Sýretti túsirgen – Valerıı Býgaev
Pavlodar – otandyq energetıkanyń júregi. Elde óndiriletin elektr qýatynyń shamamen 40 paıyzy osy óńirge tıesili. Memleket basshysy Ulttyq quryltaıda «kómir – strategııalyq aktıv» ekenin atap ótkennen keıin Ertis-Baıan aımaǵyndaǵy kómir generasııasyn keńeıtýge baǵyttalǵan jobalar jańa qarqyn aldy.
Búginde oblystaǵy energııa kózderiniń jıyntyq qýaty – 8542 MVt. Negizgi salmaqty B.Nurjanov atyndaǵy Ekibastuz MAES-1 (4040 MVt) men MAES-2 stansalary (1000 MVt) kóterip otyr. Sondaı-aq Aqsýdaǵy Eýroazııalyq energetıkalyq korporasııa stansasy (2475 MVt) – aımaq energetıkasynyń mańyzdy býyny. Byltyr óńir 49,1 mlrd kVt/saǵ elektr energııasyn óndirdi. Bul – respýblıka boıynsha asa qomaqty úles. Pavlodar – tek tutynýshy emes, eldiń ındýstrııalyq beldeýin jaryqpen, jylýmen qamtyp otyrǵan negizgi aımaq.
Aldaǵy jyldary júzege asýǵa tıis jobalar aýqymy erekshe. Eń irisi – Ekibastuz MAES-3 stansasynyń qurylysy. Joba boıynsha árqaısysy 660 MVt bolatyn tórt energııa blogi ornatylyp, jalpy qýat 2640 MVt-qa jetpek. Budan bólek, MAES-2-de №3 jáne №4 bloktar (árqaısysy 550 MVt) salynady. Eger barlyq jospar tolyq oryndalsa, óńirdegi elektr qýatynyń óndirisi 8542 MVt-tan 12717 MVt-qa deıin ulǵaıady. Iаǵnı ósim – 49 paıyz. Bul Pavlodardyń eldegi elektr óndirisindegi úlesin is júzinde 50 paıyzǵa jaqyndatýy múmkin.
Biraq bul jerde mynadaı zańdy saýal týyndaıdy: ishki naryqtaǵy suranys pen eksporttyq áleýet bul kólemdi tolyq ıgere ala ma? Qazir elimizde elektr tutyný birkelki emes. Soltústik artyq óndirse, ońtústik tapshylyq kóredi. Demek, jańa qýat tek óndiris kólemin arttyrý emes, energııa aǵynyn tıimdi basqarýdy da talap etedi.
Jergilikti qýat óndiretin alyp nysandardyń barlyǵy búginde kómirdi paıdalanyp otyrǵany belgili. Al atalǵan jerasty baılyǵyna Ertistiń Pavlodar óńiri asa baı. Kómir óndirýshi kásiporyndardyń óndiristik qýaty shamamen – 80 mln tonna. Onyń ishinde KSN markaly tas kómir – 70 mln tonna, 3B markaly qońyr kómir – 9 mln tonna, T markaly tas kómir – 600 myń tonna. О́nerkásiptiń jalpy kólemindegi taý-ken sektorynyń úlesi – 24,9 paıyz bolsa, taý-ken óndirisi sektorynyń úshten biri – kómir óndirisine tıesili. Al elimizde óndiriletin kómirdiń 60%-y Pavlodar jerinen shyǵady.
Byltyr oblysta kómir óndirisi 3,8% paıyzǵa artyp, óndiris kólemi 298,4 mlrd teńgeni quraǵan. Bul salada Ekibastuzdaǵy «Bogatyr Kómir» JShS, «EEK» AQ-nyń «Shyǵys» kenishi, «Angrensor-Energo» JShS, sondaı-aq Baıanaýyl aýdanyndaǵy Maıkóbe kómir basseınindegi qońyr kómir (lıgnıt) óndiretin «Gamma Sarykól» JShS men «Maıkóben-Vest» JShS tanymal. Bulardyń ishinde «Bogatyr Kómir» men «Shyǵys» kenishi óńirdegi barlyq kómirdiń 80 paıyzyn berip otyr. Osy salada búginde 15 myńnan astam adam «eki qolǵa – bir kúrek» tapqan.
Jańa generasııamen birge, elektr jelilerin jańǵyrtý da qatar júrýde. 2029 jylǵa deıin 1722 km jelini, 804 birlik jabdyqty jańartý kózdelgen. Eger generasııa ósip, al jeli tozǵan kúıinde qalsa, júıelik apat qaýpi artady. Keıingi jyldardaǵy energetıkalyq daǵdarystar bul máseleniń ózektiligin kórsetti.
Atap óterligi, Ekibastuzdyń asa qýatty energetıkalyq áleýetin tıimdi paıdalanýǵa baǵyttalyp otyrǵan «Derekterdi óńdeý ortalyǵy alqaby» («Data Processing Valley») jobasyn iske asyrýdyń bolashaǵy zor. Esepteý ınfraqurylymy, bultty servıstermen, jasandy ıntellektimen jumys isteýge arnalǵan qýattar ornalastyrylatyn arnaıy aımaq qurý úshin Ekibastuz MAES – 1 stansasynyń mańynan aýdany 200 gektar bolatyn jer telimi belgilengen. Sondaı-aq bolashaqta aýmaqty 1300 gektarǵa deıin keńeıtý múmkindigi qarastyrylǵan. Joba aıasynda uzyndyǵy 15 km elektr jelilerin jáne qýaty 300 MVt bolatyn qosalqy stansalar salý kózdelgen. Keleshekte olardyń qýatyn 1 GVt-qa deıin ulǵaıtý josparda tur. Bul jobaǵa shamamen 30 mlrd dollar ınvestısııa quıylýy kerek. Qazir iri halyqaralyq kompanııalarmen kelissózder júrgizilip jatyr. Eger joba iske assa, Ekibastuz tek kómirli qala emes, sıfrlyq ınfraqurylym ortalyǵyna aınalýy yqtımal. Bul – kómir energetıkasynyń tabysyn joǵary tehnologııamen ushtastyrý áreketi.
Pavlodar oblysy endi kómir generasııasy arqyly energetıkalyq qýatty arttyrýdy kózdep otyr. Kómir generasııasynyń artyqshylyǵy aıqyn: shıkizat bazasy mol, ınfraqurylym qalyptasqan, elektrdiń ózindik quny salystyrmaly túrde tómen. Deı turǵanmen jahandyq energetıkalyq kún tártibi kómirge kelgende asa synshyl. Kómirtek shyǵaryndylary, ekologııalyq talaptar, «jasyl» transformasııa – bulardyń barlyǵy uzaq merzimde kómir generasııasyna qysym týdyratyny belgili.
Pavlodar oblysy
