Elimizde resmı ımporttalǵan, lokalızasııalanǵan avtokólikterden bólek, beıresmı arnalar arqyly ákelinetin tehnıka sany azaımaı tur. Energyprom.kz monıtorıng agenttiginiń baǵalaýynsha, 2023 jyly elge ımporttalǵan bes kóliktiń úsheýi «sur shemalar» arqyly jetkizilgen. 2024 jyldan bastap elde «sur shemalardy» azaıtýǵa baǵyttalǵan jańa erejeler kúshine endi. Oǵan sáıkes, zaýyttan shyqqanyna 3 jyldan aspaǵan kólikterdi tek resmı sáıkestik sertıfıkaty bar (OTTS) zańdy tulǵalar ǵana ákele alady. Bul shara jalǵan qujattar arqyly ondaǵan, júzdegen kólikti tirkep, «sur» ımporttyń soqpaǵyn salyp bergenderge der kezinde berilgen jaýap boldy.
Degenmen byltyrǵy kórsetkish munyń da bir joly tabylǵanyn baıqatty. Avtonaryqty baqylaý jáne taldaý agenttiginiń aqparatyna súıensek, ótken jyly qańtar–mamyr aralyǵynda bastapqy tirkeýden ótken barlyq kólik quralynyń shamamen 35%-y nemese 55 myńnan astam kólik «sur ımportqa» tıesili. Bul sandar beıresmı shemalardyń resmı satylymdarǵa aıtarlyqtaı básekeles bolatynyn, naryq statıstıkasy men tutynýshylyq táýekelge yqpal etetinin kórsetip otyr.
Byltyr elge jeńil kólikti eń kóp ımporttaǵan el – Qytaı. Ol jaqtan 160 myńnan asa avtokólik ákelingen. Bul 2024 jylǵy kórsetkishten 2,5 ese kóp. Bir qyzyǵy, Qytaı avtokólik qaýymdastyǵynyń dereginshe, elimiz QHR-dan kólik alýshy elder qatarynda 211,5 myń birlikpen 10-orynda tur. Sonda ortadaǵy 51,5 myń avtokólik qaıda ketti? Energyprom.kz sarapshylarynyń aıtýynsha, dál osy aıyrmashylyq – «sur» ımport kóleminiń tikeleı dáleli. «Eles» kólikter «sur» shemalarǵa sińip, el ımportynyń resmı statıstıkasynda kórinbeı qalǵan.
«Sur» ımport degenimiz – resmı dılerler men reglamenttelgen sertıfıkattaý rásimderin aınalyp ótip, beıresmı arnalar arqyly avtokólik ákelý. Bul kontrafakt te, jalǵan nárse de emes ekenin túsiný kerek. Avtokólik kádimgi túpnusqa, resmı óndirýshide óndirilgen. Ol jaı ǵana avtorızasııalanǵan satý arnalaryna túspeı qalady. Mundaı tájirıbe elimizde kóbine jeke tulǵalar arqyly kedendik tólemdi ońtaılandyryp jetkizý, úshinshi elder arqyly ákelý, sondaı-aq 3-5 jyldan aspaıtyn paıdalanylǵan kólikterdi resmı dılerlik júıeden tys tirkeý túrinde kezdesedi», deıdi agenttik sarapshylary.
Olardyń aıtýynsha, resmı dılerlersiz ákelingen kólikterde kóbine brendtiń zaýyttyq kepili bolmaıdy. Bul satyp alýshynyń jóndeý jumysy men qyzmeti óz qarajaty esebinen tóleý táýekeli bar ekenin bildiredi.
«Sur» ımporttyń saldary osy, sebebi de joq emes. Otandastarymyz bul shemada aqsha únemdeý múmkindigi bolǵan soń osy joldy tańdaıdy. Biraq bir sáttik únem uzaqmerzimdi máselege uryndyraryn bilgen jón. Shalys qadam kepildikten aıyrylý, urlanǵan kólikti satyp alý, zaýyttyń tegin qyzmetine múmkindikti joǵaltý, jergilikti óndiristiń toqyraýy sekildi faktorlarǵa ákelip soǵýy múmkin. Sarapshylardyń deregine júginsek, paıda degeni aıla bolyp shyǵyp, san soǵyp qalǵan azamattar az emes.
«О́tken jyldyń sońynda osyǵan baılanysty shý shyqty. 60-qa jýyq otandasymyz Qytaıdan jańa avtokólik jetkizemin degen áldebireýdiń aldaýyna túsken. Satyp alýshylar jalpy alǵanda 1,2 mlrd teńgedeı aqsha berip, aqyry kólikterin ala almady. Júzdegen adam «sur» shemanyń kesirinen temir tulparynan aıyryldy. О́ıtkeni mundaı kelisimshartta zańdyq tazalyqtyń bolmaýy ıesin eshqandaı ótemaqysyz kóliginen aıyrýǵa ákelýi múmkin», deıdi sarapshylar.
Qazaqstannyń avtokólik odaǵynyń basshysy Anar Maqashevanyń sózinshe, qazirgi eń qaýipti shemalardyń biri – QHR-da lızıngte turǵan jeńil kólikti elge ákelý. Qytaı kedeni eksporttaý kezinde avtokóliktiń mártebesin únemi qaraı bermeıdi. «Sur» dıler mashınany elge ákelip, eshteńege kúmándanbaıtyn bir azamatqa satyp jiberedi. Keıin lızıng berýshi kompanııa kólikti taýyp, óz múlkin tartyp alady. Sonymen qatar Grýzııa naryǵy da júrilgen, máselesi kóp kóliktń kózi bolyp otyr. Bul elden urlanǵan, nómirleri ózgertilgen, shirigen, biraq qalpyna keltirilgen, aıtarlyqtaı aqaýlary bar tehnıkalar, oń rýldi, keıin rýli sol jaqqa qoldan aýystyrylǵan kólikterdi satyp alý jaǵdaılary jetip artylady.
Taǵy bir qaýip – salyqqa qatysty alaıaqtyq. Deldaldar elektrmobıl kvotalaryn paıdalanyp, kólikti kórshi Reseıge qaıta satýy múmkin. Keıin keden organdary shıkilikti anyqtap, QQS men baj tóleýdi talap etedi. Al birkúndik dıler joǵalyp ketkendikten barlyq shyǵyn sońǵy ıesine júkteledi.
«Sondyqtan avtokólikti tek resmı ókilderden satyp alǵan durys. Mundaı kelisim zańdy tazalyqty, shekteý men qaryz mindettemeleriniń bolmaýyn, satý-satyp alý kelisiminiń ashyq bolýyn, qyzmetter men avtobólshekterge qoljetimdilikti qamtamasyz etedi. Minilgen kólikti satyp alý arqyly únemdeýdi kózdegen adam búkil qarajattan aıyrylýy yqtımal», deıdi A.Maqasheva.
Makrodeńgeıde «sur» shemalar salanyń, jalpy el ekonomıkasynyń damýyna aıtarlyqtaı zııan tıgizedi. Ol erejege saı jumys isteıtin resmı dılerler úshin ádiletsiz básekelestik qurady. Bastapqy tirkeýlerdiń 30-35%-y «sur» segmentke tıesili bolǵandyqtan óz kezeginde, avtoóndirýshilerge qýattylyq júktemesin josparlaý qıynǵa túsedi. Byltyrdyń ózinde otandyq avtoóndiriske salynǵan ınvestısııa kólemi 114 mlrd teńgeni qurady. Nátıjesinde, jańa jumys oryndary qurylyp, kásiporyndardaǵy jumysshylar sany 11,2 myńǵa deıin ulǵaıdy. Energyprom.kz sarapshylarynyń sózinshe, osyndaı mańyzdy ekonomıkalyq klasterdiń jumys turaqtylyǵyna qaýip tóndirý jaqsylyqqa aparmaıdy.
«Naryqtaǵy «sur» ımportpen kúreste halyqaralyq tájirıbeni eskerý qajet. Elimiz mundaı másele týyndaǵan jalǵyz el emes. Mysaly, AQSh-ta ótken ǵasyrda 80-jyldardyń sońynda qaýipsizdik standarttaryna sáıkestikti mindetteıtin zań arqyly beıresmı avtokólik ımporty aıtarlyqtaı shekteldi. Reseı 2024 jylǵy 1 sáýirden bastap EAEO elderi arqyly kólik ákelýdiń «sur» shemalaryna qarsy jańa shekteýler engizdi. Al Qytaı bıyl 1 qańtardan bastap jańa kólikterdi «qoldanysta bolǵan» dep eksporttaýǵa qatań baqylaý ornatty. Onda tirkelgenine 180 kún tolmaǵan avtokólikterdi syrtqa shyǵarý úshin óndirýshiniń servıstik rastaýy talap etilip jatyr», deıdi olar.
Eldegi avtokólikterdiń «sur» ımporty – birneshe «pysyqaı» saýdagerdiń máselesi emes. Sarapshylar munyń tutas salanyń qurylymyn jaǵymsyz jaqqa ózgertip jatqan, keshendi sheshimdi talap etetin júıelik qubylys ekenin aıtyp otyr.
