Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
«Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda jaryq kórgen ǵylymı basylym «Babalar sózi» júz tomdyǵynyń alǵysózin jazǵan akademık Seıit Qasqabasov: «Qazaq halqynyń baı aýyz ádebıeti óziniń qunary men kólemi jóninen álemdik folklor muralarynyń arasynda aldyńǵy qatarda tur», dese, etnograf-ádebıetshi hám fılologııa ǵylymdarynyń doktory Aqseleý Seıdimbek «Qazaq ádebıeti» gazetiniń 1994 jyly 1 sáýirde jarııalanǵan «Qazaq jazbalary» atty maqalasynda: «M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń qoljazba qorynda qazaq folklorynyń úlken-kishili 200 myńdaı nusqasy saqtaýly tur» dep jazǵany esimizde.
Osyndaǵy baı folklorymyz keńestik dáýirde (1920–1991) janrlyq jaǵynan saralandy. Solardyń biri – qazaq dalasynyń XVIII-XIX ǵasyr oqıǵasyn qamtyǵan tarıhı jáne áleýmettik saryndy hám janry jaǵynan epıkalyq poemalar tobyna jatatyn «Aıman-Sholpan» dastany.
Dastan sol dáýirdegi qazaq qoǵamyndaǵy áıel beınesin hám danalyǵyn sıpattaıtyn kórkem shyǵarma. Keıipkerleri Aıman jáne Sholpan atty apaly-sińlili arý qyzdar. Ásirese Aıman qyzdyń aqyl-parasaty, tapqyrlyǵy men tabandylyǵy, kúrmeýi qıyn oqıǵalardy asa dáldikpen sheshe bilýi dastannyń tárbıelik hám danalyq ózegi deýge bolady.
Parasatty áıel (Aıman) teketiresken rýbasylary Maman men Kótibar arasyndaǵy daýdy asa kóregendikpen sheshe bilýi bul shyǵarmanyń salmaǵyn arttyryp tur. Tegi dastandy jyrlaýshy tulǵa (avtory belgisiz) dál osy oqıǵany kótermelep baıandaıdy. Mysaly, jyrda «Aımannyń kóńili keń, aqyly dana», «Shyǵady ártúrli óner Aıman jastan», «Aımannyń árbir túrli aılasy bar», «Túbinde Aıman bolar panalaryń» deıtin joldar kezdesedi. Sonymen qatar «Aımannyń aq mamyqtaı bilegi bar, Maıysqan jez qarmaqtaı súıegi bar», dep oǵan portrettik sıpattama beredi.
Jyrdyń ıdeologııalyq mazmuny: elge tutqa bolý tek erlerdiń ǵana isi emes, áıelderdiń de qolynan keledi. Áıelder de el isinde erler sııaqty azamattyq erlik jasaı alady degenge saıady.
Bul jyrda baıandalǵan oqıǵalardyń jelisin zerttegen akademık Qajym Jumalıev «atalǵan dastan Isataı men Mahambet kóterilisinen keıin týǵan» dese, professor Áýelbek Qońyratbaev jyrdaǵy oqıǵalar jelisi HIH ǵasyrdyń orta shenine tán degen paıym aıtady. Bul pikirdi belgili tarıhshy Musataı Aqynjanov ta qoldaıdy.
Bizdiń aıtpaǵymyz, dastan qazaq jyrlary arasynan alǵashqylardyń biri bolyp 1896 jyly Qazan qalasynda jeke kitap bolyp shyqqan. Bul oqıǵaǵa bıyl 130 jyl tolyp otyr. Keıbir zertteýlerde jyrdy baspaǵa usynǵan aqyn ári halqymyzdyń aýyz ádebıet muralaryn jınaýshy Júsipbek Shaıqyslamuly (1857–1937) ekeni aıtylady.
Al myna sýrette ózderińiz kórip otyrǵan kitap jyrdyń alǵash ret (1896 jyly) jaryq kórgen nusqasy. Osy týyndy týraly ǵylymı anyqtamalyqta: «Kyssa Aıman-Sholpan / red. Sh. Hýseınov... – Kazan: Tıpo-lıtografııa Imperatorskogo Ýnıversıteta, 1896. – 20 s. – Tekst na tatarskom ıaz. v arabskoı grafıke» dep jazylsa, kitap muqabasynyń mańdaıshasynda «Qıssa: Aıman-Sholpan» degen sóz tur.
Sondaı-aq muqabasynyń ortan belinde: «Bul kitapty basyp shyǵarýǵa Sankt-Peterbordan ruqsat berildi. 1896 jyl, 18 qańtar», delinse, tómengi tusynda: «Bul kitap Qazan ýnıversıtetiniń Halyq baspahanasynda basyldy. 1896 jyl» degen mátinder tatar tilinde jazylypty. 20 bettik kitaptyń ishki mátini (sýrette) ózderińiz kórip otyrǵandaı, tatar álipbıi negizinde qazaq tilinde jazylǵany ańǵarylady. Mysaly, jyrdyń alǵashqy paraǵy:
«Jalǵanǵa hakim bolǵan myna orys,
Maman baı Torǵaı boıyn qylǵan qonys,
Jaılaýy alashanyń Edil-Jaıyq,
Quralǵan Orynborda otyz bolys...»
dep qazaqsha jazylsa, al keıingi keńestik senzýra osy mátindi bylaı dep ózgertken eken:
«Kezi edi-aý kúni ótken úlken soǵys,
Maman baı Torǵaı boıyn qylǵan qonys,
Jaılaýy el shektiniń Edil-Jaıyq,
Qaraǵan Orynborǵa otyz bolys».
Patshalyq Reseı kezinde halqymyzdyń jadynda ǵasyrlar boıy saqtalyp kelgen aýyz ádebıeti nusqalary HIH ǵasyrdyń alǵashqy jyldarynan bastap jaryq kóre bastapty. «1800–1896 jyldar arasynda Peterbor, Ýfa, Orynbor, Qazaq qalalarynda Azııa halyqtaryna tán 176 kitap jaryq kórgeni» aıtylypty. Iаǵnı tatar aǵaıyndardyń menshik baspasynan qazaq tilinde sonshalyq kóp kitaptardyń jaryq kórýi tańdanarlyq. Demek, ol zamanda qazaq kitaptaryn oqıtyn qaýym bar degen sóz.
Mysaly, alǵash 1896 jyly jaryq kórgen «Aıman-Sholpan» dastany araǵa eki-úsh jyl salyp, 1898, 1901, 1906, 1910, 1913 jyldary Qazan baspasynan kóp tırajben basylypty. Onyń syrtynda atalǵan jyrdyń mazmuny 1901 jyly «Torǵaı» gazetiniń («Týrgaıskoı gazety») 17-sanyna, 1902 jyly «Torǵaı oblystyq vedomosy» («Týrgaıskıh Oblastnyh Vedomosteı») basylymynyń 62-sanyna arab grafıkasymen qazaq tilinde jaryq kórgeni týraly derek bar eken.
Bul dastan keńes dáýirinde 1939 jyly ǵalym Qajym Jumalıev qurastyrǵan «Halyq poemalary» atty jınaqqa ense, 1934 jyly Muhtar Áýezov jyrdyń júlgesin paıdalanyp «Aıman-Sholpan» atty pesa jazdy. Bul týyndy uzaq jyl respýblıkalyq teatr sahnalarynan túspeı keldi.
Sýrette: 1896 jyly jaryq kórgen «Aıman - Sholpan» dastanynyń muqabasy men ishki beti
