Sýret JI kómegimen jasalǵan
Joǵary klımattyq qaterler aımaǵy
Sarapshylardyń aıtýynsha, Ortalyq Azııa elderi klımattyq ózgerister saldarynan zardap shegýi múmkin eń osal aımaqtardyń qataryna jatady. Bul jerde áńgime tek temperatýranyń kóterilýi men sý jetispeýshiligi ǵana emes, jıi qaıtalanyp jatqan ekstremaldy tabıǵat qubylystary jaıynda da bolyp otyr. Halyqaralyq uıymdardyń baǵalaýynsha, bizdiń elimizdiń aýmaǵynyń edáýir bóliginde sý tasqyny men qurǵaqshylyqtan bastap, kóshkin túrleri, orman órti men jer silkinisine deıingi tabıǵat apattarynyń qaýpi joǵary. Bul aımaqtyń ınfraqurylymyna, aýyl sharýashylyǵy men ekonomıkalyq turaqtylyǵyna tikeleı áser etedi.
Zertteýdiń basty tujyrymdarynyń biri retinde Ortalyq Azııa elderinde klımattyq jáne tabıǵı apattardan qorǵaıtyn saqtandyrý deńgeıiniń tómendigi nazarǵa alynǵan. Kóp jaǵdaıda apattardan kelgen shyǵyn memlekettik bıýdjet nemese halyqaralyq kómek esebinen jabylady da, al saqtandyrý quraldarynyń roli shekteýli deńgeıde qalyp otyr.
Saqtandyrý salasyndaǵy áleýeti zor kóshbasshy
Qazaqstan – aımaqtaǵy eń úlken ekonomıkaǵa ıe, ýrbandalý (qalaǵa shoǵyrlaný) deńgeıi joǵary jáne ónerkásip sektory, sonyń ishinde munaı-gaz ben taý-ken óndirý salasy damyǵan memleket. Bul bıznes pen ekonomıkaǵa táýekelderdi basqarýdyń neǵurlym kúrdeli qarjylyq tetikterin engizýge múmkindik beredi.
Elimizdiń saqtandyrý naryǵy qazirdiń ózinde turaqty damý úderisin kórsetip otyr. Qarjy retteýshisiniń derekterine qaraǵanda, 2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha elimizde saqtandyrý syıaqylarynyń kólemi 1,7 trln teńgege jetip, aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 12,5%-ǵa artqan. Saqtandyrý sektorynyń aktıvteri 25%-dan asa ósip, 3,9 trln teńgege jýyqtady. Jasalǵan saqtandyrý kelisimsharttarynyń sany 18 mıllıonnan asyp jyǵyldy.
Jastar klımattyq ózgeristerge beıjaı qaramaıdy
Jalpy alǵanda, Qazaqstan aımaqtaǵy saqtandyrý naryǵy eń joǵary damyǵan elderdiń qataryna kiredi.
Ortalyq Azııa elderindegi jaǵdaı
Ortalyq Azııanyń basqa elderinde saqtandyrý naryǵy bizdiń memleketimizge qaraǵanda baıaý damyp jatyr. Bul ásirese tabıǵı jáne klımattyq qaterlerden qorǵaý segmentinde aıqyn baıqalady. Dúnıejúzilik banktiń Global Financial Development Database halyqaralyq salystyrmaly derekterine sáıkes, non-life saqtandyrý syılyqaqylarynyń IJО́-degi úlesi kórsetkishi boıynsha Qyrǵyzstanda bul deńgeı shamamen 0,197%, Tájikstanda – 0,286%, al Qazaqstanda – 0,472%-dy quraıdy. Bul bizdiń elimizdegi saqtandyrý ınfraqurylymynyń salystyrmaly túrde alǵanda joǵary damyǵanyn kórsetedi.
Aqtaýda klımattyq ózgeristerdiń Kaspıı ekojúıesine yqpaly talqylandy
Qyrǵyzstanda sý tasqyny, sel kóshý men qurǵaqshylyq qaterleri joǵary, alaıda soǵan qaramastan saqtandyrý júıesi jetkilikti damymaǵan. Memlekettik baǵdarlamalar aýyl sharýashylyǵyn da ishinara qamtyǵanymen, osal taptardyń saqtandyrý quraldaryna qoljetimdiligi shekteýli kúıinde qalyp otyr.
Tájikstanda sý tasqyny, kóshkin men zilzala qaýpi bar. Alaıda saqtandyrý naryǵy tym shaǵyn, al táýekelderdi qarjylandyratyn memlekettik tetikterdiń damýy kóńil kónshitpeıdi.
Túrikmenstandy alańdatyp otyrǵan basty klımattyq qater – qurǵaqshylyq. Degenmen munda da saqtandyrý sektory tómen deńgeıde, al tabıǵı apattardan saqtandyrýdyń memlekettik baǵdarlamalary joqtyń qasy.
О́zbekstan sý tasqyny, qurǵaqshylyq jáne jer silkinisterimen jıi betpe-bet keledi. Keıingi jyldary aýyl sharýashylyǵyn saqtandyrýdyń qanatqaqty baǵdarlamalary paıda bolǵanymen, klımattyq apattardan saqtandyrý júıesi ázirge shekteýli shamada jumys istep tur.
Qudaıy kórshilerimizben salystyrǵanda bizdiń elimizdiń qarjylyq ınfraqurylymy men retteletin saqtandyrý naryǵy edáýir joǵary damý deńgeıin kórsetip otyr. Bul táýekelderdi basqarýdyń zamanaýı quraldaryn, sonyń ishinde parametrlik saqtandyrýdy, klımattyq jáne apattyq oblıgasııalardy engizýge múmkindik beredi.
Tabıǵı apattardyń quny
Klımattyq qaterler qazirdiń ózinde elimizdiń ekonomıkasyna aıtarlyqtaı yqpal etip otyr. Halyqararalyq qarjylyq ınstıtýttardyń baǵalaýynsha, tabıǵı apattar jyl saıyn aımaq memleketterin júz mıllıondaǵan dollar kóleminde shyǵynǵa batyrady. Sonyń ishinde bizdiń elimiz de ekstremaldy tabıǵat qubylystaryna jıi ushyrap júrgeni ámbege aıan.
Joǵary bilim baǵdarlamalary: Klımattyq ózgerister
Onyń naqty bir mysaly – keıingi jyldary oryn alǵan kóktemgi sý tasqyndary. Máselen, 2024 jyly elimizdiń birneshe aımaǵynda bolǵan tasqyn saldarynan 100 myńnan astam adamdy baspanadan aıyrylyp, orasan zor shyǵynǵa ushyraǵany málim. Bılik tarapynan ınfraqurylymdy qalpyna keltirý, baspana salý men zardap shekken otbasylardy qoldaýǵa qosymsha qarajat bólindi. Mundaı oqıǵalar memlekettik qarjyǵa túsetin júktemeniń joǵarylyǵyn kórsetip, táýekelderdi bólýge arnalǵan saqtandyrý tetikterin jetildirýdiń mańyzyn aıǵaqtaıdy.
Aýyl sharýashylyǵyn sıfrlyq saqtandyrý máselesi
Tabıǵat qubylystarynan zardap shegetin eń osal salanyń biri – agrarlyq sektor. Bizdiń elimiz álemdegi eń iri aýyl sharýashylyq jerlerine ıe memleket, atap aıtqanda, salalyq vedomstvolardyń dereginshe, aýyl sharýashylyǵy alqaptary 200 mln gektardan astam jerdi quraıdy.
Qurǵaqshylyq, aýa temperatýrasynyń qubylmalyǵy jáne ylǵaldyń azdyǵynan el eksportynyń edáýir bóligin jabatyn dándi daqyldar ónimdiligine aıtarlyqtaı zııan kelýi múmkin. Mundaı jaǵdaıda agrarlyq táýekelderdi saqtandyrý ekonomıkalyq turaqtylyqtyń mańyzdy quraly sanalady.
Keıingi jyldary elimizde aýa raıy ahýalyn monıtorıngileýdiń avtomanttandyrylǵan júıelerin jáne spýtnıktik derekterdi paıdalana otyryp, agrarlyq saqtandyrý júıesine sıfrlyq sheshimderdi engizý bastaldy. Degenmen, sarapshylardyń aıtýynsha, bul júıeniń áleýeti ázirge tolyqqandy paıdalanylmaı keledi.
Jańa saqtandyrý quraldary
BUUDB esebinde elimiz klımattyq qaterlerdi basqarýdyń ınnovasııalyq quraldaryn engizý úshin joǵary áleýetke ıe ekeni aıtylǵan. Sonyń biri – parametrlik saqtandyrý, ıaǵnı bul júıede tólemder belgili bir tabıǵı kórsetkishterge, atap aıtqanda, jaýyn-shashyn deńgeıi nemese zilzala kúshi belgilengen shamaǵa jetkende avtomatty túrde jasalynady.
Taǵy bir keleshegi zor baǵyt – tabıǵı apattarǵa arnalǵan oblıgasııalar jáne klımattyq oblıgasııalar. Atalǵan qarjylyq quraldar tabıǵı apattardan týyndaýy múmkin shyǵyndardy jabý men klımattyq ózgeristerge beıimdelý jobalaryn qarjylandyrý úshin ınvestısııa tartýǵa múmkindik beredi.
BUU qandaı reformalardy usynady
Degenmen sarapshylar saqtandyrý júıesin damytýda áli de belgili bir máseleler bar ekenin aıtady. Áńgime saqtandyrý tetikteriniń memlekettik táýekelderdi basqarý júıesine tolyqqandy ıntegrasııalanbaýy jaıynda bolyp otyr. Keıbir jaǵdaıda saqtandyrý ónimderi klımattyq qaýiptiń ereksheligin tolyq eskere bermeıdi nemese aýyl turǵyndary men shaǵyn bıznes ókilderi úshin olar qoljetimsiz.
Halyqtyń qarjylyq saýattylyǵynyń tómendigi de salanyń damýyna kedergi bolyp otyr. Kóp adam saqtandyrýdy qaǵaz júzindegi prosedýra ǵana dep oılap, múlik pen kiristi qorǵaıtyn qural retinde sanamaıdy.
BUU sarapshylary saqtandyrý turaqtylyǵyn damytý úshin keshendi sharalar usynǵan. Sonyń qatarynda zańnamany jetildirý men saqtandyrý naryǵyn retteý, tutynýshylar quqyǵyn qorǵaýdy kúsheıtý, saqtandyrý salasynda mamandardy daıyndaý men qarjylyq saýattylyq baǵdarlamalaryn keńeıtý sekildi baǵyttar bar.
Bizdiń elimiz úshin jańa múmkindikter
Uzaq merzimdi keleshekte atalǵan usynystardy iske asyrý elimizdiń klımattyq jáne ekonomıkalyq kúızelisterge tózimdiligin aıtarlyqtaı arttyrady. Halyq pen bıznesti saqtandyrýmen keńirek qamtý tótenshe jaǵdaılar kezinde memlekettik bıýdjetke túsetin júktemeni tómendetýge jáne tabıǵı apattardan keıin ekonomıkanyń tezirek qalpyna kelýine múmkindik bermek.
Osylaısha, klımattyq qaterlerdi basqarýdyń saqtandyrý quraldaryn jetildirý ornyqty damýdyń mańyzdy elementine aınalady. Ortalyq Azııadaǵy eń úzdik saqtandyrý naryǵyna ıe bolyp otyrǵan bizdiń elimiz úshin bul ekonomıkanyń ishki turaqtylyǵyn arttyryp qana qoımaı, klımattyq qaterlerdi saqtandyrýdyń aımaqtyq júıesin qalyptastyrýda mańyzdy ról oınaýǵa jol ashady.
