Injenerlik bilim – el bolashaǵynyń berik negizi

Tehnologııalyq derbestiktiń ózegi

Aldaǵy 15 naýryzda ótetin respýblı­ka­lyq referendýmǵa shyǵarylyp otyrǵan jańa Konstıtýsııa jobasynda ǵylym men bilimdi, adam kapıtaly men ınnovasııalardy damytý basym baǵyt retinde alǵash ret naqty aıqyndalyp otyr. Ǵylym men ǵylymı-tehnologııalyq damý memlekettiń negizgi qundylyqtarynyń qataryna engizilýi ınjenerlerge bolashaq urpaq aldynda úlken jaýapkershilik júkteıdi. Bul – qoldanbaly zertteýlerge jol ashý, jańa tehnologııalardy óndiriske engizý jáne aldyńǵy shepte jumys isteı alatyn kásibı mamandar daıarlaý degen sóz.

Osylaısha, ǵylym men ınjenerlik bilim el bolashaǵynyń berik negizi retinde qarastyrylyp otyr.

XXI ǵasyrda ınjener eldiń tehno­logııalyq derbestigin aıqyndaıtyn bas­ty tulǵaǵa aınaldy. Energetıka, kólik, ónerkásip, baılanys, sý jáne ekologııalyq júıeler, sıfrlyq ınfraqurylym – osynyń bári ınjenerlik sheshimderge súıenedi. Injenerlik áleýet álsirese, syrtqy tehnologııaǵa táýeldilik kúsheıedi, bul memlekettiń ekonomıkalyq turaqty­lyǵyna qaýip tóndiredi.

Memleket basshysy Respýblıka kúnine arnalǵan saltanatty jıynda sóılegen sózinde: «Kreatıv pen ınnovasııa basty qozǵaýshy kúshke aınalatyn bilim ekonomıkasyn qalyptastyrýǵa shuǵyl kirisý qajet. Zııatkerlik kapıtal – eldiń básekege qabilettiliginiń negizi bolýǵa tıis», degen mindet qoıdy.

Osy turǵydan alǵanda, ınjenerler el qaýipsizdigine, turaqty damýyna jáne básekege qabilettiligine tikeleı yqpal ete­tin strategııalyq resýrsqa aınalyp otyr.

Injenerlerdiń jańa býynyn daıar­laýda Qazaqstan Ulttyq ınjenerlik aka­demııasynyń (UIA) alatyn orny erekshe. Akademııanyń negizin asa kórnekti ǵalym, memleket jáne qoǵam qaıratkeri О́mirbek Joldasbekov qalady.

Birtýar tulǵa eńbek jolyn elimizdiń tehnıkalyq bilim salasyndaǵy qara shańy­raǵy sanalatyn Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtynan bastaýy – onyń taǵdyrly tańdaýy edi. Sol kezdegi Otanymyzdaǵy irgeli bilim ordasy, búgingi Qanysh Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq zertteý ýnıversıteti, jas mamannyń kásibı qalyptasý mektebine aınaldy. Ǵylym men óndiristi ushtastyra bilgen, ınjener­lik oıdyń temirqazyǵyna aınalǵan osy qasıetti shańyraqta О́mirbek Joldasbe­kov dosent qyzmetine qabyldanyp, bar qa­jyr-qaıratyn shákirt tárbıeleýge, ǵylymı izdeniske arnady. Polıtehnıkalyq ýnıversıtet qabyrǵasynda júrip, tek dáris oqýmen shektelmeı, ǵylymı jobalarǵa belsene aralasyp, jas mamandardyń bilimi men biligin shyńdaýǵa úles qosty. Onyń árbir sabaǵy tereń mazmunǵa, ómirlik tájirıbege, ult bolashaǵyna degen janashyrlyqqa toly boldy.

Ýaqyt óte kele, bilimi men uıymdas­tyrýshylyq qabiletiniń arqasynda О́mirbek Joldasbekov Ál-Farabı atyn­daǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetine qyz­metke shaqyryldy. Bul oqý orny – el ǵylymynyń altyn besigi, ulttyq kadr­lar daıarlaýdyń kóshbasshysy. Osynda ol ózin bilikti ustaz, parasatty ǵalym retinde tanyta bildi. Ýnıversıtettiń ǵy­lymı áleýetin arttyrýǵa, bilim sapasyn jetildirýge, jańa baǵyttardyń damýyna aıryqsha úles qosty.

О́mirbek Joldasbekovtiń bastamalary men tyń ıdeıalary ýnıversıtettiń órkendeýine, halyqaralyq deńgeıde tanylýyna yqpal etti. Shákirtteri respýblıka kóleminde ǵana emes, shetelderde de tabysty eńbek etip, ustazynyń esimin abyroımen atap júr. Osylaısha, eńbek jolyn polıtehnıkalyq ýnıversıtetten bastap, keıin QazUÝ-dyń gúldenýine ózindik qoltańbasyn qaldyrǵan О́mirbek Joldasbekovtiń ǵumyry bilim men ǵylymǵa adal qyzmet etýdiń jarqyn úlgisi. Onyń ómir joly jas urpaqqa baǵyt-baǵdar berer ónegeli taǵylym.

Sondaı-aq О́.Joldasbekovtiń esimi biregeı ǵalym jáne ınjener retinde Azııa men Eýropada keń tanyldy. Onyń álemdegi ınjenerlik qozǵalystyń asa kórnekti uıymdastyrýshysy retindegi bastamalary dúnıejúziniń birqatar elinde — AQSh, Germanııa, Anglııa, Fransııa, Qytaı, Ońtústik Koreıa, Japonııa, Pákistan, Mysyr jáne basqa da memleketterde keń qoldaý tapqan edi.

Búginde Ulttyq ınjenerlik akademııa­sy elimizdegi jetekshi ǵalymdar men tá­jirıbeli mamandardy biriktirip, ulttyq deńgeıdegi kúrdeli mindetterdi sheshýge qabiletti kásibı orta qalyptastyryp keledi. Akademııa strategııalyq másele­lerdi talqylap qana qoımaı, ekologııa, geo­aq­parattyq júıeler, jańa materıal­dar, ónerkásiptik tehnologııalar baǵy­tyndaǵy naqty ǵylymı jobalarǵa qaty­sady. Shyn máninde, akademııa júıeli fýnk­sııalardy atqara otyryp, memle­ket pen bızneske esepke, modeldeýge jáne ǵylymı boljamǵa negizdelgen sheshim­derdi qabyldaýǵa kómektesedi. Ǵylym men óndiristiń osyndaı ózara baılanysy jáne onyń nátıjesine degen úlken jaýapkershilik eldi jańǵyrtýdyń naqty tetigine aınalyp otyr. 

Injenerlik mektep pen ınjenerlik akademııa

Elimizdegi ınjenerlik mekteptiń negi­zin qalaǵan akademıkterdiń eńbegi orasan zor, al olardyń esimi álemdik ǵylym men ultymyzdyń tarıhynda altyn árippen jazylyp qaldy.

Aıtalyq, Qanysh Sátbaev jer qoına­ýyn ıgerýge júıeli kózqaras qalyp­tas­tyryp, irgeli ǵylymı zertteýlerdi el óner­kásibin damytýmen ushtastyra bildi. Ábi­ken Bekturov hımııa ǵylymy men ın­­jenerııasy salasy boıynsha myqty mek­tep qalyptastyrdy, onyń ǵylymı ázir­lemeleri jańa materıaldar men tehno­logııalarda praktıkalyq qoldanys tap­­ty. Shapyq Shókın metallýrgııa ǵy­ly­mynyń damýyna jáne elimizdiń taý-ken me­tallýrgııa salasyna qajetti ınje­ner kadrlardy daıarlaýǵa zor úles qos­ty. Sonymen birge Georgıı Medoev, Aqjan Mashanı, О́mirhan Baıqońyrov se­kildi iri ǵalymdar otandyq geologııa jáne taý-ken ǵylymyn órkendetýge jáne geo­lo­gııalyq barlaý júıesin nyǵaıtyp, shı­ki­zat sektoryna qajetti mamandar daıar­laýǵa zor eńbek sińirdi. Al О́mirbek Jol­dasbekov qoldanbaly mehanıka men ma­shına te­tik­teri teorııasyn damytty. Ol qur­ǵan
ǵy­lymı mektep bolashaqta mashına jasaýdyń, avtomattyq júıeler men zamanaýı ınjenerlik baǵyttyń negizin qalady. Injenerlik ǵylym – qatań oı ese­bine, jú­ıelilikke jáne nátıjege degen ja­ýap­kershilikke negizdeletinin kórsetip berdi.

Injener – qysqa merzimdik nátıjege emes, elimizdiń uzaqmerzimdi damýyna, ári el múddesine qyzmet etetin, memlekettik mańyzy bar tulǵa degen ortaq túsinik pen ustanym bul ǵalymdardy biriktirdi. Olar elimiz ónerkásibiniń qalyptasýyn bilimmen jáne joǵary bilikti kadrlarmen ondaǵan jyl boıy qamtamasyz etetin ǵylymı mektepterdiń negizin qalady.

1991 jyly, táýelsiz elimizdiń qalyp­tasý kezeńiniń kúrdeli shaǵynda ınjener­lik akademııa qurylyp, keıin ol Ulttyq ınjenerlik akademııa mártebesine ıe boldy. Bul ǵylymı-tehnıkalyq áleýetti saqtaı otyryp, ǵylym men óndiris ara­syndaǵy baılanysty qamtamasyz etetin je­tekshi ǵylymı-ádistemelik jáne ınje­nerlik isti úılestirýshi ortalyqqa aınaldy.

Akademııanyń basynda kórnekti ǵalymdar men ınjenerler shoǵyry tur­dy. Alǵashqy kezden bastap akademııa ǵylym men bilimniń jáne ekonomıkanyń naqty sektory arasyndaǵy kópir retinde quryldy. Bul ustanym búginde Memleket basshysy aıqyndap bergen mindettermen tolyq úndesip otyr: ǵylymı zertteýler tek akademııalyq múddelerge ǵana emes, sonymen qatar eldiń strategııalyq damý maqsattaryna da qyzmet etýge tıis.

Búginde Ulttyq ınjenerlik akademııa elimizdiń ǵylymı-tehnologııalyq saıasatyn júzege asyra otyryp, memleket pen bızneske óndiristi tehnologııalyq jańartýǵa kómektesýge, ǵylym men óndiris arasyna «kópir» salyp, ǵylymı jetistikterdi óndiriske engizýge úles qosyp keledi.

Ulttyq ınjenerlik akademııa 35 jyl ishinde irgeli zertteýlerden bastap, qoldanbaly ınjenerlik sheshimderge deıin shamamen 3,5 myń ǵylymı jobany júzege asyrdy. Olardyń eleýli bóligi óndiriste qoldanys taýyp, el ekonomıkasyna qyzmet etip otyr.

«Akademııa – ǵylym – óndiris» baılanysynda ulttyq tehnıkalyq zertteý ýnıversıtetteriniń atqaratyn róli erekshe. Olardyń mindeti – daıyn sheshimdi qoldanyp qana qoımaı, jańa tehnologııa jasaı alatyn zertteýshi-ınjener mamandaryn qalyptastyrý.

Cátbaev ýnıversıteti men Ulttyq ınjenerlik akademııa arasyndaǵy serik­testik – jyldar boıy qalyptasqan jú­ıeli yntymaqtastyq baılanys. Bul baı­lanys ǵylymdy, bilimdi jáne óndi­risti bir maqsatqa jumyldyrady. Aka­demııa tehnıkalyq ýnıversıtetter úshin ǵylymı-ádistemelik ortalyq ári ın­jenerlik damýdyń strategııalyq baǵyt­tary aıqyndalatyn alańǵa aınaldy. Aka­demııanyń qoldaýymen Cátbaev ýnı­versıteti bilim berý baǵdarlamalaryn jańar­typ, dýaldy oqytýdy damytýda, ári qol­danbaly zertteýlerdi keńeıtýde. Mundaı yqpaldastyq stýdentterdiń óndi­ristegi naqty úderisterge erkin aralasýyna, sóıtip bilim berý sheńberin keńeıtýge jol ashady.

Bizdiń birlesken ortaq jumysymyz ınjener kadrlaryn daıarlaý júıesin tıimdi jetildirýge, zamanaýı úrdisterdi der kezinde meńgerýge jáne ǵylymı mektepterde urpaq sabaqtastyǵyn saqtaýǵa múmkindik beredi. 

Qazirgi kezeń men ǵylymı mektepterdiń sabaqtastyǵy

Injenerlik ǵylymnyń basty erek­sheligi – ǵylymı mektepterdiń sabaqtas­tyǵy. Dál osyndaı ǵylymı mektepter ınjenerlik oılaý mádenıetin, nátı­jege degen jaýapkershilikti jáne óndi­ris tájirıbesine degen qurmetti qalyp­tastyrady.

Ulttyq ınjenerlik akademııa osy dás­túrdi jańa kezeńde jalǵastyryp, zert­teýlerdiń qoldanbaly sıpatyn kú­sheı­tip keledi. Sondaı-aq halyqaralyq ynty­maqtastyqty keńeıtip, energetıka, ekologııa, mashına jasaý jáne sıfrlyq tehnologııalar baǵyttaryna basymdyq beredi.

Akademıkterdiń jınaqtalǵan táji­rıbesi memleket pen bıznes jáne ǵy­lymı qaýymdastyq arasyndaǵy ózara yqpal­dastyq pen qarym-qatynasty nyǵaıtýǵa múmkindik beredi. Osy oraıda UIA pre­zıdenti Baqytjan Jumaǵulovtyń ınje­nerler jeke jaýapkershilik pen aza­mattyq ustanym arqyly jumysshy mamandyǵynyń bedelin arttyryp, olardy ulttyq maqtanysh pen eko­no­mıka­lyq órkendeýdiń tiregine aınaldyrýǵa tıis ­degen sózderi óte mańyzdy ekenin aıta ketý kerek.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ýnıversıtetterdi ǵylymmen jáne óndirispen tyǵyz baılanystyrýdyń, ınjenerlik bilim berý baǵdarlamala­ryn jańartýdyń jáne zertteý mádenıetin qalyptastyrýdyń mańyzdy ekenin únemi aıtyp keledi. Osyndaı ýnıversıtet­ter memlekettik ǵylymı-tehnologııa­lyq ­saıasatty iske asyratyn negizgi tirekke ­aınalady.

Búgingi ınjener – memlekettik deń­geıdegi tulǵa. Onyń sheshimderi elimizdiń tehnologııalyq derbestigin, qaýipsizdigin jáne turaqtylyǵyn aıqyndaıdy. Inje­nerlik ǵylymı mektepterdi saqtaý men damytý, Ulttyq ınjenerlik akademııany, ýnıversıtetterdi jáne óndirispen baılanysty qoldaý – memlekettiń strategııalyq basymdyǵy. Ǵylym men ınjenerdi qoldaý – qýatty, táýelsiz ári básekege qabiletti Qazaqstandy tańdaýmen teń.

Meıram BEGENTAEV,

Q.I.Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq zertteý ýnıversıtetiniń rektory