Qazaqstan – saqtandyrý sheshimderiniń kóshbasshysy: Sala naryǵy 1,7 trln teńgeni qurady, alaıda klımattyq qater shyǵyny áli de memlekettik bıýdjetke júktelip otyr

Joǵary klımattyq qater aımaǵy

Sarapshylardyń aıtýynsha, Ortalyq Azııa elderi klımattyq ózgerister saldarynan zardap shegýi múmkin eń osal aımaqtardyń qataryna jatady. Bul jerde áńgime tek temperatýranyń kóterilýi men sý jetispeýshiliginde ǵana emes, jıi qaıtalanyp jatqan ekstremaldy tabıǵat qubylystary jaıynda da bolyp otyr. Halyqaralyq uıymdardyń baǵalaýynsha, elimizdiń aýmaǵynyń edáýir bóliginde sý tasqyny men qurǵaqshylyqtan bas­tap, kóshkin túrleri, orman órti men jer silkinisine deıingi tabıǵat apat­­tarynyń qaýpi joǵary. Bul aımaqtyń ınfraqurylymyna, aýyl sharýashylyǵy men ekonomıkalyq turaqtylyǵyna tikeleı áser etedi.

Zertteýdiń basty tujyrymdarynyń biri retinde Ortalyq Azııa elderinde klımattyq jáne tabıǵı apattardan qor­ǵaıtyn saqtandyrý deńgeıiniń tómendigi nazarǵa alynǵan. Kóp jaǵdaıda apattardan kelgen shyǵyn memlekettik bıýdjet nemese halyqaralyq kómek esebinen jabylady da, al saqtandyrý quraldarynyń róli shekteýli deńgeıde qalyp otyr. 

Saqtandyrý salasyndaǵy áleýeti zor kóshbasshy

Qazaqstan – aımaqtaǵy eń úlken ekono­mıkaǵa ıe, ýrbandalý (qalaǵa shoǵyrlaný) deńgeıi joǵary jáne ónerkásip sektory, sonyń ishinde munaı-gaz ben taý-ken óndirý salasy damyǵan memleket. Bul bıznes pen ekonomıkaǵa táýekelderdi basqarýdyń neǵurlym kúrdeli qarjylyq tetikterin engizýge múmkindik beredi.

Elimizdiń saqtandyrý naryǵy qazirdiń ózinde turaqty damý úderisin kórsetip otyr. Qarjy retteýshisiniń derekterine qaraǵanda, 2025 jyldyń qorytyndysy boıyn­­­­sha elimizde saqtandyrý syıaqy­la­rynyń kólemi 1,7 trln teńgege jetip, aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 12,5%-ǵa artqan. Saqtandyrý sektorynyń aktıvteri 25%-dan asa ósip, 3,9 trln teńgege jýyqtady. Jasalǵan saqtandyrý kelisimsharttarynyń sany 18 mıllıonnan asyp jyǵyldy.

Jalpy alǵanda, Qazaqstan aımaqtaǵy saqtandyrý naryǵy eń joǵary damyǵan elderdiń qataryna kiredi.

Ortalyq Azııa elderindegi jaǵdaı

Ortalyq Azııanyń basqa elderinde saqtandyrý naryǵy bizdiń memleketimizge qaraǵanda baıaý damyp jatyr. Bul ásirese tabıǵı jáne klımattyq qaterlerden qorǵaý segmentinde aıqyn baıqalady. Dúnıejúzilik banktiń Global Financial Development Database halyqaralyq salystyrmaly derekterine sáıkes, non-life saqtandyrý syılyq-aqylarynyń IJО́-degi úles kórsetkishi boıynsha Qyrǵyzstanda bul deńgeı shamamen 0,197%, Tájikstanda – 0,286%, al Qazaqstanda – 0,472%-dy quraıdy. Bul bizdiń elimizdegi saqtandyrý ınfraqurylymynyń salystyrmaly túrde alǵanda joǵary damyǵanyn kórsetedi.

Qyrǵyzstanda sý tasqyny, sel kóshý men qurǵaqshylyq qaterleri joǵary, alaıda soǵan qaramastan saqtandyrý júıesi jetkilikti damymaǵan. Memlekettik baǵdarlamalar aýyl sharýashylyǵyn da ishinara qamtyǵanymen, osal taptardyń saqtandyrý quraldaryna qoljetimdiligi shekteýli kúıinde qalyp otyr.

Tájikstanda sý tasqyny, kóshkin men zilzala qaýpi bar. Alaıda saqtandyrý na­ryǵy tym shaǵyn, al táýekelderdi qarjy­lan­dyratyn memlekettik tetikterdiń damýy kóńil kónshitpeıdi.

Túrikmenstandy alańdatyp otyrǵan basty klımattyq qater – qurǵaqshylyq. Degenmen munda da saqtandyrý sektory tómen deńgeıde, al tabıǵı apattar­dan saq­tan­dyrýdyń memlekettik baǵdar­la­ma­la­ry joqtyń qasy.

О́zbekstan sý tasqyny, qurǵaqshylyq jáne jer silkinisterimen jıi betpe-bet keledi. Keıingi jyldary aýyl sharýa­shy­lyǵyn saqtandyrýdyń qanat­qaqty baǵdar­la­malary paıda bolǵanymen, klımattyq apat­tardan saqtandyrý júıesi ázirge shekteýli shamada jumys istep tur.

Qudaıy kórshilerimizben salystyr­ǵanda bizdiń elimizdiń qarjylyq ınfra­qu­ry­­lymy men retteletin saqtan­dyrý naryǵy edáýir joǵary damý deńgeıin kórsetip otyr. Bul táýekelderdi basqarýdyń zamanaýı quraldaryn, sonyń ishinde parametrlik saqtandyrýdy, klımattyq jáne apattyq oblıgasııalardy engizýge múmkindik beredi. 

Tabıǵı apattyń quny

Klımattyq qaterler qazirdiń ózinde eli­mizdiń ekonomıkasyna aıtarlyqtaı yqpal etip otyr. Halyqaralyq qarjy­lyq ınstıtýttardyń baǵalaýynsha, tabıǵı apattar jyl saıyn aımaq memleketterin júz mıl­­lıondaǵan dollar kóleminde shy­ǵyn­ǵa batyrady. Sonyń ishinde bizdiń elimiz de ekstremaldy tabıǵat qubylys­ta­ryna jıi ushyrap júrgeni ámbege aıan.

Onyń naqty bir mysaly – keıingi jyldary oryn alǵan kóktemgi sý tasqyndary. Máselen, 2024 jyly elimizdiń birneshe aımaǵynda bolǵan tasqyn saldarynan 100 myńnan asa adam baspanadan aıyrylyp, orasan zor shyǵynǵa ushyraǵany málim. Bılik tarapynan ınfraqurylymdy qalpyna keltirý, baspana salý men zardap shekken otbasylardy qoldaýǵa qosymsha qarajat bólindi. Mundaı oqıǵalar mem­leket­tik qarjyǵa túsetin júktemeniń joǵa­ry­lyǵyn kórsetip, táýekelderdi bólý­ge arnalǵan saqtandyrý tetikterin jetildirýdiń mańyzyn aıǵaqtaıdy. 

Aýyl sharýashylyǵyn sıfrlyq saqtandyrý máselesi

Tabıǵat qubylystarynan zardap she­getin eń osal salanyń biri – agrarlyq sek­tor. Bizdiń elimiz álemdegi eń iri aýyl sharýa­shylyq jerlerine ıe memleket, atap aıtqanda, salalyq vedomstvolardyń dere­gin­she, aýyl sharýashylyǵy alqaptary 200 mln gektardan astam jerdi quraıdy.

Qurǵaqshylyq, aýa temperatýrasynyń qubylmalylyǵy jáne ylǵaldyń azdyǵynan el eksportynyń edáýir bóligin jabatyn dándi daqyldar ónimdiligine aıtarlyqtaı zııan kelýi múmkin. Mundaı jaǵdaıda agrar­lyq táýe­kelderdi saqtandyrý ekono­mı­ka­lyq turaq­tylyqtyń mańyzdy quraly sana­lady.

Keıingi jyldary elimizde aýa raıy ahýalyn monıtorıngileýdiń avtomat­tan­dyrylǵan júıelerin jáne spýtnıktik derekterdi paıdalana otyryp, agrarlyq saq­tandyrý júıesine sıfrlyq sheshim­derdi engizý bastaldy. Degenmen, sarap­shy­lardyń aıtýynsha, bul júıeniń áleýeti ázirge tolyqqandy paıdalanylmaı keledi. 

Jańa saqtandyrý quraldary

BUU DB esebinde elimiz klımattyq qaterlerdi basqarýdyń ınnovasııalyq quraldaryn engizý úshin joǵary áleýetke ıe ekeni aıtylǵan. Sonyń biri – parametrlik saqtandyrý, ıaǵnı bul júıede tólemder belgili bir tabıǵı kórsetkishterge, atap aıtqanda jaýyn-shashyn deńgeıi nemese zilzala kúshi belgilengen shamaǵa jetkende avtomatty túrde jasalynady.

Taǵy bir keleshegi zor baǵyt – tabıǵı apattarǵa arnalǵan oblıgasııalar jáne klımattyq oblıgasııalar. Atalǵan qar­jylyq quraldar tabıǵı apattardan týyn­daýy múmkin shyǵyndardy jabý men klı­mat­tyq ózgeristerge beıimdelý jobalaryn qarjylandyrý úshin ınvestısııa tartýǵa múmkindik beredi. 

BUU qandaı reformalardy usynady?

Degenmen sarapshylar saqtandyrý júıesin damytýda áli de belgili bir máse­leler bar ekenin aıtady. Áńgime saqtandyrý tetikteriniń memlekettik táýekelderdi basqarý júıesine tolyqqandy ıntegrasııa­lanbaýy jaıynda bolyp otyr. Keıbir jaǵdaıda saqtandyrý ónimderi klımattyq qaýiptiń ereksheligin tolyq eskere bermeıdi nemese aýyl turǵyndary men shaǵyn bıznes ókilderi úshin olar qoljetimsiz.

Halyqtyń qarjylyq saýattylyǵynyń tómendigi de salanyń damýyna kedergi bolyp otyr. Kóp adam saqtandyrýdy qaǵaz júzindegi prosedýra ǵana dep oılap, múlik pen kiristi qorǵaıtyn qural retinde sanamaıdy.

BUU sarapshylary saqtandyrý turaq­tylyǵyn damytý úshin keshendi sharalar usynǵan. Sonyń qatarynda zańnamany jetildirý men saqtandyrý naryǵyn retteý, tutynýshylar quqyǵyn qorǵaýdy kúsheıtý, saqtandyrý salasynda mamandar daıyndaý men qarjylyq saýattylyq baǵdarlamalaryn keńeıtý sekildi baǵyttar bar. 

Elimizdiń jańa múmkindikteri

Uzaqmerzimdi keleshekte atalǵan usynys­tardy iske asyrý elimizdiń klımat­tyq jáne ekonomıkalyq kúızelisterge tózim­­diligin aıtarlyqtaı arttyrady. Ha­lyq pen bıznesti saqtandyrýmen keńi­­rek qamtý tótenshe jaǵdaılar kezinde memle­ket­tik bıýdjetke túsetin júktemeni tómen­de­týge jáne tabıǵı apattardan keıin ekono­mı­kanyń tezirek qalpyna kelýine múm­kin­dik bermek.

Osylaısha, klımattyq qaterlerdi bas­qarý­dyń saqtandyrý quraldaryn jetil­dirý ornyqty damýdyń mańyzdy elementine aınalady. Ortalyq Azııadaǵy eń úzdik saqtandyrý naryǵyna ıe bolyp otyrǵan bizdiń elimiz úshin bul ekonomıkanyń ishki turaqtylyǵyn arttyryp qana qoımaı, klı­mattyq qaterlerdi saqtandyrýdyń aımaq­tyq júıesin qalyptastyrýda mańyzdy ról oınaýǵa jol ashady.