Qazaqstannyń depozıtterge kepildik berý qorynyń (QDKBQ) esebine súıensek, qazir jurttyń depozıtke aqsha jınaýy sıregen. Sebebi tabys kúndelikti tutynýdan aspaıdy. Banktegi jınaqtardyń ósý qarqyny keıingi eki jylda alǵash ret aıtarlyqtaı baıaýlaǵan. «Negizgi sebep – ınflıasııanyń údeýi. Byltyr ınflıasııa deńgeıi 12,3% boldy. Al 2024 jyly 8,6% edi. Baǵanyń ósýi halyqtyń naqty tabysyna tikeleı áser etti. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetine sáıkes, jyl qorytyndysynda naqty tabys ındeksi 94% deńgeıinde qalyptasty. Iаǵnı halyqtyń naqty tabysy 6%-ǵa tómendegen. Azamattardyń tabysy eń aldymen kúndelikti tutynýshylyq shyǵyndardy jabýǵa ǵana baǵyttalyp otyr.
Halyq shyǵynynyń 92%-y tutynýshylyq maqsattarǵa jumsalady. Onyń ishinde 52,3%-y azyq-túlik ónimderine ketedi. Demek tabystyń jartysynan astamy tek negizgi qajettilikterge jetedi. Nátıjesinde, jınaqqa baǵyttalatyn qarajat kólemi qysqarǵan», dep jazylǵan QDKBQ zertteýinde.
Soǵan qaramastan bólshek depozıtter naryǵy belgili bir deńgeıde ósimdi saqtap otyr. Byltyr depozıt kólemi 14,7%-ǵa ulǵaıyp, 28,2 trln teńgege jetti. Alaıda bul – keıingi úsh jyldaǵy eń tómengi ósim qarqyny. 2023 jyly ósim 20,6% bolǵan. 2024 jyly 20,3% deńgeıinde tirkelgen. Al 2025 jyly ósim 14,7%-ǵa deıin baıaýlaǵan. Qor ókilderiniń pikirinshe, depozıtter áli de ınflıasııadan qorǵanýdyń, turaqty tabystyń senimdi qarjy quraly bolyp qala beredi. Degenmen halyq tabysynyń negizgi bóligi tutynýǵa jumsalyp otyrǵan jaǵdaıda jınaq naryǵynyń serpini shektelip otyr.
Baıqap qarasaq, munda paradoks bar. Bir shette halyq qaltasyn qaǵyp otyrsa, bir shette depozıtter tolyǵyp jatyr. Mundaı teńgerimsizdik neden týyndap otyr?
«Qazir bankterde 18–20%-ǵa deıin ústeme paıyz bar. Depozıtke aqsha salynbaı jatqan joq, salynyp jatyr. Biraq ol qarajat – negizinen orta ıakı aýqatty toptyń aqshasy. Bul búkil halyqtyń jaǵdaıy jaqsardy degen sóz emes. Elde shamamen 7 mln-ǵa jýyq áleýmettik turǵydan osal azamat bar. 200–250 myń teńge aılyq alatyn otbasy bar tabysyn tamaq pen kommýnaldyq tólemge jumsaıdy. Ondaı adam depozıtke aqsha salýdy oılaýy ekiudaı. Al bir úıde 3–4 adam jumys istep, aı saıyn 1 mln teńgeden artyq tabys tabatyndar ǵana jınaq jasaı alady», deıdi ekonomıst Saparbaı Dosjanuly.
Sarapshynyń aıtýynsha, buryn respýblıkalyq bıýdjettiń 40%-y áleýmettik baǵdarlamalarǵa bólinetin. Al byltyr bul 38%-ǵa deıin qysqarǵan.
«Baı kompanııalarǵa, iri kásiporyndarǵa salyqty kóbeıtý kerek. Sol qarajatty ataýly áleýmettik kómekke baǵyttaý kerek. Qazir baılar men kvazımemlekettik qurylymdar óz kúnin ózi kóredi. Al qarapaıym halyqqa memleket súıeý bolýǵa tıis. Máselen, kommýnaldyq tarıfterdi jasandy ustap turý – tyǵyryqtan shyǵar jol emes, ınflıasııa deńgeıinde óssin, biraq osal toptarǵa naqty kómek berilsin. Al benzındi arzandatyp ustaý olıgarhtarǵa tıimdi. Sebebi sýbsıdııa bıýdjetten tólenedi. Benzındi eń kóp tutynatyndar – aýqattylar. Onyń ústine bizde janarmaı arzan bolǵandyqtan kórshi elderge kontrabanda júredi», deıdi ol.
Finprom.kz sarapshylary bul máseleni klassıkalyq «Engel zańy» dep otyr. Qarapaıym tilmen aıtqanda, adamnyń tabysy azaıǵan saıyn nemese jetkiliksiz bolǵan saıyn, onyń shyǵynynyń basym bóligi negizgi qajettilikke ketedi. Al tabys ósken saıyn azyq-túlikke jumsalatyn úles azaıady. Damyǵan elderde bul aıyrmashylyq aıqyn kórinedi. Mysaly, Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń (OECD) derekterine sáıkes, AQSh, Germanııa, Fransııa sııaqty elderde úı sharýashylyqtary tabysynyń shamamen 10–15%-yn ǵana azyq-túlikke jumsaıdy. Qalǵan qarajat bilimge, densaýlyq saqtaýǵa, turǵyn úıge, demalysqa jáne jınaqqa baǵyttalady. Al Dúnıejúzilik bank pen BUU statıstıkasy kórsetkendeı, tabys deńgeıi tómen elderde azyq-túlikke ketetin úles 40–60%-ǵa deıin jetýi múmkin (joǵaryda aıtyp ketkendeı bizde – 52,3%).
Aımaqtar arasyndaǵy aıyrmashylyq ta anyq baıqalady. Jetisý oblysynda turǵyndar bıýdjetiniń 65,8%-yn azyq-túlikke jumsaıdy. Túrkistan oblysynda bul kórsetkish – 65,3%. Tipti óndirisi damyǵan Qaraǵandy oblysynyń ózinde shyǵyn úlesi 50%-dan asady. Aýyldyq jerlerde de jaǵdaı ońaı emes. Sarapshylar muny tabystyń tómendigi men qaıta óńdeý salasynyń álsizdigimen baılanystyrady. Iаǵnı halyq ónim óndirgenimen, tabysyn ártaraptandyrýǵa múmkindik az.
«Qala men aýyl ómiriniń modeli de bólek. Jyldyq eseppen alǵanda, aýyl turǵyny nan ónimderine 86,3 myń teńge jumsaıdy, qalada bul kórsetkish 68,2 myń teńge. Sonymen qatar aýyl turǵyndary satylymdaǵy táttilerdi azaıtyp, taǵamdy kóbine úıde daıyndaǵandy jón kóredi. Azyq-túlikke ketetin shyǵyn kóbeıgen saıyn otbasylar basqa baptardan únemdeı bastaıdy. Kópshilik telefon, gadjet alý, úı jóndeý, avtokólik satyp alý josparlaryn keıinge shegergen. Eger tabystyń jartysynan kóbi tek negizgi asqa jumsalsa, bilimge, demalysqa, ózin damytýǵa bólinetin qarjy azaıady. Bul óz kezeginde ishki suranystyń tómendeýine, qyzmet kórsetý salasynyń baıaýlaýyna áser etedi. Keıingi bes jylda elde ómir súrý quny shamamen 75%-ǵa ósti. Bul kórsetkish halyqtyń ómir saltyna tikeleı yqpal etti», dep jazylǵan zertteýde.
Bankterdegi qarajat kóleminiń tómendeýin ekonomıst Rýslan Sultanov qalypty maýsymdyq qubylys dep túsindiredi.
«Qańtardaǵy tómendeý jeltoqsandaǵy rekordty joqqa shyǵarmaıdy. Jyl sońynda kompanııalar bos aqshasyn ýaqytsha depozıtke qoıady. Bul kóbine – maýsymdyq qubylys. Al qańtarda sol qarajattyń bir bóligi qaıta aınalymǵa shyǵady. Sondyqtan bul jerde úreılenýge negiz joq. Qańtar eń aldymen korporatıvtik ótimdiliktiń qozǵalysyn kórsetti. Al úı sharýashylyqtarynyń jınaq bazasy ornyqty qalpynda qaldy. Bul – qarjy júıesi úshin jaqsy belgi. Qańtardaǵy túzelis jeltoqsandaǵy qarajat aǵynynyń bir bóligi ýaqytsha bolǵanyn kórsetedi. Biraq halyqtyń aqsha jınaýǵa beıimi saqtalǵan. Teńgelik depozıtterdiń úlesi joǵary bolyp tur. Bul – mańyzdy faktor. Sebebi aqsha depozıtte jatqanda ol birden naryqqa shyqpaıdy. Iаǵnı qazirgi suranysqa qysym azaıady. Bul ınflıasııany tejeýge kómektesedi», deıdi R.Sultanov.
Qoryta aıtqanda, másele tek depozıttiń azaıýy nemese kóbeıýinde emes. Negizgi túıin – tabys qurylymynyń ózgerýinde. Qarjy júıesinde aqsha aınalyp júr, bankterdegi qarajat kólemi tarıhı deńgeıden alys ketken joq. Ekonomıkada «qos ekonomıka» degen túsinik bar. Iаǵnı bir eldiń ishinde eki túrli shyndyq ómir súredi: bir bóligi kúndelikti qajettilikpen ǵana shektelse, ekinshi bóligi ınvestısııa men jınaq arqyly kapıtalyn kóbeıtedi. Halyqaralyq valıýta qorynyń 2022 jylǵy Income Inequality and Financial Stability zertteýinde tabys teńsizdigi joǵary elderde qarjylyq aktıvter kóbine joǵarǵy 20% toptyń qolynda shoǵyrlanatyny atap kórsetilgen. Mundaı jaǵdaıda banktegi jınaq ósip turǵanymen, onyń áleýmettik áseri keń aýqymǵa taralmaıdy. Iаǵnı ekonomıkada aqsha bar, biraq ol barlyq qaltaǵa birdeı jetpeıdi. Bir tarapta aqsha eselene beredi, ekinshisine – tek kún kórý quraly. Osy aıyrmashylyq ulǵaıǵan saıyn, jınaq statıstıkasy men turmys shyndyǵynyń arasy alshaqtaı bermek.
