Jyr áleminde óz bıigin turǵyzǵan aqyn О́mirzaq Qojamuratov esimi kóbine ataýsyz qalyp keledi. Biraq jazǵandary iri, óleń máneri men sıpaty jaǵynan kem soqpaıtyn sóz júırigin shyǵarmalary birden áıgileıdi.
«Kókiregimde ersili-qarsyly tebisip tentek tolqyndar,
Júregim ylǵı julyna jazdap solqyldar,
Kókjıekterden kóz jazbaı kele jatyrmyn,
Topyrlap ólip, tolqynda týǵan – tolqýlar!» degen aqyn kesh te bolsa, 90 jyldyq torqaly toıynda rýhanııatymyzdan tıesili ornyn alýǵa tıis qoı.
Ǵalamat shyǵarmashylyq ıesiniń týǵan jeri Tamdy – ózin qazaq jerinen bólip qaramaǵan, osy eldiń baıyrǵy mekeni. Ádebıet pen mýzykada ózine tán oqshaý bitimin qalyptastyrǵan mádenı alqap. О́mirzaq aqyn sol alqaptyń alyp emeni, jergilikti jurt talantyna bas ıgen «Tamdynyń Muqaǵalıy».
«Tamdy» dese Shámshiniń ataqty «Tamdy arýy» áni eske túsedi. Bahadúr Baýyrjan Momyshulynyń Tamdyǵa sapary jadymyzda jańǵyrady. Mine, sol Tamdyda, ıaǵnı О́zbekstannyń Buhara oblysyna qaraıtyn Tamdy aýdanynyń Áıtim aýylynda aqyn О́mirzaq Qojamuratov 1936 jyldyń 6 naýryzynda dúnıege kelgen. Qazaq jyrynyń taǵy bir tulpary Tólegen Aıbergenov te sol jerge kórshiles Qońyrat aýdanynda 1937 jyldyń 8 naýryzynda týǵan. Shabyty sheksiz ekeýi lırıkasy men muńy, tabıǵaty men sýretteri mazmundas, bir atyraptan shyqqan eki bıik.
Aýdan ortalyǵy Tamdybulaqta №1 orta mektepti bitirgen soń О́mekeń sonda muǵalim bolyp, aýdandyq erikti sport qoǵamynyń tóraǵasy, Qyzylorda qalasynda Halyq shyǵarmashylyǵy úıiniń ádisker mamany, keıin «Maqtaaral» aýdandyq gazetinde tilshi retinde jumys atqardy. Zamandastary tamasha aqyn ǵana emes, jaqsy boksshy bolǵanyn da aıtady.
Mektep kezinen óleńderi aýdandyq, oblystyq, respýblıkalyq merzimdi baspasóz betterinde jıi jarııalandy. Kózi tirisinde «Jıdeli Baısyn» (1966), «Tańǵy daýys» (1971), «Jol aıaqtalmaıdy» (1981) degen jınaqtary jaryq kórdi. Almatydaǵy «Jazýshy», «Jalyn» baspalarynan shyqty.
Qazirgi Túrkistan oblysynyń Maqtaaral aýdanyndaǵy gazette istep júrgende aqyn aýrýǵa shaldyǵady. Áreket etý qabiletinen aırylǵan kúıi arbaǵa jegilip týǵan jerine qaıtady. Tamdydaǵy týǵan inisi Beken men kelini Gúljamaldyń qolyna qarap qaldy. Aıyqpas dertke dýshar bolǵan О́mirzaq Qojamuratov nebári 47 jasynda, 1983 jyly 22 qańtarda sol Tamdyda týǵan inisiniń qolynda, aqyndyq pen aqyldyń eń kemel shaǵynda dúnıeden ozdy. Anyǵynda Muqaǵalı da, Tólegen de, basqa talanttar da solaı. Shyn aqyndar óz shabytyna órtenip, erte o dúnıelik bolatyny qalaı?..
Aqynnyń týǵan jeńgesi ári Tamdyda oqyǵan mekteptesi Túımesh Orazymbetovanyń aıtýynsha, týralyǵy úshin ómirden qaǵajýdy kóp kórgen О́mirzaq aýrý shaǵynda bar ashý-yzasyn óleńnen alyp, zapyranyn qalamǵa quıa bergen. Sońynda qalǵan murasyn alǵash bolyp jınastyrǵan da Beken inisi. Talanttyń qadirine jetken Zeınolla Serikqalıev sekildi kóregen ǵalymnyń arqasynda keıinnen «Oı keshý» (1989), «Kún astynda qudiret» (1998), «Sýrettegi jumbaqtar» (1998) atty jınaqtary jaryq kórdi. Bir áttegen-aıy, ár ýaqytta shashyraı shyqqan kitaptardaǵy shyǵarmalary tolyq jınaq bolyp basylý sátin áli kútip jatyr. Osyndaı mereıtoıynda basyn biriktirip shyǵarmaǵanda, qashan?
О́mirzaq Qojamuratov Qazaqstan men О́zbekstannyń Jazýshylar odaqtaryna qatar múshe boldy. Baıqaǵanymyzdaı, resmı múshelik rýhanııat pen qoǵam sóresinen tıesili oryn alýǵa jete bermeıdi eken. Múmkin aýylda júrip-aq óz bıigin jasaǵan, biraq astanadaǵy úlken ortada boı kórsetpegeninen bolar, esimi qazaq óleńiniń bel ortasynda atalar tulǵa kóp nasıhattala bermeıdi. Aqyn jyrlaryndaǵy asqaqtyq onyń ómir men óleńde alatyn ornyn áıgilep-aq tur:
«Jumyr jerdiń qaı tusynda kóz ildir,
Tynysym bir, tirligim bir, sózim bir.
Eı, adamdar! Oılanatyn keziń bul,
Bir aýany jutyp júrmiz kógildir.
О́z kóńilim shák-shúbásiz senip tur,
Jer-jıhanǵa bylaı degim kelip tur:
Aramyzdy alakóńil bólip tur,
Áıtpese biz túbimiz bir týyspyz!
Men baraıyn nemese óziń kelip tur».
Dúnıeniń kartasynan izdeseń tappaıtyn Tamdyda jatyp alyp bulaısha adamzat pen álemdi qushaǵyna syıǵyzý – naǵyz aqynǵa ǵana tán qasıet.
Muqaǵalıdan bastap Ábdilda Tájibaevqa deıingi jyr alyptarynyń moıyndaýlarynda aıtyp ketkenindeı, О́mirzaq qazaq óleńiniń altyn ǵasyryndaǵy aqyndarmen zamandas qana emes, solarmen mazmundas, ıyqtas aqyn.
«Qııalymdaǵy meńdi qyz –
Tańsárimbisiń, ańsarymbysyń,
zerli kúz?
Atylyp shyqqan arman júz,
Qyrlarymbysyń, qyrmanymbysyń,
Marjan kúz?
Kóz tigip kókke men sengen,
Taýlarymbysyń, baýlarymbysyń
Teńselgen?
Aq marjan, altyn atyrap,
Jan yrysymbysyń,
Saǵynyshymbysyń,
Sary adyr, Sarǵysh japyraq?» («Kúz»)
Osy sekildi joldardy oqyǵan adam Muqaǵalı, Tólegen nemese solarmen mazmundas aqynnyń óleńi dep qalýy ábden kádik. Zańdy da. Tek qazaqy óleńge tán muńaıý, Muqaǵalısha móltildete jyrlaý baıqalady. О́mirzaq Qojamuratovtyń bıiktiginen, aqıyq aqyndyǵynan habar berip tur.
2000 jyldary Tamdydan sandaǵan otbasy qandas retinde Temirtaý qalasy men tóńiregine lek-legimen kelip qonystana bastady. Aqynnyń et-jaqyn týystary men kózin kórgender qatary da osy lektiń arasynda kelip, Temirtaýǵa qonystandy. Búginde solardan quralǵan bastamashy janashyr top aqyn izdeýshisiz qalmasyn degen nıetpen uıymdastyrý komıssııasyn quryp, О́mirzaq Qojamuratovtyń 90 jyldyq mereıtoıyn atap ótýge daıyndalyp jatyr. Aqynnyń 80 jyldyq mereıtoıy da sol toptyń janashyrlyǵymen Temirtaý qalasynda ǵana atap ótilgen edi.
Bizdińshe, qazaq óleńi men rýhanııaty jolynda ter tókken aqynnyń mereıtoıyna memleket, qoǵam, ádebıet ókilderi birlese atsalysýy qajet-aq. О́mirzaq Qojamuratov murasy eleýli eldik qurmetke laıyqty.
Almat Altaı,
Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń qyzmetkeri
