Túgel túrkige ortaq ulys meıramy

Naýryzda qasıetti Jer-ana appaq mamyq kórpesin ysyryp tastap, jasyl jelekti kóılegin kıedi. Kúnniń kózi kúlimdep, ǵalam meıirimdi bir ananyń keıpine enip, tirshilik ataýly jańaryp, jańǵyrady. Aq jaýlyqty analarymyz qystan qalǵan jyly-jumsaǵyn qazanǵa salyp, naýryzkóje pisirip, máre-sáre bolamyz. Osylaı tól jańa jylymyz bosaǵamyzdy attap, adamzat ataýly shat-shadyman kúıge enedi.

Qazaqtyń abyz aqsaqaly, belgili etno­graf-ǵalym, marqum Jaǵda Babalyqulymen birneshe márte kezdesip, suhbat alǵan edik. Sol kezde atamyz 1970 jyldary Máskeýdegi Lenın atyndaǵy kitaphananyń arhıvinen eski bir jyrdy kezdeısoq qolǵa túsirgenin, arab árpimen jazylǵan sol jyrda Nuh paıǵambardyń kemesi kún men tún teńesken kúni Qazyǵurttyń basyna toqtaǵany, Nuh paıǵambardyń kemege minip aman qalǵan barsha tirshilik ıelerine jańa ómirdiń bastalýyn toılaýǵa ámir bergeni jazylǵanyn aıtatyn. Alashtyń abyz aqsaqaly «etnograf ǵalymdar osy ańyzdy indete zerttep, álemdik órkenıet úshin Naýryzdyń egesi qazaq ekenin dáleldeýi kerek» deıtin.

Qalaı desek te, Naýryz merekesiniń tarıhy tym tereńde jatyr. Kóne tarıhı derekterge súıensek, Naýryzdy erte zamanda Taıaý Shyǵysta ómir súrgen «haldeı» degen ataýmen belgili qaýym da toılaǵan. Olar aıdyń tolýyna qarap, ár aıdyń uzaqtyǵyn 28, 29 nemese 30 kún etip belgilep, tipti keıbir jyldary ýaqyt aıyrmashylyǵyn teńestirý úshin qosymsha on úshinshi aıdy engizip, kúntizbe jasaǵany týraly derekter bar. Keıbir zertteýshilerdiń aıtýynsha, qazaqtyń halyqtyq kúntizbesi men kóne haldeılik ýaqyt esebi arasynda uqsastyq kóp. О́ıtkeni sol zamandardan-aq Taıaý Shyǵys pen Eýrazııa dalasyn mekendegen halyqtar ózara mádenı-rýhanı turǵyda qarym-qatynas jasaǵan.

Haldeıler de kún men tún teńelýin jańa ómirdiń, jańa úmittiń bastalýy dep bilgen. Bizdiń zamanymyzǵa deıingi VI ǵasyrda hal­deılerdiń jerin ejelgi parsylar jaýlap alyp, olardyń kúntizbelik júıesin qabyldady. Osy kezeńnen bastap kóktemgi jańa jyl merekesi parsy mádenıetine de dendeı endi. Osylaı parsylardyń jyl basyn bildiretin «jańa kún» uǵymy, «noý» – jańa, «rýz» – kún degen sózderi qoldanysqa enip, «naýryz» ataýy
qalyptasty. Iаǵnı Jaǵda Babalyqulynyń piki­rinshe, Naýryzdy toı­laý mádenıeti parsylardan bizge emes, biz­den olarǵa sińgen. Demek, túrkilerdiń qara shańy­raǵyna ıe bolyp qalǵan qazaq halqy tabıǵat­tyń jańarýy men tirshiliktiń qaıta jandanýyn yqylym zamandardan beri toılap keledi.

Jaǵda Babalyquly «Jumyr jerdi topan sý basqanda Nuq paıǵambardyń kemesi Qazyǵurttyń basyna kep qaıyrylady, dál sol ýaqyt kún men túnniń teńesken mezgili eken» degen sóziniń rastyǵyn myna bir derekpen dáıekteıtin. О́tken ǵasyrdyń aıaǵynda Reseı ǵalymdary «Topan sý izderi» degen ǵylymı zertteý júrgizipti. Olar Tájikstandaǵy Pamır taýynyń 3 myń metrlik bıiginen tasqa aınalǵan akýlanyń súıek qańqasyn taýyp, 12 644 jyl buryn Ortalyq Azııany topan sý basqanyn anyqtaǵan. Iаǵnı osy málimetke arqa súıep, Naýryzdy toılaý osydan tabany kúrekteı 127 ǵasyr buryn Turan jerinen bastaldy deýge tolyq negiz bar.

Bul az bolsa, bizdiń zamanymyzǵa deıingi I ǵasyrda saqtardyń Naýryzdy qalaı toılaǵanyn Kvınt Kýrsıı Rýf (Eskendir Zulqarnaıynnyń Shyǵys joryǵynda) egjeı-tegjeı jazǵan. Sonymen qatar qytaıdyń eski jazbalarynda ǵundardyń Táńir qutylary kún men tún teńelgen kúni taýdyń basyna kóterilip, endi shyǵyp kele jatqan kúnge betin buryp, eki qolyn aspanǵa jaıyp, ózine, eline Táńirden tilek tileıtini týra­ly derekter saqtalǵan.

Ras, qalaı degenmen Turan men Turpan, ıaǵnı túrki men parsy halyqtary myńdaǵan jyl boıy bir-birimen qarym-qatynas jasady. Osylaısha, Turan dalasyndaǵy jurttyń nanym-senimge qurylǵan merekesi nebir ýaqyttyń synynan ótip, birde parsyǵa aýysyp, birde túrkige tán bolyp, myńdaǵan jyl boıy adamzatpen birge jasap keledi. Tek, 1926 jyly keńes ókimetiniń «syńar ezý saıasaty» Naýryz meıramyn ıslam dininiń sarqynshaǵyna balap, toılaýǵa basy bútin shekteý qoıdy. Desek te, 1988 jyly birqa­tar ult zııalylarynyń bastamasymen tól Jańa jylymyz óz halqymen qaýyshty.

Táńirden bul qaýyshýdyń máńgilik bolýyn tileımiz!