Jandos ShAIMARDANOV:
– Elimizdegi konstıtýsııalyq reforma saıası jańǵyrýdyń zańdy kezeńine aınaldy.Bul kezeńde ilgerileýdiń negizgi faktory tek ekonomıkalyq ósim ǵana emes, sonymen qatar memlekettik ınstıtýttardyń sapasy bolmaq. Táýelsizdik jyldary ishinde elimiz aýqymdy transformasııadan ótip, zamanaýı memleket pen naryqtyq ekonomıkanyń negizin qalyptastyrdy. Búginde el ekonomıkasy jańa deńgeıge jetti: IJО́ shamamen
306 mlrd dollardy quraıdy, al jan basyna shaqqandaǵy IJО́ 15 myń dollardan asty. Bul kórsetkishter elimizdi Dúnıejúzilik bank jiktemesi boıynsha joǵary tabysty elder tobyna jaqyndatady. Alaıda damýdyń belgili bir kezeńinde ekonomıkalyq ósim emes, basqarý ınstıtýttary men quqyqtyq júıeniń tıimdiligi sheshýshi faktorǵa aınalady.
Jalpy, elimiz damýdyń jańa – sandyq ósimnen sapaly damýǵa kóshý kezeńine qadam basyp otyr. Bul kezeńdi qamtamasyz etýge neǵurlym myqty ári beıimdelgish ınstıtýttar qajet. Qazaqstan qoǵamynyń transformasııasy memleketke degen jańa talaptardy qalyptastyryp keledi. Azamattar ashyq ári esep beretin basqarýdy, quqyqtardyń tıimdi qorǵalýyn jáne sheshim qabyldaýǵa keńirek qatysý múmkindigin jıi talap ete bastady.
Konstıtýsııalyq reforma 2019 jyldan beri elimizde júzege asyrylyp kele jatqan saıası jańǵyrýdyń zańdy jalǵasy boldy. Atap aıtqanda, osy kezeńde qoǵamdyq dıalogtiń jańa tetikteri quryldy, sonyń ishinde Ulttyq qoǵamdyq senim keńesi, saıası qatysýdy keńeıtetin zańnamalyq ózgerister qabyldandy, partııalyq tizimderde áıelder men jastar úshin 30 paıyzdyq kvota engizildi, sondaı-aq parlamenttik oppozısııanyń róli kúsheıtildi. Keıin reformalar jergilikti basqarý deńgeıine de taraldy, ıaǵnı, azamattar aýyl ákimderin tikeleı saılaý múmkindigine ıe boldy. Buny jergilikti ózin-ózi basqarýdy damytýdaǵy mańyzdy qadam deı alamyz. О́zgeristerdiń jańa kezeńi 2022 jyly bastaldy. Qazir elimiz saıası jańǵyrtýdy birtindep júzege asyrý strategııasyn ustanyp kele jatyr. Bul rette reformalar dáıekti túrde júrgizilip, árbir jańa kezeń aldyńǵy nátıjelerdi bekitedi. Mundaı tásil qoǵamnyń ózgerip jatqan suranysyna beıimdelýge múmkindik beredi, sonymen qatar ınstıtýsıonaldyq turaqtylyqty saqtaıdy. Osy turǵyda qazirgi konstıtýsııalyq reforma dáıekti ınstıtýsıonaldyq damýdyń zańdy kezeńi sanalady jáne ol saıası ınstıtýttar men memlekettik basqarý júıesin odan ári nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan.
Alberto TÝRKSTRA:
– Qazaqstandaǵy konstıtýsııalyq reforma tek saıası júıeni jańǵyrtýǵa ǵana emes, sonymen qatar eldiń uzaqmerzimdi damýynyń negizgi resýrsy retinde adamı kapıtaldyń rólin kúsheıtýge baǵyttalǵan. Usynylyp otyrǵan konstıtýsııalyq reforma – memlekettegi saıası jáne quqyqtyq arhıtektýrany jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan keshendi bastama jáne ol ózgerip jatqan ekonomıkalyq, áleýmettik, saıası jaǵdaılardy eskeredi.
Negizi, reforma jekelegen ınstıtýsıonaldyq ózgeristermen ǵana shektelmeıdi. Ol memlekettik ınstıtýttardyń tıimdiligin arttyrýǵa, bir mezgilde azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýdy kúsheıtýge baǵyttalǵan keń aýqymdy negiz qalyptastyrady. Jańa konstıtýsııalyq modelde áleýmettik memleket tujyrymdamasynyń bekitilýine erekshe nazar aýdaryldy, onyń aıasynda adam damýy memlekettik saıasattyń negizgi maqsaty retinde qarastyrylady. Iаǵnı konstıtýsııalyq negiz Qazaqstannyń damýyndaǵy keń aýqymdy strategııalyq ózgeristi kórsetedi. Naqty aıtsaq, ol ózgeris – ekonomıkalyq ósimge baǵyttalǵan modelden azamattardyń ál-aýqaty, múmkindikteri men qabiletteri basty basymdyqqa aınalatyn modelge kóshý. Osy turǵyda, jańa Konstıtýsııa adam ómiri, onyń qadir-qasıeti, quqyqtary men bostandyqtary memlekettiń eń joǵary qundylyqtary sanalatyn qaǵıdatty rastaıdy, memlekettik saıasattyń adamǵa baǵyttalǵan sıpatyn qalyptastyrady.
Qarlyǵash JAMANQULOVA:
– Jańa konstıtýsııalyq model quqyq ústemdigi qaǵıdatyn nyǵaıtyp, quqyqtyq júıeniń ortalyǵyna adamdy, onyń qadir-qasıetin, quqyqtary men bostandyqtaryn qoıady. Iаǵnı jańa konstıtýsııalyq negiz adam ómiri, onyń qadir-qasıeti men quqyqtary memlekettiń eń joǵary qundylyqtary ekenin rastaıdy, osylaısha, adamǵa baǵdarlanǵan quqyqtyq júıeni qalyptastyrady.
Reforma azamattardyń quqyqtaryn qorǵaýdyń birqatar jańa tetigin engizedi. Atap aıtqanda, azamattarǵa Konstıtýsııalyq sotqa tikeleı jeke shaǵymmen júginý quqyǵy beriledi, bul quqyqtar men bostandyqtardy sot arqyly qorǵaý múmkindigin keńeıtedi. Sonymen qatar ádil sot talqylaýyna kepildikter kúsheıtiledi, onyń ishinde kinásizdik prezýmpsııasy jáne zań kómegin alý quqyǵy bar. Sondaı-aq azamattardyń sıfrlyq ortadaǵy quqyqtarynyń bekitilýi de ýaqyt ótken saıyn ózekti bolyp keledi. Sıfrlyq ekonomıka men jasandy ıntellekt tehnologııalarynyń damýyna baılanysty jeke derekterdi qorǵaý jáne sıfrlyq qupııalylyq máseleleri erekshe mańyzǵa ıe bola bastady.
Qazirgi zamanǵy konstıtýsııalyq júıeler sıfrlyq dáýirdiń syn-qaterlerin eskerip, tehnologııalyq úderis adamnyń negizgi quqyqtaryna nuqsan keltirmeýin qamtamasyz etýge tıis. Jańa Konstıtýsııada jeke derekterdi qorǵaý, elektrondyq kommýnıkasııalar qaýipsizdigi men aqparattyń qupııalylyǵyn saqtaý baǵytyndaǵy normalar bekitilgen.
Sondaı-aq reforma pikir bildirý erkindigi men aqparatqa qol jetkizý kepildikterin kúsheıtpek. Qoǵamdyq pikirtalas pen azamattardyń qatysýy demokratııalyq ınstıtýttardy damytýdyń mańyzdy tetikteri retinde qarastyrylady. Quqyqtyq tetikterden bólek, konstıtýsııalyq reforma eldiń uzaqmerzimdi damýyn
aıqyndaıtyn birqatar negizgi qundylyqtardy da bekitedi. Olardyń qatarynda ekologııalyq jaýapkershilik, eńbek qadiri jáne zań ústemdigine qurmet bar. Bul qaǵıdattardy konstıtýsııalyq qurylymǵa engizý tek basqarý ınstıtýttaryn qalyptastyryp qana qoımaı, Qazaqstannyń áleýmettik, ekonomıkalyq jáne saıası jańǵyrýynyń qundylyqtyq negizin de aıqyndaıdy.
Davıd APSIAÝRI:
– Qoldanystaǵy júıe aıasyndaǵy saıası ókildikti aıqyndaıtyn kádimgi saılaýlardan aıyrmashylyǵy, konstıtýsııalyq referendýmdar qoǵamǵa saıası júıeniń qurylymyn qalyptastyrýǵa tikeleı qatysýǵa múmkindik beredi. Dál osy sebepti túrli elderdiń úkimetteri keń aýqymdy ınstıtýsıonaldyq ózgerister kezeńinde, reformalar-dyń barynsha keń demokratııalyq legıtımdiligin qamtamasyz etý qajet bolǵanda, referendýmdarǵa júginedi.
Bıyl 15 naýryzda elimizde ótken jańa Konstıtýsııa boıynsha referendým qalyptasqan halyqaralyq tájirıbege tolyq sáıkes keledi. Salystyrmaly saıasattaný zertteýleri keıingi onjyldyqtarda referendým-dardyń ınstıtýsıonaldyq reformalardy qoǵamdyq maquldaý tetigi retinde jıi qoldanylyp kele jatqanyn kórsetedi. Máselen, 1990–2021 jyldar aralyǵynda álemde 1 500-den astam jalpyulttyq referendým ótkizilgen, olardyń jartysynan astamy dál osy kezeńge tıesili. Halyqaralyq tájirıbe mundaı da-ýys berýlerdiń ádette saıası jańǵyrý kezeńderinde ótetinin de kórsetedi. Atap aıtqanda, Fransııada 1962 jylǵy referendým tikeleı prezıdent saılaýyn engizse, Túrkııada 2017 jyly prezıdenttik basqarý nysanyna kóshý maquldandy, al Chılıde 2020-jyldardyń basynda referendýmdar konstıtýsııalyq ózgeristerdi qoǵamdyq talqylaýdyń quralyna aınaldy. Qazaqstan da negizgi ınstıtýsıonaldyq reformalardy azamattardyń tikeleı qatysýy arqyly bekitetin osyndaı jahandyq úrdisterdi ustanyp otyr. Memlekettik júıeni jańǵyrtý jónindegi pikirtalastar 2019 jyldan beri júrgizilip keledi, sondyqtan referendým uzaqqa sozylǵan qoǵamdyq jáne saraptamalyq talqylaýdyń sharyqtaý shegine aınaldy.
Reformany ınstıtýsıonaldyq turǵyda daıyndaý máselesi de erekshe nazar aýdararlyq. Quramyna parlament ókilderi, memlekettik organdar, akademııalyq qaýymdastyq jáne azamattyq qoǵam ókilderi kirgen Konstıtýsııalyq komıssııany qurý konstıtýsııalyq ózgeristerdi daıyndaýdyń halyqaralyq tájirıbesine sáıkes keledi. Konstıtýsııalyq referendým – quqyqtyq reformany, saıası pikirtalasty jáne qoǵamdyq qatysýdy biriktiretin kúrdeli úderis. Qazaqstan azamattarǵa jańa konstıtýsııalyq modeldi tikeleı maquldaý múmkindigin bere otyryp, reformanyń demokratııalyq legıtımdiligin kúsheıtti ári memlekettiń ınstıtýsıonaldyq bolashaǵyn onyń azamattary aıqyndaıtyny týraly qaǵıdatty rastady.
Ámına ÚRPEKOVA:
– Konstıtýsııalyq reformany qoǵamdyq qabyldaýda azamattar kúndelikti ómirine, áleýmettik qorǵalýyna jáne memlekettik basqarý sapasyna tikeleı áser etetin normalarǵa kóbirek nazar aýdarady. Konstıtýsııalyq reformany qoǵamdyq qabyldaý dınamıkasy 2026 jylǵy qańtardan naýryz aıynyń basyna deıin júrgizilgen birneshe ulttyq áleýmettik zertteý nátıjelerinen aıqyn kórinedi. Qoǵamdyq talqylaýdyń bastapqy kezeńinde azamattardyń nazary eń aldymen ınstıtýsıonaldyq jańalyqtarǵa aýdy. О́ıtkeni olar – qoǵamdyq kún tártibindegi eń kózge kórinetin ózgerister. Mundaı ózgerister qatarynda bir palataly parlamentke kóshý, vıse-prezıdent laýazymyn engizý men Halyq qeńesin qurý jıi ataldy. Referendým jaqyndaǵan saıyn qoǵamnyń nazary birtindep azamattardyń quqyqtary men áleýmettik kepildikterine tikeleı qatysty Konstıtýsııa normalaryna aýysty. Talqylaýdyń sońǵy kezeńinde qoǵamda modernızasııa basymdyqtaryn áleýmettik mańyzy bar máselelermen ushtastyratyn normalarǵa erekshe qyzyǵýshylyq artty. Olarǵa qorshaǵan ortany qorǵaý, bilim men ǵylymdy damytý, sıfrlyq ortada jeke derekterdi qorǵaý jáne áleýmettik kepildikterdi nyǵaıtýǵa qatysty normalar jatady.
Sondaı-aq áleýmettik zertteýler Konstıtýsııa jobasyna qoǵamdyq qoldaýdyń turaqty joǵary deńgeıin kórsetedi. Ártúrli saýalnamalar derekterine sáıkes, reformany qoldaý deńgeıi respondentter arasynda shamamen 90 paıyz deńgeıinde bolǵan. Ádisnamasy men irikteme kólemindegi aıyrmashylyqqa qaramastan, barlyq zertteý qoǵamdyq kóńil-kúıdiń uqsas dınamıkasyn kórsetedi.
Sonymen qatar qoǵamdyq talqylaý men túsindirý jumystary referendým qarsańynda Konstıtýsııa jobasyna turaqty joǵary qoldaý deńgeıiniń qalyptasýyna yqpal etti. Saýalnama derekterine sáıkes, respondentterdiń basym bóligi reformalardyń olardyń ómiri men ál-aýqatyna oń áser etetinin kútedi. Al referendýmǵa qatysýǵa daıyndyq deńgeıi 71–75 paıyz shamasynda boldy. Bul eldiń bolashaq konstıtýsııalyq modelin talqylaý tóńireginde qoǵamdyq jumyldyrýdyń joǵary deńgeıin kórsetedi.
Ýeslı Aleksandr HILL:
– Halyqaralyq tájirıbede konstıtýsııalyq ózgerister úderisi birneshe negizgi krıterıımen baǵalanady. Olardyń qatarynda reformany daıyndaý úderisiniń ınklıýzıvtiligi, referendým ótkizýge arnalǵan quqyqtyq baza, medıa orta jáne reformalardyń jalpy ınstıtýsıonaldyq konteksti bar. Máselen, ınklıýzıvtilik reformany daıyndaýǵa tek memlekettik ınstıtýttardyń emes, sonymen qatar sarapshylardyń, azamattyq qoǵam ókilderiniń jáne azamattardyń qatysýyn bildiredi. Qazaqstanda bul tásil konstıtýsııalyq komıssııa qurý arqyly júzege asyryldy. Onyń quramyna parlament ókilderi, memlekettik organdar, akademııalyq qaýymdastyq pen azamattyq qoǵam ókilderi endi.
Sonymen qatar azamattardyń qatysýyn qamtamasyz etýde sıfrlyq platformalardy paıdalaný mańyzdy ról atqardy. eGov jáne e-Otinish júıeleri arqyly azamattar Konstıtýsııa jobasy boıynsha usynystar men pikirler joldaı aldy. Nátıjesinde, komıssııaǵa 12 myńnan astam usynys tústi, bul reformany talqylaýǵa qoǵamnyń keńinen qatysýyna múmkindik berdi. 2025 jylǵa qaraı elde 5 myńnan astam BAQ tirkelip, ınternetke qoljetimdilik deńgeıi halyqtyń 93 paıyzynan asty, bul qoǵamdyq talqylaýǵa keń múmkindik jasady. Jalpy, 15 naýryzda Qazaqstanda ótken jańa Konstıtýsııa boıynsha referendým kópjyldyq ınstıtýsıonaldyq reformalardyń sharyqtaý shegine aınalyp, azamattarǵa memlekettik basqarýdyń bolashaq arhıtektýrasy boıynsha óz ustanymdaryn tikeleı bildirýge múmkindik berý arqyly reformalardyń demokratııalyq legıtımdiligin kúsheıtti.
Andreı KAZANSEV:
– Qazaqstandaǵy jańa Konstıtýsııany qabyldaýdy 2019 jyldan beri júıeli túrde júzege asyrylyp kele jatqan saıası jáne ınstıtýsıonaldyq ózgeristerdiń keń aýqymdy kontekstinde qarastyrý qajet. Keıingi jyldary el eleýli qurylymdyq transformasııadan ótip, Ortalyq Azııadaǵy eń iri ekonomıka retindegi pozısııasyn nyǵaıtyp, turaqty ekonomıkalyq ósim kórsetti. Qazaqstannyń damý strategııasy birtindep ózgerip keledi. Mundaı modeldi júzege asyrý tek ekonomıkalyq reformalardy ǵana emes, sonymen qatar uzaqmerzimdi memlekettik saıasatty úılestire alatyn jáne qurylymdyq ekonomıkalyq ózgeristerdi qoldaıtyn tıimdi basqarý ınstıtýttaryn talap etedi. Osy turǵyda jalpyulttyq referendýmda maquldanǵan konstıtýsııalyq reforma el damýynyń jańa kezeńi úshin ınstıtýsıonaldyq negiz qalyptastyryp, memlekettiń uzaqmerzimdi turaqty damýdy qamtamasyz etý qabiletin kúsheıtedi. Sondaı-aq basqarý ınstıtýttarynyń nyǵaıýy qoǵamnyń memlekettik ınstıtýttarǵa degen senimin arttyrýǵa, ınvestısııalyq ahýaldy jaqsartýǵa, Qazaqstannyń óńirlik ári jahandyq ekonomıkadaǵy rólin kúsheıtýge yqpal etedi. Jalpy, konstıtýsııalyq reforma eldi jańǵyrtýdyń keń aýqymdy strategııasy men Qazaqstannyń uzaqmerzimdi damý baǵytyn qalyptastyrýmen tyǵyz baılanysty.
TÚIIN: Sarapshylardyń pikirinshe, jalpy konstıtýsııalyq reforma eki maqsatqa – memlekettiń jumys isteý tıimdiligin arttyrý men konstıtýsııalyq júıede azamattardyń rólin nyǵaıtýǵa baǵyttalýy qajet. El azamattarynyń jańa Ata zańdy qoldap, daýys bergen joǵary paıyzdyq úlesi men otandyq, sheteldik halyqaralyq baıqaýshylardyń referendým barysyn joǵary baǵalaǵanyna qaraǵanda, elimiz osy maqsatqa qol jetkizgen dep aıtýǵa tolyq negiz bar.
Dóńgelek ústeldi daıyndaǵandar –
Gúlnar JOLJAN,
Jasulan SEIILHAN,
«Egemen Qazaqstan»
