Otymyzdyń basyndaǵy ondaı ıgiliktiń baǵasyn keıde bile bermeıtinimiz ókinishti-aq. Sonyń saldarynan halyqqa minsiz qyzmet qylýdy basty mindet sanaıtyn kommýnaldyq sala ókilderiniń eńbegin elep-eskere qoımaıtynymyz belgili. Tek qaqaǵan aıazǵa qaramaı qoldaryndaǵy qaıla, kúrekterimen qatqan jerdi qazyp, jarylǵan qubyrlardy jamap-jasqap jatqan jumysshylardyń jankeshti qımyl-áreketterin kórgende ǵana kúni-túni tynym tappaıtyn mazasyz mamandyq ıelerine qurmetpen qaraımyz.
Jýyrda jýrnalıstik saparmen óndirisi órkendegen Jańaózen jaqqa barǵanymyzda osy oıymyzdyń aına-qatesizdigine odan saıyn kóz jetkize tústik. Shamamen 150 myńnan asa adam mekendeıtin monoshahar dúıim dúnıe júzindegi teńiz deńgeıimen eseptegende eń tómen núktelerdiń biregeıi qataryndaǵy qasıetti Qaraqııa oıpaty men búginde búkil týrısterdiń ańsaryna aınalǵan áıgili Bozjyra shatqalynyń qaq ortasynan qonys teýipti. Qulaq qoıyp tyńdasańyz qulaq quryshyn qandyrar muńy da, tańǵa tolǵasa taýsylmaıtyn jyry da jeterlik. Shejire qarttary sherter eskiniń esti sózderine eriksiz eltip, kóne tarıhtyń kómbesin aqtarǵandaı bólekshe kúıge bólenesiz.
Qala basshysy Janseıit Qaınarbaevtyń aıtýyna qaraǵanda, Jańaózenniń qazirgi áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy jaman emes. Prezıdent tapsyrmasy boıynsha týrızmdi damytý baǵytynda biraz sharýanyń basy qaıyrylypty. О́ńirdiń órge basýyna ıgi áserin tıgizetin basqa da iri jobalar barshylyq. Qurylys qarqyny artyp, keıingi kezderi boı kótergen mádenı-áleýmettik ǵımarattar kópshilik kádesine jarapty.
Jańaózendikterdiń kúnkóris kózi negizinen munaımen tikeleı baılanysty ekeni ámbege aıan. Turǵyndardyń besten bir bóligi nápaqasyn sol qara altynnyń aınalasynan aıyrady. Jergilikti bılikti alańdatatyn ahýal adamdar arasyndaǵy áleýmettik teńsizdiktiń tym aıqyn sezilýi kórinedi. Mysaly, munaıshylardyń jalaqysy mıllıon teńgeden assa, kóshe sypyrýshylardyń tapqan-taıanǵany tamaǵyn asyraýǵa jetpeıdi.
Osylaısha, salmaqty oıyn sabaqtaǵan ákim áńgimesin ári jalǵastyryp, qalanyń qalypty damýyna qomaqty úles qosyp, biraz bıikterdi baǵyndyrǵan óndiris oryndarynyń jetistikterine qysqasha toqtalyp ótti. Jan jadyratar jaqsylyqtarmen qatar áli de jetildirýdi qajet etetin tolǵaqty máselelerdiń de túp tórkinin jasyrmady.
Biz arnaıy at basyn buryp, tynys-tirshiligimen jaqynyraq tanysqan «О́zenJylý» MKK ujymy ýaqyt talabyna saı serpin tanytyp, ozattar sapynan oryn saılaǵanyn kórip, kóterińki kórsetkishterdiń astaryna úńildik. Búginde bul memlekettik kásiporyn qala aýmaǵyndaǵy 265 kópqabatty turǵyn úıdi, barlyq áleýmettik nysandy, óndiristik jáne óndiristik emes uıymdardy, sondaı-aq «О́zenMunaıGaz» aksıonerlik qoǵamyna qarasty túrli qurylymdy jylý energııasymen, ystyq sýmen qamtamasyz etip otyr.
Kásiporyn teńgerimindegi Ortalyq jylý qazandyǵy men О́zen beketindegi, Qyzylsaı kentindegi, aýdanaralyq medısına mekemesindegi, mektepterdegi shaǵyn oshaqtardyń oty úzilmeýi ne úzdiksiz jumys júrgizilýge tıis. Syrtqy jylý jelilerin, ınjenerlik ınfraqurylymdardy udaıy nazarda ustamasa bolmaıdy. Jańaózenge jylý taratatyn qubyr jelisiniń uzyndyǵy 192 shaqyrymdy quraıdy. Temir tozbaı turmaıtyny túsinikti. Sondyqtan talaıǵy tat basqan jaramsyz bólikterin jańartyp otyrmasa, apattyq jaǵdaılar oryn alady. Al aqyrǵan aıazda shańyraǵy yzǵar shashyp, bólmeleriniń qabyrǵasy ylǵaldan kógerip, bala-shaǵasy búrseń qaqsa, ábigerli áleýmet tarapynan narazylyq týyp, aqyr-sońy aıqaı-shý, aryz-shaǵymǵa ulasýy op-ońaı.
– Jalpy bylaı ǵoı: jarǵaq qulaǵymyz jastyqqa tımeı kúni-túni shapqylap júrsek te jurtqa jaǵýymyz qıyndaý, – dep aǵynan aqtaryldy atalǵan kásiporyn dırektory Berik Eńsepov. – Elden maqtaýdan góri dattaýdy jıi estımiz. Árıne, onyń ishinde oryndy syn-eskertpeler az emes. Biraq budan ujym músheleriniń unjyrǵasy túspeıdi. Qaıta jigerin janyp, namysqa qamshy basady. Áttegen-aılardyń aldyn alyp, kemshilikterdi túzetýge kirisedi. Erteli-kesh úıine ystyq sý, jylý kelip tursa eshkim eshnárse demes edi. Dánekerleýshi, santehnık, slesar sekildi mamandardyń bar-joǵynda sharýasy bola qoımaıdy. Turmystyq túıtkilder ózdiginen sheshilip jatqandaı syńaı tanytatyndaryn qaıtersiń. Jaıly ahýal bizdiń sala sarbazdarynyń marjandaı tamshylaǵan mańdaı terimen sýarylatynyn tutynýshylar qaperde ustaǵany jón.
Jıyrma jasynan kommýnaldyq qyzmettiń qyzyǵy men shyjyǵyn qatar kórip shyńdalǵan Berik Saqıulynyń basshylyq tizginin qolǵa alǵanyna bes jyldan asypty. Aıtýynsha, mekemeniń burynnan jınaqtalyp qalǵan bir jarym mıllıard teńge mólsherindegi qaryzynan qutylý jolynda talaı taıǵaq keshýlerden ótýge týra kelgen. Jańashyl jetekshi qaraýyndaǵylardyń jaýapkershiligin arttyryp, basqarý tásilderin barynsha jetildirip, materıaldyq-tehnıkalyq bazany nyǵaıtýǵa, qyzmet kórsetý sapasyn arttyrýǵa aıryqsha nazar aýdarypty. Bılik bıigindegilerdiń tabaldyryǵyn tozdyryp, máseleniń mánisin túsindirip, kókeıge qonymdy dálel-dáıekterdi alǵa tartyp, energııaǵa belgilengen tarıfti eptep kóterýge qol jetkizipti. О́ıtkeni «О́zenJylý» – óndirýshi mekeme. Gazdy, elektr toǵyn satyp alady. Onsyz jylý óndirý múmkin emes. Shekten aspaı shegelenip tastalǵan tarıf kásiporynnyń kókjıegin keńeıtýge kedergi keltiretini belgili. Eń bastysy, jalaqyny kóterýge kesirin tıgizedi.
Kásiporyn áleýetin arttyrý maqsatynda 2008 jyly qalalyq ákimdik bastamasymen Úkimet aýqymdy keshendi jospardy bekitipti. Sonyń arqasynda Ortalyq jylý qazandyǵyn qaıta qurý jáne keńeıtý sharalary júzege asyryldy. Sondaı-aq retimen júrgizilgen rekonstrýksııa jumystarynyń nátıjesinde óndiriske alǵash ret tórt qubyrly júıe engizildi. Astyn syzyp atap óterligi, mundaı tájirıbe Qazaqstanda buryn-sońdy qoldanylmapty. Qarapaıym tilmen túsindirsek, jylý batareıalaryna jiberiletin jáne jýynyp-shaıynýǵa arnalǵan ystyq sý bólek-bólek beriledi. Sýdyń aınalym rejimi saqtalady. Burynǵydaı basym bóligi qumǵa sińip, qurdymǵa ketpeıdi. О́te tıimdi tásil bolǵandyqtan beı-bereket shyǵyndar azaıdy. Qubyrlardyń tez tozý úderisi toqtady.
Jańǵyrtý jumystarynyń nátıjesi aıtarlyqtaı boldy. Buryn táýligine
16 000 tekshe metr sý tutynylsa, 4 qubyrly júıege kóshkennen keıin bul kórsetkish 4 000 tekshe metrge deıin qysqardy. Tutyný mólsheriniń azaıýy óz kezeginde tabıǵı gazdy, elektr energııasyn, sýdy únemdeýge múmkindik týdyrdy. Sodan kásiporynnyń qarjylyq júktemesi azaıyp, óndiristik shyǵyndardy ońtaılandyrýǵa jol ashyldy. Keıingi jyldary qala ákiminiń qoldaýymen bıýdjetten bólingen qarajat esebinen kásiporynnyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy edáýir nyǵaıǵan. Atap aıtqanda, avtokrandar, arnaıy júk tıegish kólikter, ekskavatorlar, úılestirý qyzmetine kerek tehnıkalar, jeńil avtomashınalar satyp alynypty. Munyń bári – apattyq jaǵdaı bolǵanda jedel áreket etýge, jóndeý-qalpyna keltirý jumystaryn ýaqtyly ári sapaly atqarýǵa aýadaı qajet dúnıeler.
Qyzmetkerlerdiń eńbek jaǵdaıyn jaqsartý, qaýipsizdik talaptaryn saqtaý, kásibı biliktilikti arttyrý máseleleri júıeli túrde sheshimin taýypty. 2020–2024 jyldar aralyǵyn qamtıtyn uzaqmerzimdi, shyǵynsyz tarıfter bekitilipti. Jumysshylardyń eńbekaqysy orta eseppen eki esege jýyq ósipti. Ujymdy jas ári bilikti kadrlarmen tolyqtyrý dástúrge aınalypty. Sonymen qatar tarıf qurylymyna energııa resýrstaryna jumsalatyn shyǵyndar men normatıvti ysyraptar tolyqtaı engizilgen soń, kásiporynnyń qarjylyq kórsetkishteri ońǵa basypty.
Iá, ilkimdilik – qashanda ilgerileý kepili. Joqty jonyp tapqandaı iskerliktiń kómegimen kóp nárseni tyndyrýǵa bolatyny daýsyz. Osy oraıda «О́zenJylý» MKK basshylyǵynyń baıypty ustanymy barlyǵy baıqalady. Keńsedegi kezdesýde óndiristi órge súırep júrgen azamattarmen ashyq pikir almastyq. Olar ózderiniń ózekjardy oılaryn ortaǵa saldy. Solardyń soqtaly tustaryn keltire keteıik.
Ádilbek Rýbılov, bas ınjener:
– Erterekte eski tehnıkalardy eptep-septeýmen esimiz shyǵatyn. Qazir «tútinimiz túzý» usha bastady. Keshegi kúndermen salystyrǵanda 180 gradýsqa burylyp ketkendeımiz. Anaý joq, mynaý jetpeıdiniń jeteginde júrip qaryzǵa belsheden batqanymyz esimizde. Endi, mine, eńsemiz kóterilip keledi.
Áıtse de, sheshimin kútken máseleler áli de qylań berip qalady. Durystap qolǵa almasa, kadrǵa baılanysty tyǵyryqqa tirelýimiz ǵajap emes. Zamanaýı ózgerister óktemdigin júrgizbeı qoımaıdy. Jańashyldyqtyń jalynan ustamasaq, kóshke ilese almaımyz. Sondyqtan bizge jańa jobalardy júzege asyratyn bilimine biligi saı qyz-jigitter kerek. Joǵary oqý oryndarymen áriptestik qarym-qatynas ornatpaı, kózdegen maqsatymyzǵa jete almaımyz.
Álibek Turmanov, dırektordyń ákimshilik jumystar jónindegi orynbasary:
– Ara-tura bizdiń salany senimgerlik basqarýǵa berý týraly ıdeıalar aıtylyp júr. Strategııalyq nysan jeke adamnyń qolyna ótse, onsyz da oıbaıy kóp sharýashylyq odan saıyn shatqaıaqtamaı ma degen qaýpimizdi jasyrmaımyz. Jekeshelendirýge qatysty pikirlerimizdi Úkimetke joldaǵan bolatynbyz. Bul bir. Ekinshiden, áleýmettik sala tabys tappaıdy. Bul – bıznes emes. О́nimimizdi qarapaıym halyq tutynady. Tarıfti birden ósirsek, kópshilik qınalady ǵoı. Sondyqtan bılik qamqorlyq qanatyna alyp, basqalarǵa beriletin sýbsıdııa bizge de tıse durys bolar edi. Tabysymyzdyń teń jartysy salyqqa ketedi. Demek, memlekettik demeýge zárýmiz. Áıteýir bir jeńildik qarastyrylsa deımiz ǵoı baıaǵy...
Elmıra Otaralıeva, qaýipsizdik bóliminiń basshysy:
– Eńbekkerlerimizdiń turǵyn jaıyn jaqsartýǵa, demalysyn uıymdastyrýǵa kóńil bólinse eken. Munaı uıymdarynyń óz qorlary bar. Munaıshylardyń balalary sol arqyly joǵary oqý oryndaryna joldamamen jiberiledi. Erteń dıplom alǵanda mynda jumysy daıyn turady. Kommýnaldyq salada ondaı ıgilikterdiń biri de joq. Qashanǵy qaǵajý kórmekpiz?
...Qalany jylýmen qamtýdyń kórigin qyzdyrǵan Ortalyq qazandyq ornalasqan jerge jetkenimizde osy keshenniń bastyǵy Amanǵalı Qasymov qarsy alyp, negizgi sehtarǵa qaraı bastady.
...Mine, №3 týrbogeneratordyń qasynda turmyz. Gúrildegen, dyryldaǵan motor úninen qulaq tunady. Soǵan qaramastan jolbasshymyz qarsy aldymyzdaǵy alyp agregattyń tehnıkalyq minezdemesimen tanystyrdy. Kúrdeli mehanızmniń mınýtyna 1500 ret aınalyp, bý qysymyn joǵary deńgeıge jetkizip, pálenbaı kılovat energııa óndiretinin jetkizdi. Arasynda janyna batatyn jaılardy da aıtyp jatyr. «Biz jylytý maýsymy aıaqtalǵan soń, jumysshylarymyzdyń jartysyn aqysyz demalysqa jiberýge májbúrmiz. О́ıtkeni qala boıynsha ystyq sýǵa suranys joq. Turǵyndar úılerine bir-bir «Arıston» qoıyp alǵan».
– Sonda qalaı, sizderdiń sýlaryńyzdy qymbatsyna ma?
– Joq. Áneýbir jyldary kásiporyn ekonomıkalyq qıynshylyqqa tap bolyp, tıisti mindetimizdi atqara almaı pushaıman halge tústik emes pe? Jaqsy kúnderden kúder úzgen adamdar elektrli jylytý qondyrǵylaryn paıdalanýǵa kóshken. Soǵan úırenip alǵandary sondaı, avtonomdy júıeden aıyrylǵysy kelmeıdi.
Áriptesiniń áńgimesin dırektordyń orynbasary Álibek Sartov ármen ilip áketti.
– Kommýnaldyq salada qyzmet istegenime qyryq jylǵa jýyqtady. Jańaǵy Amanǵalıdyń janaıqaıynyń basty sebebi – shyǵarylǵan ónimge tutynýshynyń joqtyǵy. Jańaózendikter qysy-jazy úılerindegi úırenshikti jylytqyshtaryn paıdalanǵandy jón sanaıdy. Onyń keri áserin sezingenimizge biraz boldy. Jylytý maýsymy aıaqtalǵan soń kelisimshartpen eńbek etetindermen amalsyz ýaqytsha qoshtasamyz.
Aıtpasqa bolmaıtyn taǵy bir jaıt, biz ózimizdiń óndiristik qajetimizdi óteıtin elektr energııasyn shyǵaramyz. Úkimet jaqtan úlken qoldaý kórsetilse, qulashty keńinen sermeýge bolar edi. Másele mynada: bizdegi týrbınalar – nemistiki, qazandyqtar – orystiki. Ekeýi bir-birine saı kelmeıdi. Qondyrǵylar tolyq qýatyna jetý úshin «úıiri» basqanyń jumysyn úılestirý kerek. Oǵan qomaqty qarjy qajet. О́z kúshimizben atqarýǵa shamamyz jetpeıdi. Qazir ildebaılap júrip jatqan jaıymyz bar.
– Bul másele áý basta nege eskerilmegen?
– Germanııanyń «Siemens» fırmasy «syıǵa» tartqan dúnıe ǵoı. Áldebir kúmándi kelisimder boıynsha kelip qalǵan. Qurylǵylardy apaı-topaı ornatyp attanyp ketken sheteldik mamandardyń shala-pula jumysy ekenin keıinirek bildik. О́zimizdiń mamandar óıtip-búıtip iske qosty. Sóıtsek, tehnologııasy eskirip, Eýropada qoldanystan áldeqashan shyǵyp qalǵan pesh ornatylypty. Zardabyn áli tartyp kelemiz. Áıtse de, qol qýsyryp qarap otyrmaı, áreket etýdemiz.
Keń bólmede aldaryndaǵy kompıýterden kóz almaı qaz-qatar otyrǵan operatorlardyń birimen suhbat qurdyq.
– Aty-jónim – Nurgúl Nurǵazyqyzy, aýysym dıspetcherimin. Búkil qalany sýyqqa tońdyrmaı otyrǵan jylý qazandyǵyn býmen qamtamasyz etemiz. О́zińiz ekrannan kórip turǵandaı jalpy sany 6 bý qazandyǵynyń úsheýi qyz-qyz qaınaý ústinde. О́ndiristik úderisti únemi baqylap otyramyz.
Mundaǵy qyzmetkerler de jan-jaqtan jarysa sóılep, jazdaǵy eriksiz demalysqa baılanysty qynjylystaryn bildirip, ashynǵannan aıtylǵan ashy muńdaryn gazet arqyly joǵary jaqtaǵylarǵa jetkizýimizdi ótindi.
«О́zenJylý» memlekettik kommýnaldyq kásipornynyń dırektory Berik Eńsepovtiń qoshtasarda aıtqan myna bir sózi kókeıimde qalyp qoıdy: «Biz, shyn máninde, halyqtyń qyzmetshisimiz. Eshkimnen artyq maqtaý kútip, el ıgiligi jolynda atqaratyn eńbegimizdi buldamaımyz. Ár alýan minezdi áleýmettiń keıde artyqtaý ketetin aýyr sózderin de kóńilimizge almaımyz. Hal-qaderimizshe etekten tartqan qıyndyqtardy qajymas qaıratpen eńserýge kúsh salamyz. Senesiz be, men aınalamdaǵy áleýmettiń amandyǵyn, sýyqqa tońyp, ystyqqa kúımeýin Qudaıdan ylǵı tilep júremin. Aǵaıyn-týǵanymnan, úı ishimnen kem kórmeımin. Qabaqtaryna qaıaý túspegenin qalaımyn».
Aqyldy sózge alyp-qosarymyz joq.
Mańǵystaý oblysy,
Jańaózen qalasy
