Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Eń áýeli tańnyń atysy, keshtiń batysy adam qarasy úzilmeıtin «Shapaǵat» bazaryna bas suqtyq. Ádettegideı qyz-qyz qaınaǵan qym-qýyt tirshilik. Mereke qarsańyndaǵy qarbalas. Satýshylar bıdaı men kúrishti qap-qabymen tizip qoıǵan. Baǵa da tym «tentek» emes sııaqty. Bazardy aralap, ózimizge qajetti azyq-túlik baǵasyn surap shyqtyq. Bıdaı men kúrishtiń kılosy – 500 teńge, qaraqumyq – 300 teńge, burshaq – 280 teńge. Aq irimshiktiń kelisi – 1 500 teńge bolsa, qyzyl irimshik – 2 500 teńge. Al ezilgen qurttyń lıtri – 2 700 teńge. Jylqy etiniń kılosy– 3 900 teńge, al qazy 4 200 teńge shamasynda.
Biraq satýshylar mereke jaqyndaǵanda 1 myń teńge shamasynda baǵa kóteriledi dep otyr. Muny bizge satýshy Ásııa Múslim aıtty.
«Mereke qarsańynda azyq-túliktiń az-kóptigine baılanysty baǵa ózgeredi. Sebebi taýarymyzdyń ótetin shaǵy osy kez. Tabysymyzdy eselep qalǵymyz keledi. Bala-shaǵamyzdy osylaı asyrap otyrmyz. Árıne, halyqtyń qaltasyna da qaraımyz. Baǵany aspannan alyp qoımaımyz. Tek ústine sál qosamyz. Negizi jylda meıram kezinde eki ese paıda tabatynbyz. Bul úderis pandemııa kezinde ǵana toqtaǵan. Bıyl da tabysymyz artady degen senimdemiz. Biraq byltyrmen salystyrǵanda qazir adam qarasy azdaý», deıdi ol.
Bazardaǵy baǵaǵa súıenip, shamamen 10 lıtr naýryz kójege qansha qarjy jumsalatynyna naqty esep jasap kórdik. Negizinen elimizdiń ár óńirinde kójeniń daıyndalý tásili ártúrli bolǵandyqtan, dálme-dál baǵa shyǵarý qıynǵa soqty. Bir jerde bıdaıǵa qosymsha arpa, tary, kúrish qosylsa, endi bir aımaqta oǵan júgeri, mash, burshaq pen qaraqumyq aralastyrylady. Bir óńirde qurtty molyraq qosyp, dámin qyshqyl etip jasasa, endi bir jerde sút nemese aıran aralastyrady. Tipti bir óńirde meıiz qosyp, kójege tátti dám berse, ózgesi kespe qosyp, qoıýlaý qylady. Túptep kelgende, barlyq nusqany biriktiretin ortaq belgi molshylyq pen toqshylyqty bildiretin jeti túrli dám ekeni ámbege aıan.
Sonymen esepke kiriseıik. Ortaq mázir boıynsha 22,5 kg et qajet. Eger jylqy etin 3 900 teńgeden alsaq, 2,5 kg shamamen 9 750 teńge bolady. Oǵan dám berý úshin azdap qazy qosylady, orta eseppen 2000–3000 teńge. Biraq kójege barlyq dándi daqyldy birdeı qospaıtynyn eskersek, ár úı ózine unaıtyn 3–5 túrli dándi ǵana tańdaıdy. Sol sebepti dánniń shyǵyny da ártúrli bolady. Bizdiń nusqada 800–1200 teńge shyqty. Sút nemese aıran shamamen 500–700 teńge, qurt 1000–2500 teńge bolady. Osylaısha, «Shapaǵat» bazarynda 10 lıtr naýryzkóje daıyndaýǵa shamamen 14–17 myń teńge aralyǵynda qarajat ketedi. Al dámin baıytyp, qazyny kóbirek, dándi molyraq qossańyz, 18–22 myń teńgege deıin jetedi.
Budan keıin Esildiń sol jaǵalaýynda ornalasqan «Saýran» saýda ortalyǵyna tarttyq. Bazar mańy qıqy-jıqy, ııý-qııý bolatynǵa kóz úırengen. Al bul jerdiń qyzmetshileri quddy memlekettik qyzmetkerler sekildi tártipti, aınalasy tap-tuınaqtaı. Baǵa da soǵan saı joǵary. Ettiń baǵasy 4 500 teńgeden bastalyp, 8000 teńgege deıin barady. Sapasyna baılanysty desek te aıyrmashylyq aıtarlyqtaı seziledi. Iаǵnı 2,5 kg ettiń baǵasy 11 myń teńgeden 20 myń teńgege deıin barady. Qazy – 5 500 teńge, ezilgen qurt – 3000 teńge, qyzyl irimshik – 3 500 teńge. Dándi daqyldardyń ózi shamamen 2000 teńgege jetip jyǵylady. Iаǵnı atalǵan saýda ortalyǵynan naýryzkóje daıyndaý úshin qajetti ıngredıentter alýǵa shamamen 20–30 myń teńge qarjy ketedi. Qarapaıym jurttyń qaltasyna ájeptáýir salmaq. Sodan bolsa kerek, munda «Shapaǵattaǵydaı» ıin tiresken halyq joq.
Sút ónimderin satyp otyrǵan Sáýleniń sózinshe, bıyl kelýshi qarasy sırep, saýda saıabyrsyǵan.
«Mereke jaqyndap qalsa da, burynǵydaı qyzý saýda baıqalmaıdy. Buryn meıram aldynda adamdar aǵyl-tegil alyp ketetin. Qazir árkim shaqtap qana alady, únemdeıdi. Sebebi báriniń basynda nesıe, aı saıyn tóleıtin qaryzy bar. Sol sebepti adamdar asta-tók shashylmaı, únemdeýge kóshken. Soǵan sáıkesinshe bizde de burynǵydaı saýda júrmeıdi. «Saýran» bazary qymbat dep ketedi kópshilik. Áıtkenmen, bizge ol anaý aıtqandaı sezile bermeıdi, óıtkeni munda alýshy az, al jaldaý aqysy joǵary», deıdi satýshy.
Qurma, órik-meıiz satatyn Rashıd te osy pikirdi qostady.
«Bizdiń ónim qaı kezde de ótetin. Ásirese osy Naýryz merekesinde kóp paıda tabatyn edik. О́ıtkeni meıiz, qurma, dándi daqyldar – dastarqannyń sáni. Dese de burynǵydaı qarqyn joq. Oraza kezinde sál jandanǵandaı boldy. Aýyzasharǵa az-azdan satyp alyp jatty. Jalpy, osy saýdada júrgenime 10 jyldan asty. Bıylǵydaı kidiristi baıqamappyn. Tipti karantın kezinde mundaı bolmaǵan. Qazir halyq eseptep satyp alady, artyq almaıdy. Biraq saýda toqtaǵan joq. Birqalypty júrip jatyr. Biz de soǵan qanaǵat deımiz», dedi kásipker.
Al et satýshy Nazıranyń aıtýynsha, bıyl ettiń baǵasy kóterilgennen keıin saýda qatty báseńdegen.
«Buryn bir adam kelip, birden birneshe keli alyp ketetin. Qazir uzaq oılanady, tipti múlde almaı ketedi. Negizi baǵa kóp jerde shamalas. Biraq «Shapaǵatta» et arzandaý kórinedi, sebebi olar kóbine kári mal ákeledi. Onyń ústine sol bazardyń shyǵynyn jabýǵa memleket tarapynan qoldaý kórsetiletin kórinedi. Al munda bárin ózimiz kóteremiz. Jalǵa alý quny, tasymal – bári óz moınymyzda. Sol sebepti baǵa da joǵary bolady. Biraq biz de ádeıi qymbattataıyn dep otyrǵan joqpyz, shyǵynymyzdy jabý úshin amalsyz jasaımyz», dep aǵynan jaryldy ol.
Qyzyǵy, osy úderis bizdiń elde ǵana bolyp jatqan joq. Ekonomısterdiń aıtýynsha, álemniń kóptegen elinde keıingi jyldary «únemdi tutyný» (frugal consumption) úrdisi kúsheıip keledi. Máselen, amerıkalyq qarjy zertteýshisi Morgan Haýsel eńbekterinde qazirgi qoǵamda adamdar shekten tys tutynýdan buryn qarjylyq turaqtylyqty oılaı bastaǵanyn aıtady. Onyń pikirinshe, halyq qazir shyǵyndy azaıtyp, táýekelden qashýǵa beıim. Halyqaralyq aýdıt jáne konsaltıng kompanııasy Deloitte júrgizgen zertteýler de osy úrdisti rastaıdy. Onda tutynýshylardyń basym bóligi merekelik shyǵyndardy qysqartyp, tek eń qajetti ónimderdi ǵana alýǵa kóshkeni kórsetiledi. Iаǵnı adamdar dástúrden bas tartpaıdy, biraq ony burynǵydaı aýqymdy emes, óz múmkindigine qaraı atap ótýdi jón kóredi. Astana bazarlaryndaǵy ahýal da osy jahandyq ózgeristiń jergilikti deńgeıdegi aıqyn kórinisindeı.
Dese de, baǵa kóterilgenimen «budan jaman kezde de toıǵa barǵanbyz» deıtin halqymyzdyń nıeti tarylmaıtyny anyq. Ony bazar ishinde baǵany baǵamdap, ár taýardy asyqpaı tańdap júrgen jetpisti alqalaǵan qala turǵyny Máýeı Ashabyl qarııanyń sózinen ańdadyq.
«Naýryz – aǵaıyn-týys bas qosyp, kól-kósir dastarqan jaıatyn ulyq mereke. Sondyqtan qoldan kelgenshe bárin mol qylýǵa tyrysamyz. Biraq keıingi jyldary baǵanyń ósýi aıqyn sezilip tur. Buryn 20–30 adamǵa arnalǵan dastarqanǵa shamamen 70–80 myń teńge jetkilikti bolatyn. Qazir 100 myńnan asyp ketedi. Sol sebepti ár shyǵyndy eseptep, qajet dúnıeni ǵana alýǵa kóshtik. Burynǵydaı oılanbaı, molynan alý joq. Ásirese et pen sút ónimderiniń qymbattaýy birden baıqalady. Degenmen qandaı jaǵdaı bolsa da, Naýryzdan bas tartpaımyz. Bul – bizdiń dástúrimiz, berekeniń bastaýy. Qarapaıym bolsa da dastarqan jaıyp, kóje ázirleý – mindet. Sebebi munda as qana emes, qazaqtyń keń peıili men izgi nıeti jatyr», deıdi M.Ashabylqyzy.
