Ekonomıst Rýslan Sultanovtyń pikirinshe, jalaqy – jaı ǵana san emes, adamnyń qanshalyq qundylyq qura alatynynyń kórinisi. Adam jumys isteıdi, ónim óndiredi, satady, qyzmet kórsetedi, uıymdastyrady. Osyǵan oǵan aqsha tóleıdi.
«Kúndelikti ómirde de, áleýmettik jelilerde de «memleket jaı ǵana jalaqyny kóterýi kerek» degen áńgimelerdi jıi estımin. Jalpy, munyń óz logıkasy bar. Elestetip kórińiz, bárimizdiń jalaqymyzdy bir sátte ósirdi delik. Biraq eshkim burynǵydan jyldam jumys istemeıdi. Eshkim kóbirek ónim óndirmeıdi. Zaýyttar ónimdiligin eki ese arttyrǵan joq. Qyzmet kórsetý sapasy da jaqsarmady. Al adamdardyń tabysy artty. Sodan keıin ne bolady? Qolyna aqsha túsken adam eń aldymen sony jumsaýǵa umtylady. Biraq taýar kóp emes. Osy jerden másele týyndaıdy. Suranys artqanymen, usynys joqtyǵynan baǵa ósedi. Adamdardyń burynǵy baǵadan kóbirek tóleýge daıyn ekenin kórgen satýshy baǵany ósire beredi. Sondyqtan jalaqyny kótergennen ómir súrý jeńildeı túsedi degen shart joq», deıdi ekonomıst.
R.Sultanovtyń aıtýynsha, jalaqyny kóterýdiń bızneske de áseri bar. Máselen, eńbekaqy eselengen jaǵdaıda bızneske bul aqshany bir jerden alý kerek. Al ol paıda taba almasa, onda baǵany kóteredi, adamdardy qysqartady nemese jaı ǵana ósýdi toqtatady. Qalaı bolǵanda da, áseri adamdarǵa qaıta tıedi.
Memleket bolsa, bıýdjettik sala qyzmetkerlerine kóbirek aqsha tóleýge múmkindigi bar. Járdemaqyny ulǵaıtyp, eń tómengi eńbekaqy deńgeıin engize alady. Alaıda, sarapshynyń aıtýynsha, memleket tikeleı ónim jasaı almaıdy. Tek aqshany qaıta bóledi.
«Memleket kóbirek tóleıtin bolsa, ol salyq, qaryz, aqsha massasyn arttyrý esebinen bir jerden kóbirek alady degen sóz. Bul baǵanyń ósýi, bızneske júkteme túsýi, bolashaqtaǵy saldary arqyly taǵy da aınalyp adamdarǵa áser etedi. Kóp jerde aıtyla bermeıtin qarapaıym oı bar. Ekonomıka kóbirek qundylyq óndire bastaǵanda ǵana kiris artady. Iаǵnı bir adam keshegiden kóp jumys istegende, jańa bıznes paıda bolǵanda, qyzmet kórsetý sapasy jaqsyraq, jyldamyraq, arzanyraq bolǵanda tabys molaıady», deıdi R.Sultanov.
Sarapshynyń aıtýynsha, jaı ǵana eńbekaqyny ósirip qoıý – taýar sanyna qaramastan, bárine birdeı artyq aqsha taratyp bergenmen teń.
«Negizgi másele – jalaqy kóleminde emes, sol tabysqa qanshalyq taýar men qyzmet alýǵa bolatynynda», deıdi ekonomıst.
Qazir elde eń tómengi jalaqyny esepteýdiń jańa tásili daıyndalyp jatyr. Bastama kúshine ense, jalaqy deńgeıi de jaqsarýy múmkin. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Asqarbek Ertaev atalǵan tásil osy jyldyń sońyna deıin bekitilip, kelesi jyldan bastap qoldanysqa engizilýi yqtımal ekenin aıtty. Esepteý ádisi eki negizgi kórsetkishke – eńbek ónimdiligi men ortasha jalaqyǵa súıenedi. Ázirge qujat Qarjy mınıstrligi men Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń qaraýynda tur.
Jańa tásilge sáıkes, mysal retinde eń tómengi jalaqy 95 myń teńgege kóterilse, jalaqyny esepteý osy somadan bastap júrgiziledi. Oǵan qyzmetkerdiń eńbek ótili, atqaratyn qyzmeti men laýazymy qosylyp, jalpy tabys kólemi anyqtalady. Bul bıýdjet salasynda da, jekemenshik sektorda da jalaqynyń kezeń-kezeńimen ósýine yqpal etýi múmkin.
