Qarjy sektory qalaı damıdy?
Reıtıng agenttigi qarjylyq kórsetkishterdi, qaryz júktemesi men táýekel faktorlaryn saralap, tıisti tizim jasaqtaıdy. Kompanııalardyń kórsetkishi neǵurlym joǵary bolsa, nesıe alý, ne ınvestısııa tartý múmkindigi soǵurlym arta túsedi. Otyrysta «Reıtıngtik qyzmet týraly» zań jobasyn Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń tóraǵasy Mádına Ábilqasymova tanystyrdy. Onyń aıtýynsha, jańa zań alǵash ret eldegi kredıttik reıtıngtik agenttikterdiń qyzmetin retteýdiń quqyqtyq negizin belgileıdi. Qujat 7 taraý, 30 baptan turady. Oǵan ilespe zań jobasymen 3 kodeks jáne 18 zańǵa túzetýler engiziledi.
– Negizgi maqsat – reıtıngti paıdalanýshylardyń quqyqtary men zańdy múddelerin qorǵaý, kredıttik reıtıngtik agenttikter qyzmetiniń ashyqtyǵy men táýelsizdigin qamtamasyz etý. Qujat negizinde táýelsiz ulttyq reıtıngtik baǵalaý ınstıtýty retinde Qazaqstannyń reıtıngtik agenttigi qurylady. Onyń aksıonerleri Ulttyq bank, halyqaralyq reıtıngtik agenttik jáne basqa da qarjy uıymdary bolady. Ulttyq bank agenttiktiń qarjylyq ornyqtylyǵyn jáne qarjy naryǵy tarapynan senimdi qamtamasyz etedi. Halyqaralyq reıtıngtik agenttikter qataryna Standard&Poor’s, Moody’s, Fitch pen Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń keminde bes eli tanyǵan basqa reıtıngtik agenttikter kiredi. Reıtıngtik qyzmetti memlekettik baqylaý men qadaǵalaýdy engizý eskerilgen, – deı kele M.Ábilqasymova agenttikke halyqaralyq jáne sheteldik reıtıngtik agenttikterdi taný, monıtorıngileý, tanýdy keri qaıtaryp alý, reıtıngtik qyzmet týraly zańnama talaptarynyń saqtalýyn baqylaý ókileti beriletinin jetkizdi.
Naryqqa kirýge ruqsat berý úshin halyqaralyq jáne sheteldik reıtıngtik agenttikterge biliktilik talaptary belgilenedi. Oǵan keminde bes jyl qyzmet tájirıbesi, menshikti kapıtal deńgeıiniń jetkilikti bolýy, tekserýden ótken ádisnamasy jáne ınstıtýsıonaldyq táýelsizdigi jatady.
Baıandamashy qazaqstandyq reıtıngtik agenttik úshin jarǵylyq jáne menshikti kapıtaldyń eń tómengi mólsherine qoıylatyn talaptar zańǵa táýeldi deńgeıde belgilenetinin aıtty. Jarǵylyq kapıtal – shamamen 10 mlrd teńge. Bul basqa elderdegi ulttyq reıtıngtik agenttikterdiń tájirıbesine sáıkes qarastyrylǵan.
Nazarda – bıznes áleýeti
Búginde eldegi órisi keńeıip kele jatqan salanyń biri – qarjy sektory. Máselen, keıingi bes jylda aksııalar naryǵyn kapıtaldandyrý 115%-ǵa ulǵaıyp, 44,7 trln teńgege jetken. Qor bırjasyndaǵy aksııa shyǵarylymdarynyń sany eki ese ósti. Oblıgasııalar naryǵynyń kólemi 16,5%-ǵa artyp, 16,7 trln teńge boldy.
Qazir el aýmaǵynda osy sekildi kórsetkishterdi halyqaralyq jáne sheteldik agenttikter berip otyr. Reıtıngterdi negizinen qarjy uıymdary men iri bıznes kompanııalary alady. Ulttyq reıtıngtik júıeni qurý shaǵyn jáne orta bızneske kapıtal naryǵyna shyǵýdy jeńildetedi. Talqylaý barysynda depýtat Serik Erýbaev elimizde reıtıng qyzmetin engizý jergilikti kásipkerlerdiń nesıe alýyna qalaı áser etetini týraly suraq qoıdy.
– Endi kásipkerler bankten nesıe alý úshin mindetti túrde ulttyq kredıttik reıtıng alýy kerek pe? Bıznes úshin, ásirese shaǵyn jáne orta bıznes úshin mundaı reıtıngterdiń tarıfteri qoljetimdi bola ma? – dep surady depýtat.
M.Ábilqasymova bankten nesıe alý úshin kredıttik reıtıng alý talap etilmeıtinin, bankter ony mindetti shart etip qoımaıtynyn aıtty.
– Nesıe boıynsha sheshimder burynǵydaı ártúrli faktor negizinde qabyldanady. Biraq mundaı reıtıng alǵan kompanııalar úshin sharttar tıimdirek bolýy múmkin. Tarıftiń qoljetimdiligine keletin bolsaq, reıtıng boıynsha ol tómenirek bolady, sebebi shaǵyn jáne orta bıznes úshin bul óte mańyzdy mehanızmge aınalady. Jalpy tarıfter qoljetimdi bolady, – dep túsindirdi ol.
Májilismen Erlan Saırov ulttyq agenttiktiń júrgizgen reıtıngi qanshalyqty ashyq ári obektıvti bolatyny, osy agenttikti qurýǵa bólingen memleket qarajatyn qaıtarý tetikteri týraly surady. Oǵan Ulttyq bank tóraǵasynyń birinshi orynbasary Erulan Jamaýbaev jaýap berdi.
– Ulttyq bank qandaı da bir bıznes salasymen jumys istemeıdi. Bıznes ókilderimen tikeleı sybaılas emes. Sondyqtan biz obektıvtilikti qamtamasyz etemiz. 10 mlrd teńge dıvıdentterden, ekinshiden, birneshe jylda salyq esebinen qaıtarylady, – dedi E.Jamaýbaev.
Ǵylym salasyndaǵy ekojúıe retteledi
Sondaı-aq elimizde ǵylym qalashyqtary men ǵylymı-tehnologııalyq parkter qurylady. Májilis «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ǵylym máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn ekinshi oqylymda qabyldady.
– Ǵylym qalashyqtary – ǵylymdy qajetsinetin tehnologııalar men ınnovasııalardy damytýǵa jaǵdaı jasalatyn eldi mekender bolsa, ǵylymı-tehnologııalyq parkter – joǵary oqý oryndary, ǵylymı ınstıtýttar men óndiriste ǵylymı ázirlemelerdi engizgen kásiporyndar bazasynda qurylady. Buǵan qosa zańmen ujymdyq paıdalanýǵa arnalǵan ǵylymı zerthanalar ınfraqurylymyna qoljetimdilikti qamtamasyz etý tetikteri engiziledi. Ulttyq ǵylym akademııasynyń kvazımemlekettik sektor sýbektisi retindegi mártebesi naqtylanyp, onyń múlkin qalyptastyrý kózderi, qarjylandyrý tártibi jáne mindettemeler boıynsha jaýapkershiligi aıqyndalady. Sonymen qatar ǵylymı jobalar men baǵdarlamalardy iske asyrý merzimderin esepteý tártibi jetildiriledi. Endi biz usynǵan normalarǵa sáıkes, ǵylymı jobanyń bastalý merzimi avtomatty túrde qańtar aıynan emes, naqty kelisimshart jasalǵan kúnnen bastap belgilenedi, – dedi zań jobasy jóninde baıandama jasaǵan depýtat Ashat Aımaǵambetov.
Osylaısha, ǵylymı jáne tehnologııalyq resýrsty tıimdi shoǵyrlandyrý, joǵary tehnologııalyq óndiristi damytý jáne ǵylymnyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn arttyrý úılestiriledi.
Ǵylym máseleleri boıynsha zańǵa Úkimet usynǵan túzetýler de engizildi. Olar – dárilik zattardy tirkeý jáne qaıta tirkeý rásimderin ońtaılandyrý. Oǵan qosa uzaq ýaqyt koma jaǵdaıynda jatqan azamattardyń áleýmettik qorǵalýyn qamtamasyz etetin normalar bekitiledi. Mundaı naýqastardyń týystary olardyń atynan múgedektik tobyn belgileý úshin kýálandyrýǵa ótinish bere alady. Bul tıisti járdemaqylar men tehnıkalyq ońaltý quraldaryn alýǵa múmkindik beredi.
Májilis qaraýyna «Seleksııalyq jetistikterdi qorǵaý týraly» zań jobasy men ilispe qujat ta engizildi. Zań jobasy Ulttyq patent júıesin jahandyq júıege ıntegrasııalaýǵa, baǵaly bastapqy seleksııalyq materıaldardy qoljetimdi etýge, otandyq seleksııa jáne elde tuqym sharýashylyǵyn damytýǵa ınvestısııa tartýǵa, alynǵan sorttardy álemdik naryqqa shyǵarýǵa jol ashady.
Syn shyn bolýy kerek
Kún tártibindegi máseleler qaralǵannan keıin otyrysta depýtat Abzal Quspan áleýmettik jelide depýtattarǵa qarsy aıtylǵan úndeýlerge qatysty málimdeme jasady. Onyń aı-týynsha, zańnyń keı normalary qoǵamǵa tolyq jetkizilmeı, birjaqty aqparat tarap jatyr.
– Qazir qoǵamda keńinen talqyǵa túsken úı janýarlaryna jaýapkershilikpen qaraý týraly zańda ıtterdi 5 kúnge deıin ýaqytsha ustaý qarastyrylǵan. Eger osy merzim ishinde ıesi tabylmasa, ári qaraı tıisti sheshim qabyldaý tetigi kózdelgen. Eń mańyzdysy – osy merzimdi uzartý quqyǵy jergilikti máslıhattarǵa berilip otyr. О́kinishke qaraı, bul aqparat birjaqty tarap jatyr. Iаǵnı fakti emes, manıpýlıasııa alǵa shyqty. Facebook-te jazylǵan pikirlerdiń birqatarynda Jańbyrshın, Ponomarev sekildi depýtattardyń aty atalyp, olarǵa qatysty tikeleı zorlyq-zombylyq jasaýǵa qatysty úndeýler aıtylǵan. Bul – jaı emosııa emes, quqyqtyq baǵa berýdi qajet etetin naqty áreket. Qaqtyǵys tek depýtattar men jekelegen azamattar arasynda emes, osy zań jobasyn qoldaǵan, qarsy bolǵan toptardyń arasynda da qaýipti deńgeıge deıin ýshyǵyp otyr. Mundaı áreketterdiń quqyqtyq shegi bar, – degen A.Quspan osyndaı taqyryptardyń aınalasynda áleýmettik alaýyzdyqty qozdyratyn málimdemelerdiń ádeıi kóbeıetinin, sondyqtan qoǵamdyq talqylaý jaýapkershilikpen júrgizilýge tıis ekenin jetkizdi.
Jıynda birqatar depýtat saýal joldap, otandyq ǵylymı-tehnıkalyq ónertabystardy jol qurylysynda paıdalaný, órt qaýipsizdigi, jer silkinisi kezinde halyq jınalatyn oryndardyń jetispeýshiligi, bıler ınstıtýty, Aral qalasynda jańa emhana salý syndy eldegi ótkir máselelerdi ortaǵa saldy.
Májilismen Ábýtálip Mýtáli taýly aımaqtardaǵy sel qaýpiniń aldyn alý jóninde másele kóterdi. Ol ınjenerlik qorǵanysty qamtamasyz etetin ınfraqurylym jasaqtaý qarqyny alańdatatynyn aıtty.
– 2021–2025 jyldar aralyǵynda terrıtorııamyzda 17 sel oqıǵasy tirkeldi. Olardyń barlyǵy zalalsyz, «mınımaldy áser» sanatynda tanyldy. Usynylǵan derekter jalpylanǵan aqparatty qamtıdy. Táýekelder yqtımaldyǵy, eldi mekenderdiń osaldyǵy nemese ózge boljamdar jasaýǵa qajetti jan-jaqty aqparat joq. «Qazaqstan Ǵarysh Sapary» geoaqparattyq qyzmet kórsetedi, sondaı-aq jergilikti monıtorıng júıeleri iske qosylǵan. Olardan basqa elde jasandy ıntellektini paıdalanatyn tolyqqandy aldyn ala boljaý, sensorlyq derekterdi saraptama modeldermen biriktirý jáne úlken derekter jıyntyǵyn óńdeıtin júıeler jetispeıdi, – dedi depýtat.
Selden qorǵaýǵa júıeli qarjylandyrýdyń jetispeýshiligi de anyqtalǵan. Keıingi jyldary memlekettik baǵdarlamalar men jobalarǵa maqsatty bıýdjettik qarajat bólinbegen. Osyǵan baılanysty Á.Mýtáli Úkimetke sel qaýipsizdigi jóninen biryńǵaı memlekettik baǵdarlamany ázirlep jáne bekitýdi, sel qaýpi joǵary aımaqtarda qorǵanys qurylystarynyń jetkiliksiz salyný sebepterine aýdıt júrgizý, tótenshe jaǵdaılar kezindegi yqtımal zalaldyń jańartylǵan esebimen qamtamasyz etýdi usyndy.
