Tapsyrma talaby – nátıje

 – Ǵabıt Tóreuly, Elbasy dúıim jurttyń aldynda sizge ber­gen tapsyrmalar qalaı oryndalýda?

– Memleket basshysy jer­lerdiń nysanaly maqsatta qol­danylmaı jatqandyǵy úlken másele bolyp tabylatynyn atap ótip, bul jer telimderine qatysty qatań tekserý júrgizý kerektigine nusqaý berdi. Elbasy bergen tapsyrmalar sheńberinde 2014 jyly oblys boıynsha kadastrlyq quny 341,9 mln.teńge bolatyn kólemi 26,0 myń gektardan astam 403 paıdalanylmaǵan jer telimi memleket menshigine qaıtaryldy. Búgingi kúnde kólemi 40,9 gektar bolatyn 124 jer telimin qaıtarý boıynsha talap aryzdar sottarda qaralýda. Sonymen qatar, belgilengen maqsatta paıdalanylmaı jatqan kadastrlyq quny 6 mlrd. teńgelik jalpy kólemi 255,2 myń gektar bolatyn úsh myńnan astam jer telimi anyqtaldy. Má­selen, qadaǵalaý aktisi boıynsha, Sarqan aýdanyndaǵy Balqash kóliniń jaǵalaýynda ornalasqan bir myń gektardan astam paıda­lanylmaı jatqan jer telimi memleket menshigine qaıtaryldy. Son­daı-aq, jerdi kútip paıdalanýǵa, alqaptarda aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn almastyryp se­býdiń belgilengen talabynyń saq­­talýyna erekshe nazar aýdaryldy. Aqsý, Alakól, Kerbulaq, Sarqan, Eskeldi, Kóksý jáne basqa da birqatar aýdandarda jer ıeleri jyl saıyn maqsary egedi. Bul daqyl óz kezeginde topyraqtyń melıoratıvtik jaǵdaıy men ónim­dilik deńgeıin tómendetetini bel­gili. Osy saladaǵy qadaǵalaý qyz­meti Úlken Almaty aınalma avtojolynyń jáne Almaty qala­synyń 4 seriktes qalasynyń qury­lystary úshin jer telimderin qaıtaryp alýdaǵy zańnamalardyń saqtalýyna qatysty ákimdikter jumysyn tekserý barysynda zań­syzdyqtardy anyqtady. Jer­gilikti atqarýshy organdardyń laýazymdy tulǵalarynyń zańsyz áreketterinen memleketke 2 mlrd. teńge kóleminde shyǵyn keltirilgen. Almaty qalasynyń mańyndaǵy eldi mekenderde bos jerlerdi belsendi túrde bólgennen keıin laýa­zymdy tulǵalar aýyl sharýa­shylyǵy maqsatyndaǵy jer­lerdi aýyl sharýashylyǵy salasy jumystaryn júrgizýge esh­qandaı qatysy joqtyǵyna qara­mastan, ózge maqsattarǵa usy­nýǵa «kiriskenin» atap ótý kerek. Naqtylaı tússem, jer telimderi 6-10 sotyqtan bólinip satylǵan. Bul zańsyzdyqtardyń oryn alýyna jergilikti atqarýshy organ­darda eldi mekenderdiń bas jos­parlarynyń bolmaýy sebep bol­ǵan. El táýelsizdigi jyldarynda oblys boıynsha bas josparmen qam­tamasyz etý 12,6 paıyzdy qurady. О́tken jyly Bas prokýra­tý­ranyń áleýmettik-ekonomıkalyq sa­ladaǵy zańdylyqtyń saqtalýyn qadaǵalaýdy júzege asyrý departamentiniń basshysy Qanat Seıdǵapbarovtyń qatysýymen alqa jıyny ótkizildi. Onda qadaǵalaý aktisi engizilip, maqsatty jumysty júzege asyrý úshin qosymsha qarjy bólinýine qol jetkizilip, bas josparmen qamtý kórsetkishi 6 ese ulǵaıdy. Jalpy, oblystyq prokýratýra organdary tarapynan sońǵy jyldary 4 myńnan astam zań buzýshylyq anyqtaldy, 174 narazylyq qanaǵattandyryldy. 1,7 myń zańsyz aktilerdiń kúshi joıyldy jáne ózgertildi, 231 adam, onyń ishinde aýdandar men qalalardyń ákimderi túrli jaýapkershilikke tartyldy, 8 qylmystyq is qozǵaldy, 500 mln. teńgeden astam kólemdegi zalal óndirildi.

– Elbasy kótergen taǵy bir másele, ıaǵnı «Aýyz sý» jáne «Aq bulaq» baǵdarlamasy boıynsha qandaı jumystar atqarylýda?

– «Aýyz sý» baǵdarlamasyn jú­zege asyrý barysynda 2002-2010 jyldary 355 nysanǵa jón­deý júrgizilýine, qaıta jań­ǵyrtylýyna, jasalýyna 14 mlrd. teńgege jýyq bıýdjet qarjysy jumsalǵan. Al «Aq bulaq» baǵdar­lamasynyń 2011-2015 jyldary birinshi kezeńin júzege asyrý sheńberinde 350 nysanda jumys júrgizý kózdelgen, bul jumys 55,5 mlrd. teńgeni qajet etetini anyq. «Aýyz sý» jáne «Aq bulaq» baǵdarlamalarynyń oryndalý barysyna júrgizilgen tekserýler sheńberinde ótken jyly 3 qylmystyq is qozǵaldy. Máselen, Aqsý aýdanynyń prokýrory tarapynan Arasan aýylyndaǵy sýmen qamtý júıesin jańǵyrtý jumystary kezinde 4 015 216 teń­gege qurylys jumystaryn oryndamaý faktisi boıynsha QK 307-baby, 2-tarmaǵyna sáıkes qylmystyq is qozǵalyp, kináli tulǵalar zańmen belgilengen jaýapkershilikke tartyldy. «Aq bulaq» baǵdarlamasy boıynsha bólingen bıýdjet qar­jysyn tıimsiz paıdalanýdaǵy zań buzý­­shylyqtarǵa sot-qurylys sarap­tamasyn taǵaıyndaý týraly 10 qaýly shyǵaryldy. My­saly, Panfılov aýdany, Qorǵas aýy­lyndaǵy sýmen qamtý júıe­si qury­lysynyń jobalyq-sme­talyq qujattamasyna sáıkes qurylys quny 192 440 000 teńgeni qurap, tek­serý kezinde 11 829 211,6 teńge kóle­minde qurylys jumystarynyń oryndalmaǵany, shyn máninde, bul somanyń urlanǵany jáne maqsatsyz jumsalǵandyǵy anyqtaldy. Son­daı-aq, Panfılov aýdany, Kóktal aýylyndaǵy sýmen qamtý nysanyna qatysty 15 656 477 teńge kóleminde, Sarqan aýdany M.Tó­le­baev aýylynda 10 442 000 teń­gege, Aqsý aýdany Qopa aýylynda 9 044 598 teńgege qurylys jumys­tarynyń oryndalmaǵany anyqtaldy. Oǵan saı birneshe tekserý qujattary prosessýaldyq sheshim qabyldaý úshin Almaty oblysynyń memlekettik qyzmet isteri jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl departamentine joldandy. «Aq bulaq» jáne «Aýyz sý» baǵdarlamasynyń tek­serý qorytyndysy ótken jyly oblys prokýratýrasynyń alqa májilisinde qaralyp, anyq­talǵan zań buzýshylyqtar boıynsha oblys ákiminiń atyna zań buzýshylyqtardy joıý týraly usynys engizildi. Atal­ǵan baǵdarlamanyń óz maqsa­tynda zańnama talabyna saı oryndalýy prokýratýra organdarynyń qatań baqylaýynda tur.

– Kásipkerlerdiń quqyǵy qa­laı qorǵalýda?

– 2014 jyly kásipkerlikke qatysty zańnamalardyń saqtalýyn qadaǵalaý barysynda 257 bıznes sýbektisiniń quqyqtary qorǵaldy. Qadaǵalaýshy organdardyń kásip­kerlerdi tekserýdi kózdegen 117 zańsyz jospary anyqtalyp, kúshi joıyldy. Kásipkerlerdiń quqyǵyn buzǵany úshin 104 laýazymdy tulǵa tártiptik jáne ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy. Zańsyz 6 normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi shyǵarǵan aýyldyq ákimder ákim­shilik jaýapkershilikke tartyldy. Prokýratýranyń jedel toptary men kásipkerler palatasy birlese atqarǵan jumystar nátıjesinde 33 zań buzýshylyqtyń, 16 zańsyz tekserýdiń kúshi joıyldy. Qada­ǵalaý aktileri boıynsha Jer ko­deksiniń 43-babyna sáıkes barlyq aýmaqtyq jer komıssııalarynyń qura­myna kásipkerler palatala­rynyń ókilderi engizildi. Proký­rorlyq qadaǵalaý boıynsha agroónerkásip keshenindegi sýbek­tilerdi sýbsıdııalaýǵa qatysty zań buzýshylyqtardy joıý sharalary qabyldandy. Máselen, 2000 aýyl­sharýashylyq taýar óndirýshilerine bólingen sýbsıdııa­ny 237 556 252 teńge kóleminde tolyq tólemeý, sol sııaqty 1 272 ká­sipkerge 280 808 485 teńge kóle­mindegi sýbsıdııa­ny der kezinde tólemeý faktileri anyqtaldy. Osy zań buzýshylyqtar boıynsha pro­kýrorlyq yqpal etý aktileri engizilip, kináli tulǵalar zańmen belgilengen jaýapkershilikke tartyldy. Sonymen qatar, 2014 jyly oblys prokýratýrasy jáne oblystyq kásipkerler palatasy arasyndaǵy kásipkerlerdiń qu­qyqtaryn qorǵaý máseleleri jó­nin­degi ózara yntymaqtastyq týraly memorandýmyna qol qoıyldy. Demek, tapsyrys talaby – nátıjeden kórinip tur.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Nurbol ÁLDIBAEV,  

«Egemen Qazaqstan». Almaty oblysy.