– Dáýren Serikbekuly, sizdi kórermenińiz osydan 15 jyl buryn-aq «Aldar kóse» telehıkaıasyndaǵy somdaǵan sátti beıneńiz arqyly moıyndap qoıdy emes pe? Araǵa ýaqyt salyp Aldarǵa qaıta oralýyńyzdyń syry nede?
– Iá, Aldar kóse – sanamyzda bala kezden bar keıipker. Biraq ýaqyt óte kele ony tek jeńil ázildiń, qýlyqtyń nyshany retinde ǵana qabyldaı bastadyq. Al shyn máninde, onyń astarynda úlken fılosofııa jatyr. Osyny qaıta ashqymyz keldi. Eki jyl buryn sol oı pisip-jetilip, «nege biz óz keıipkerimizdi jańa deńgeıde kórsetpeımiz?» degen suraq týdy. Oıyma birden 2011 jyly túsirilgen «Aldar kóse» telehıkaıasynda birge jumys istegen reseılik rejısser Dın Mahamatdınov tústi. Dın myrzaǵa habarlasyp, tolyqmetrli tarıhı fılm túsirý múmkindigin talqyladyq. Ol kisi ıdeıany qoldap, qarjylandyrý tabylǵan jaǵdaıda ssenarıı jazýǵa bolatynyn aıtty. Osylaısha, ssenarıı boıynsha birlesken talqylaýlar júrgizilip, keıipkerler men oqıǵa aýqymy naqtylandy. Keıin «NAURYZ production» shyǵarmashylyq birlestigi qoldaý bildirip, rejısserge resmı túrde tapsyrys berildi. Ssenarıı shamamen eki aı jazylyp, ótken jyldyń qańtar aıynan bastap jobaǵa daıyndyq bastaldy. Úsh-tórt aı ishinde komanda jasaqtalyp, túsirilim jumysy bir aıda aıaqtaldy. Qazirgi ýaqytqa deıin postprodakshn kezeńi júrgizildi. Al endi «Basqa keıipker emes, nege Aldar?» deseńiz, sebebi Aldardyń aýqymy keń. Bul obrazdy kezinde Sháken Aımanov úlken ekranǵa shyǵarǵan. Biz osy dástúrdi jalǵastyra otyryp, keıipkerdiń mazmunyn jańasha túsindirýge tyrystyq. Burynǵydaı tek baı men kedeı arasyndaǵy tartys emes, bul joly Aldar kóse – ádilet jolynda kúresetin, muqtaj jandarǵa rııasyz kómektesetin tulǵa retinde kórsetildi. Aldar arqyly óskeleń urpaqtyń ózimizdiń ulttyq keıipkerlerge, folklorlyq qaharmandarǵa, ańyzdarǵa degen qyzyǵýshylyǵy oıanyp, súıispenshiligi artsa degen nıetti negiz ettik. Fılmde qazaqtyń bolmysyna tán erkindik, sheshendik, tapqyrlyq, keńpeıildilik sekildi qasıetter dáripteldi. Aldar kóse – erkin rýhtyń, táýelsiz oıdyń rámizi retinde usynyldy. Onyń áreketi jeke adamdar sheńberinen shyǵyp, eldik deńgeıdegi máselelermen baılanystyryldy. Han, sultandarmen keńesetin, úlken sheshimderge qatysatyn tulǵa retinde beınelendi. Bir sózben aıtqanda, bul Aldar – ýaqytpen birge jańǵyrǵan keıipker. Sebebi qazirgi qoǵamda jastardyń nazaryn sheteldik sýperqaharmandar jaýlap alǵany belgili. Marvel áleminiń keıipkerleri qyzyqty bolǵanymen, ózimizdiń ulttyq bolmysymyzdan alystap bara jatqandaımyz. Osy fılm arqyly kórermenge: «О́z keıipkerińdi tany, óz tamyryńdy umytpa» degen úndeý tastaǵymyz keldi.
– Aldar beınesi akterlik izdenisińizdegi alǵashqy tájirıbe bolmaǵanymen, bul joba – prodıýserliktegi debıýtińiz ǵoı. Qandaı qıyndyqpen betpe-bet keldińiz?
– Onyńyz ras. Fılmniń tolyqtaı uıymdastyrý jumysyn arqalaý ońaı emes. Eń qıyny – jaýapkershilikti moınyma alý boldy. О́ıtkeni bul jaı ǵana shaǵyn joba emes, úlken qarjy, úlken komanda, úlken táýekel. Rejısser emespin, biraq jobanyń avtory ári uıymdastyrýshysy retinde barlyq úrdistiń ishinde bolý kerek ekenin túsindim. Montaj, mýzyka, ssenarıı ózgeristeriniń bárin baqylaýymda ustadym. Bul – shyǵarmashylyqpen qatar, basqarýshylyq qabiletti de talap etedi. Endi róliń ǵana emes, qolǵa alǵan jobańnyń tabysy, aldaǵy taǵdyryńa alańdaısyń. Onyń ústine memlekettiń eshqandaı qoldaýynsyz, jekelegen azamattardyń ulttyq dúnıege degen mahabbaty men janashyrlyǵynyń arqasynda ǵana tarıhı janrda fılm túsirýge bel býý – úlken táýekel. Joba aýqymdy bolǵandyqtan, birneshe prodıýser bilek sybana kiristik. Olardyń qatarynda «NAURYZ production» shyǵarmashylyq birlestiginiń negizin qalaýshy, bas prodıýserimiz Naýryz-Bek Tastanbek, Ádil Ahmetov, Nurbolsyn Qulbatyr jáne men, tórteýmiz birlese jumys istedik. Áý basta ulttyq jobalardy qoldaý maqsatynda qurylǵan prodakshnnyń alǵashqy aýqymdy jobasy retinde fılmge kóp kúsh jumsaldy. Túsirilim elimizdiń ártúrli tabıǵı aımaqtarynda ótti. Shól, taý, jaılaý, ózen – bárin qamtýǵa tyrystyq. Aldaǵy ýaqytta halyqaralyq festıvaldarǵa qatysyp jatsaq ta, qazaq jeriniń sulýlyǵy bar qyrynan kóringenin qaladyq. Sondyqtan ár kórinis erekshe maǵyna berýi kerek boldy. Buǵan deıingi tarıhı fılmderde kórsetilmegen lokasııalarǵa basymdyq berdik. Ásirese Almatydan 300 shaqyrym qashyqtyqtaǵy Myńjylqy jaılaýynda jumys isteý úlken qıyndyq týdyrdy. Júzge jýyq adamnan turatyn topty jetkizý ońaı bolmady. Biraq soǵan qaramastan, Qarqara tabıǵaty kadrǵa erekshe atmosfera syılady.
– «Aldar. Mahabbat týraly ańyz». Fılm ataýynyń ózi eleń etkizetindeı...
– Fılmniń janry – ańyz, ıaǵnı naqty tarıhı derekterge emes, qııal men folklorlyq sıýjetterge negizdelgen. Qııal bar jerde romantıkanyń da qatar júrýi zańdy. Sondyqtan mahabbat jelisin qostyq. Bul shyǵarmashylyq topqa kostıým, grım, keıipker beınesin jasaýda erkindik berdi. О́ıtkeni bizde naqty kezeń, dáýir joq. Al ańyzǵa kóp dúnıe syıdyrýǵa bolady. Kostıýmderdiń barlyǵy arnaıy tigildi, tipti keı materıaldardy tabýǵa Qyrǵyzstan men Qytaıǵa barýǵa týra keldi.
– Qupııa bolmasa, fılmniń bıýdjeti qansha?
– Túsirilimge 500 mıllıon teńgeden astam qarjy ketti. Bul bastapqy josparymyzdan eki ese kóp. Jalpy, mundaı deńgeıdegi fılm bir mıllıard teńgeden astam qarajatty qajet etedi. Biraq ónerge janashyr jandardyń arqasynda, qoldaýynyń kúshimen kóp qıyndyqty jeńil eńserdik. Kınoǵa degen mahabbat, ulttyq ıdeıaǵa degen senim – basty qozǵaýshy kúsh boldy. Bir sózben aıtqanda, joba dostardyń, janashyr jandardyń qoldaýynyń arqasynda júzege asty. Senesiz be, tipti akterlerdiń kópshiligi shyn kóńilden jaı ǵana óner dep jumys istedi. Eshqandaı qalamaqysyz, óziniń tól jobasy dep janashyrlyqpen atsalysty. Osy úshin de barlyq túsirilim tobyna alǵysymdy bildiremin.
– «Qalamaqysyz jumys istedi» dep qyzyqtyryp qoıdyńyz ǵoı. Fılmnen kimderdiń izdenisin kóre alamyz? Jalpy, akterlik quram qalaı irikteldi?
– Kásibı akterlermen qatar jańa esimderge múmkindik berildi. Jańa týyndyda ustazymyz, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Nurqanat Jaqypbaı, Asan Májıt, Ádil Ahmetov, Jandáýlet Bataı, Áshim Ahmet, Muhtar Tursynbaı, Arıan Hýdashtıan, Muhamedsaıd Baǵasharov, Aqkenje Álimjan, Ernar Jumataev, Mádına Maı, Nazerke Serikbolqyzy, Danııar Orazaev, Bekjan Kerimbaev, Aslanbek Januzaqov, Asylbek Áıtish bastaǵan kil kásibı akterler óner kórsetedi. Ár rólge úlken kastıng uıymdastyrylyp, ár keıipkerdiń tabıǵaty muqııat ashyldy. Sonymen qatar jobaǵa Qyrǵyzstannan Ataı Omýrbekovti arnaıy shaqyrdyq. Bul týyndynyń halyqaralyq deńgeıge umtylysyn kórsetti. Ilgeride atap ótkenimdeı, fılmniń ssenarıı avtory ári qoıýshy rejısseri de sheteldik myqty maman – Dın Mahamatdınov. Kınosúıer qaýym jaqsy biledi, ol buǵan deıin «Aldar kóse» telehıkaıasy arqyly tanylǵan. Aıtýly joba sol jumystyń jalǵasy ispetti, biraq mazmuny men aýqymy jaǵynan áldeqaıda keń.
– Al ózińiz she? Aldardy saǵyndyńyz ba?
– Iá, róldi shynymen saǵynyp qalyppyn. Túsirilim bastalar aldynda azdap qorqynysh boldy — «Burynǵy Aldardy qaıta elestete alamyn ba, taptaýryndylyqqa túsip ketpeımin be?» dep qobaljydym. Biraq kamera aldynda burynǵy sezim qaıta oralyp, ári qaraı bári jeńil júrdi. Árıne, 15 jyl buryn túsirilgen Aldardan bul Aldardyń ózgesheligi kóp. Búgingi Aldar – eseıgen, ómir kórgen, tájirıbesi artqan keıipker. Bir sózben aıtqanda, barlyq jaǵynan tereńdegen Aldar.
– Qalaı oılaısyz, Aldar kóseniń búgingi qoǵamdaǵy qundylyǵy qandaı?
– Aldar – kózqaras, tutas bir dúnıetanym. Ádiletke sený, erkin bolý, adam bolyp qalý – osynyń bári búgin de mańyzdy. Eger tereńirek qarasaq, ol qazaqtyń ómirge degen kózqarasyn, fılosofııasyn boıyna jınaǵan obraz. Onyń qýlyǵy jaı qýlyq emes, ádiletke jetýdiń amaly, erkindigi – ishki táýelsizdik. Al erkindik – qazaq bolmysynyń negizi. Kezinde ata-babamyz keń dalada ómir súrgen, oıy da, rýhy da erkin bolǵan. Qazir sol erkindik joǵalyp bara jatqandaı. Aldar kóse arqyly sol rýhty qaıta sezindirgimiz keldi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Nazerke JUMABAI,
«Egemen Qazaqstan»
