Qaýipsiz qarjy aılaǵy

Daǵdarys pen aýmaly-tókpeli ahýal oryn alǵan sońǵy kezderi qazaqstandyqtardyń bank depozıtterine degen qyzyǵýshylyǵy artyp keledi. QR Ulttyq bankiniń derekterine sáıkes, qazir elimizdegi jeke tulǵalardyń bankke salǵan depozıtteriniń jalpy kólemi 4 trıllıon teńgeden asyp otyr eken. О́ıtkeni, bizde jeke tulǵalar men jeke kásipkerlerdiń depozıtteri, aǵymdaǵy esepshottary jáne kartochkalyq esepshottaryna da memleket tarapynan kepildik beriledi. Qazaqstandyqtardyń reseılik taýar­larǵa degen birer aı burynǵy jappaı suranysy báseńsip qaldy. Bastapqydaǵy dúrbeleń basylyp, baǵalar endi birtindep ósip keledi. Myńdaǵan otandastarymyzdyń sol sáttegi jaǵdaıdy utymdy paıdala­nyp, zamanaýı turmystyq tehnıka men avtokólikterdi arzan baǵaǵa alyp qalǵany ras, alaıda, «tutynýshylar talasyna» jurt­tyń barlyǵy birdeı kirisken joq. Kóptegen adamdar jıǵan-tergenin shasha salýdy jón kórmeı, «áliptiń artyn baqqandaı» bolashaǵyn oılap, qarajatyn saqtap qaldy. Qolda bar aqshany saqtaý men kóbeıtýge kelgende kezindegi qarqyndy damý tusynda tıimdi sanalǵan qarjy quraldary endi konservatıvtik strategııaǵa – qarajatty saqtaıtyn quraldarǵa jol berdi. Al aqshany saqtaý jaǵynan bank depozıtterine teń keletin qural joq. Depozıtterdi halyq úshin tartymdyraq ete túsken tıimdi tetikterdiń biri – mem­lekettiń Qazaqstannyń depozıtterge kepil­dik berý qory arqyly árbir salymshyǵa 5 mıllıon teńgege deıingi depozıtindegi (bir salymshynyń bir banktegi depozıti boıynsha) aqshasynyń qaıtarylatynyna kepildik berýi boldy. Mundaı kepildik jeke tulǵalar men jeke kásipkerlerdiń banktegi barlyq salymdaryna beriledi. Meıli, ol talap etýge deıingi salymdar bolsyn, merzimdi jáne shartty depozıt bolsyn, syıaqy mól­sherlemesine qaramastan, kez kelgen valıý­tadaǵy aǵymdaǵy jáne kartochkalyq esep­shottar – bárine memlekettiń kepildigi bar. О́tken jyldyń jeltoqsan aıynda el ekonomıkasyn dollarsyzdandyrý jónindegi sharalar kesheni aıasynda QR Úkimeti men «Qazaqstannyń depozıtterge kepildik berý qory» AQ-tyń jalǵyz aksıoneri – QR Ulttyq banki ulttyq valıýtadaǵy depozıtter boıynsha kepildik somasyn 5 mıllıon teńgeden 10 mıllıon teńgege deıin kóterý jospary bar ekenin málim etti. Osy maqsattaǵy zań jobasy qazir Parlamenttiń qaraýyna berildi. Sondyqtan, eger bul zań qabyldanyp jatsa, salymshylardyń óz aqshasynyń saqtalatynyna degen senimi odan saıyn arta túspek, al bul óz kezeginde depozıtterdiń tartymdylyǵyn arttyrady. «Qazaqstannyń depozıtterge kepildik berý qory» AQ tóraǵasy Baqyt Qoǵylovtyń aıtýynsha, dál qazir Qordyń jeke tulǵalardyń salymdary boıynsha kepildik berilgen ótemdi tóleýge arnalǵan arnaıy rezerviniń kólemi 325 mlrd. teńgeni qurap otyr. Bul somaǵa qatysýshy-bankterdiń toqsan saıyn aýdaratyn jarnalarynan jınalǵan qarajat, taratylǵan úsh banktiń taratý komıssııalary, ınvestısııalyq tabys, sondaı-aq, Qazaqstannyń depozıtterge kepildik berý qorynyń jarǵylyq kapıtalynyń 70 paıyzy kiredi. Ulttyq banktiń sheshimimen bul soma kez kelgen jaǵdaıda depozıtterdi kepildi túrde qaıtarýǵa jumsala alady. Sonymen qatar, zań boıynsha Qazaqstannyń depozıtterge kepildik berý qory qajet jaǵdaıda óz qoryn qosymsha joldarmen kóbeıte alady, qatysýshy-bankterden qosymsha jarnalar ala alý jáne basqa da tetikter kózdelgen. Turaqty daǵdarysqa qarsy shara retinde QR Ulttyq banki 2008 jyldan beri Qordyń jarǵylyq kapıtalyn jyl saıyn 10 paıyzǵa arttyryp keledi. Máselen, ótken 2014 jyly Qazaqstannyń depozıtterge kepildik berý qorynyń jarǵylyq kapıtaly 16,1 mlrd. teńgege ósirilgen. Aıta ketsek, Qazaqstannyń depozıt­terge kepildik berý qory Elbasy Nursul­tan Nazarbaevtyń 1999 jyly ótken Qarjy­gerlerdiń tuńǵysh kongresinde málimdegen depozıtterge kepildik berý júıesin qurý jónindegi tapsyrmasy aıasynda qurylǵan. 2003 jyldan beri jeke tulǵalardyń qa­zaq­standyq bankterdegi depozıtterine, kartochkalyq jáne aǵymdaǵy esepshottaryna mindetti túrde kepildik beriledi. Qazaqstandyq bank júıesiniń tarıhynda bankterdiń bankrotqa ushyraýy – tym sırek kezdesetin jaǵdaı. Tek eki bank – 2003 jyly Naýryz Bank Qazaqstan men 2007 jyly Valıýt-Tranzıt Bank májbúrlep taratyldy (salys­tyrý úshin aıta ketsek, kórshiles Reseıde tek 2014 jyldyń ózinde 60 bank jabylyp qalǵan). Valıýt-Tranzıt Qazaqstandaǵy eń iri 10 banktiń tizimine enetin, al sol 2007 jyly kepildik berilgen ótemdi tóleıtin Qazaqstannyń depozıtterge kepildik berý qory men agent bank 14 jumys kúni ishinde salymshylardyń aqshasyn qaıtarýǵa qajetti bar jumysty atqaryp úlgerdi. Nátıjesinde, salymshylar óz depozıtteri boıynsha bar aqshasyn agent banktiń kez kelgen bólimshesine baryp, eń joǵarǵy soma sheginde tolyq kólemde qaıtaryp aldy. Qazirge deıin Valıýt-Tranzıt bank salym­shylarynyń Qazaqstannyń depozıtterge kepildik berý qoryna qoıǵan talap­tarynyń 98 paıyzy tolyqtaı qanaǵat­tandyryldy, qalǵan 2 paıyzy – qaldyq aqshasy tym az, salymshylar qaıtaryp alý úshin múldem kelmegen depozıtter. Mundaı jedeldik Qazaqstanda kepildik berýdiń naqty júıesi qalyptasqanyn kórsetedi. Zańnama boıynsha bankti jabý­dyń eki joly bar – erikti túrde jabylý jáne bankrottyq faktisi boıynsha sot sheshimimen jabylý. О́z erkimen jabylǵan bank salymshylardyń aqshasyn óz esebi­nen qaıtarady. Bankti májbúrli túrde jabý sot sheshimimen júzege asyrylady. Mundaı jaǵdaıda salymshylardyń aqshasyn eń joǵarǵy somaǵa deıingi mejede Qazaqstannyń depozıtterge kepildik berý qory qaıtarady. Ol úshin konkýrstyq negizde tóleıtin agent – belgili bir bank taǵaıyndalady. Konkýrsqa qatysý úshin qoıylatyn talap – banktiń búkil el aýmaǵynda jetkilikti mólsherde damyǵan fılıaldar men bólimsheler jelisiniń bolýy jáne onyń qarjylyq turaqtylyǵy. Zańnamaǵa sáıkes, depozıtter boıynsha kepildik berilgen ótemdi tóleý bankti májbúrlep taratý týraly sot sheshimi shyqqan kúnnen bastap 14 jumys kúni ishinde bastalýy tıis. Halyqaralyq sarapshylar depozıtterge kepildik berýdiń qazaqstandyq júıe­sin asa joǵary baǵalaıdy. 2013 jyly «Qa­zaqstannyń depozıtterge kepildik berý qory» AQ «Depozıtterge kepildik berý júıesin jetildirgen jetistikteri úshin» nomınasııasy boıynsha Depozıtterge kepildik berý júıesiniń halyqaralyq qaýym­dastyǵynyń (IADI) 70 qatysýshy eld­er arasynda eń úzdik uıym dep tanyldy. Oǵan qosa, Qor TMD elderindegi depozıtterge kepildik beretin uıymdar arasynda tuńǵysh ret qatysýshy bankter jarnalarynyń saralanǵan mólsherlemer júıesin engizdi, sondaı-aq, qatysýshy banktermen aradaǵy qarym-qatynastaryn retteýge qatysty negizgi bıznes-úrdisterdi ońtaılandyryp, avtomattandyrylǵan júıege kóshire aldy. QR Qarjy sektoryn damytýdyń 2030 jylǵa deıingi tujyrymdamasy aıasynda bankterdiń qarjylyq jaǵdaıyn saýyq­tyratyn tetikterdi ári qaraı jetildirý kózdelgen. Baqyt Qoǵylovtyń sózinshe, birin­shi kezekte «qıyn» bankterdegi jeke tulǵalardyń depozıtterin jaǵdaıy jaqsy bankterge aýystyrý múmkindigin jasaý qajet. Sonymen birge, Qorǵa bolashaqta bankterdiń dármensizdigin retteý, onyń ishinde bankterdi taratý boıynsha retteý fýnksııasy berilýi tıis. Sonyń arqasynda Qazaqstannyń depozıtterge kepildik berý qory óz mindettemelerin barynsha tıimdi oryndaı alady. Aıdyn OLJAEV. ALMATY.