Dúbirge toly dúnıe
Qyrǵyz Respýblıkasynyń prezıdenti Almazbek Atambaev Eýropada saparda júr. Ol on kún ishinde Avstrııa, Fransııa, Shveısarııa, Belgııa jáne Germanııa elderin aralap, sondaı-aq, Eýroodaq ınstıtýttarynda bolmaq. Solardyń basshylarymen kezdesip, kelissózder júrgizbek.
Qarap tursań, bir saparǵa kópteý de sııaqty. Keıbireýler úshin jaı qydyryp qaıtqandaı kórinýi de múmkin. Tipti, qyrǵyzdyń bir resmı aqparat quraly ony qaıyr suraý sapary dep te atap jibergeni bar. Jalpy, Qyrǵyzstanda óz prezıdentiniń saparlary týraly qısyq pikir aıtatyndar jetkilikti. Onyń osydan eki aptadaı buryn Moldavııa men Reseıge aldyn ala jarııalamaı baryp qaıtqany biraz sóz boldy. Tipti, bir depýtat odan túsinik te surady. Olar taǵy da biraz sóz eteri anyq.
Eshbir eldiń basshysy shaqyrylmaı barmaıdy. Shaqyryp jatsa, barǵan jón. Ony belgili dárejede el abyroıy, basshy bedeli dese de bolar. Basshynyń sapary kezinde ekijaqty kelisimder jasalyp, qarym-qatynasqa jol ashylyp jatsa, bul Qyrǵyzstandaı el úshin jaqsylyq bolary da daýsyz. Al keıbireýler bul saparlardy keleke etkendeı pikir aıtsa, olardyń aýzy ózderiniki, kim oǵan qaqpaq qoımaq.
Qaıta osy saparlardy estigen biraz jurt Qyrǵyzstannyń, onyń basshysynyń kópvektorly syrtqy saıasat júrgizip otyrǵanyn quptaǵandaı da bolǵan. Bul eldiń Eýrazııalyq odaqqa kirýge umtylysy da belgili. Sonymen qatar, Eýropa elderinen syrt aınalmaı, olarmen de qarym-qatynasyn úzbese, bul aldymen el úshin kerek, sol elderden alatyn nárse kóp. Tipti, bireýlerdiń qoltyǵyna kirip, olardyń degeninen shyǵa almaı júrgendeı bolmaı, ózinshe saıasat júrgizse, ol eldiń táýelsizdigin de, bedelin de ańǵartady. Atambaevtyń Eýropaǵa saparlaryn osylaı qabyldaýǵa bolar edi.
Sapar týra naýryz merekesi kúni Avstrııadan bastaldy. Eldiń federaldyq prezıdenti Haıns Fıshermen, parlament joǵarǵy palatasynyń spıkeri Sonıa Svaslmen kezdesti. Sondaı-aq, qyrǵyz-avstrııa bıznes-forýmyna qatysyp, óz elinde ınvestısııa salýǵa bolatyn nysandardyń barlyǵyn aıtty. Sondaı-aq, Vena sııaqty halyqaralyq uıymdardyń ortalyǵynda BUU-nyń Esirtki men qylmys jónindegi basqarmasynyń dırektory Iýrıı Fedotovpen, EQYU-nyń Bas hatshysy Lamberto Zanermen kezdesýi men kelissóz júrgizýiniń de máni zor boldy. Fransııada prezıdent Ollandpen kezdesip, qyrǵyz-fransýz bıznes-forýmyna qatysýynda da biraz máseleniń basy qaıyrylǵany anyq. Keshegi kúni Shveısarııa konfederasııasynda bolǵanda, onyń prezıdenti Sımonetta Sommarýgamen kezdeskende, sirá, qarjylyq máseleler kóbirek sóz bolǵan shyǵar.
On kún sapardyń búgin bastalar bes kúni Belgııaǵa arnalmaq. Aldymen Belgııa koroli Fılıppen kezdesý josparlansa da, negizgi sharýa osy el astanasyndaǵy Eýroodaq basshylarymen kezdesý bolmaq. Eýroparlament tóraǵasy Martın Shýlspen, Eýrokomıssııa tóraǵasy Jan-Klod Iýnkermen jáne Eýrokeńes tóraǵasy Donald Týskpen kezdesý qyrǵyz basshysy úshin aıryqsha mańyzdy. Munda úlken saıasat bar. Biraz másele Qyrǵyz Respýblıkasynyń egemendik mártebesine baryp tirelse kerek.
Sońǵy eki kún, 31 naýryz ben 1 sáýir, Germanııaǵa arnalmaq. Federaldyq prezıdent Ioahım Gaýk pen federaldyq kansler Angela Merkelmen kelissózdiń mánisin osynaý tutqaly eldiń álemdik ornymen de túsindirýge bolar. Qyrǵyzstanǵa olardyń yqylasy aýyp jatsa, bul – jaqsylyq.
Qysqasy, prezıdent A.Atambaev óziniń osy saparynda Qyrǵyzstandy jaqsylyqqa jalǵastyrýǵa nıet etkenin atap aıtsaq, jón bolar.
Iemende naǵyz soǵys júrip jatyr
Bireýler Iemendegi qaıshylyq azamat soǵysyna aınalyp ketýi múmkin deıdi. Al bul elde byltyrdan beri shııttik hýsıtter el astanasy – Sanada bılikti basyp alyp, prezıdent Ábdi Rabbý Mansýr Hadı ońtústiktegi Aden qalasyna qashyp ketkeli beri shyn máninde sol soǵys júrip jatyr.
Bılikti qorǵaıtyn resmı áskerdiń shamasy kelmegen soń, shııttik kóterilisshiler barǵan saıyn ózderiniń yqpalyndaǵy aýmaqty keńeıtip, qashqan prezıdenttiń sońynan qýyp keledi. Qazir eldiń 21 provınsııasynyń toǵyzy olardyń bıligine kóshse, basqalarynyń da qarsy turarlyq áleýeti shamaly. Ásirese, eldiń halyq sany jóninen úshinshi qalasy Taızdy kóterilisshiler basyp alǵan soń, ózine qaýip jaqyndaǵanyn ańǵarǵan prezıdent Hadıdyń úreıi ushyp, BUU Qaýipsizdik Keńesinen kómek suraýǵa májbúr boldy. Iranǵa súıengen hýtý mılısııasy zańdy bılikti qulatatyn bolsa, ol eldi bólshekteýge ushyratady, tynyshtyq pen turaqtylyqty buzady dep shyryldaıdy qashqyn prezıdent. Hadı ózderiniń dármensizdigin kóterilisshilerge Irannyń jan-jaqty qoldaý kórsetýimen aqtaǵysy keledi. Al hýtı separatısteriniń basshylyǵy ırandyq kómekti úzildi-kesildi joqqa shyǵarady.
Degende, bul kómektiń, qoldaýdyń barlyǵyna jurttyń kúmáni joq. Burynǵysy óz aldyna, kóterilisshilerdiń Taız qalasyn basyp alar qarsańynda As-Salıv portyna ırandyq «Sharman» kemesi toqtap, odan 180 tonnalyq áskerı júk túsirilgeni jáne onyń hýsıtterge tıgeni belgili bolyp otyr.
Taǵy da bul soǵystyń dinı sıpaty aıryqsha qorqynyshty. Bir Iemenniń halqy biri – shııtter, biri súnıtter bolyp ekige jarylyp, qyrqysyp jatqany da anyq. Sol qyrqysqan musylmandardyń basyn biriktiretin tulǵa joq. Keshe «Arab kóktemi» zamanynda halyqtyń qaharyna ushyrap, syrtqa qashqan Álı Abdolla Saleh búgin kóterilisshilerdiń kósemine aınaldy. Ol bılikke qaıta jetkenimen, halyqtyń basyn biriktirýi ekitalaı. Eń qıyny – osynaý ekige bólingen ıemendikterdiń bir jaǵyn – Iran, ekinshi jaǵyn Saýd Arabııasyndaı eki asa bedeldi eldiń qoldap otyrǵany da shyndyq.
Sirá, qoldarynan kelse, ıemendikterdiń basyn biriktiretin kúsh halyqaralyq uıym – BUU Qaýipsizdik Keńesi shyǵar. Hadıdyń solarǵa júginýi de negizdi. Qaýipsizdik Keńesi bolsa, halyq saılaǵan dep Hadıdyń bıligin zańdy sanaıdy. Kóterilisshilerdi bılikke qarsy áreketterin toqtatýǵa shaqyrady. Osynaý negizde sheshim de qabyldanatyny anyq. Biraq oǵan arandatýshylar, bólingenderdi demeýshiler qarsy bolar.
Iemen AQSh-tyń osy óńirdegi odaqtasy sanalady. Biraq Vashıngton bulardyń ishki isine aralaspady. Elshiligin burynyraq japsa, jaqynda osyndaǵy 100 arnaýly qyzmetkerin alyp ketkende arandatýshylar amerıkalyqtar qashty dep aıyzdary qanyp qýandy. Bireýlerge osy eldegi shıelenistiń jalǵasqany kerek. Bul úshin olar búlikshil separatısterdi qoldaýǵa da bar.
Resmı anyqtamalyqtarǵa qaraǵanda, ıemen halqynyń 60 paıyzy súnıtter kórinedi. Olar azshylyqtyń bıligine kóne qoıady deý de qıyn. Musylman qaýym ózara biraz qyrqysatyn syńaıly. Qyrqysqanda, bul elde qarý kóp: 25 mıllıon halyqta 70 mıllıon qarý bar eken. Biraz qyrqysýǵa jetedi.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst.
Qyrǵyz Respýblıkasynyń prezıdenti Almazbek Atambaev Eýropada saparda júr. Ol on kún ishinde Avstrııa, Fransııa, Shveısarııa, Belgııa jáne Germanııa elderin aralap, sondaı-aq, Eýroodaq ınstıtýttarynda bolmaq. Solardyń basshylarymen kezdesip, kelissózder júrgizbek.
Qarap tursań, bir saparǵa kópteý de sııaqty. Keıbireýler úshin jaı qydyryp qaıtqandaı kórinýi de múmkin. Tipti, qyrǵyzdyń bir resmı aqparat quraly ony qaıyr suraý sapary dep te atap jibergeni bar. Jalpy, Qyrǵyzstanda óz prezıdentiniń saparlary týraly qısyq pikir aıtatyndar jetkilikti. Onyń osydan eki aptadaı buryn Moldavııa men Reseıge aldyn ala jarııalamaı baryp qaıtqany biraz sóz boldy. Tipti, bir depýtat odan túsinik te surady. Olar taǵy da biraz sóz eteri anyq.
Eshbir eldiń basshysy shaqyrylmaı barmaıdy. Shaqyryp jatsa, barǵan jón. Ony belgili dárejede el abyroıy, basshy bedeli dese de bolar. Basshynyń sapary kezinde ekijaqty kelisimder jasalyp, qarym-qatynasqa jol ashylyp jatsa, bul Qyrǵyzstandaı el úshin jaqsylyq bolary da daýsyz. Al keıbireýler bul saparlardy keleke etkendeı pikir aıtsa, olardyń aýzy ózderiniki, kim oǵan qaqpaq qoımaq.
Qaıta osy saparlardy estigen biraz jurt Qyrǵyzstannyń, onyń basshysynyń kópvektorly syrtqy saıasat júrgizip otyrǵanyn quptaǵandaı da bolǵan. Bul eldiń Eýrazııalyq odaqqa kirýge umtylysy da belgili. Sonymen qatar, Eýropa elderinen syrt aınalmaı, olarmen de qarym-qatynasyn úzbese, bul aldymen el úshin kerek, sol elderden alatyn nárse kóp. Tipti, bireýlerdiń qoltyǵyna kirip, olardyń degeninen shyǵa almaı júrgendeı bolmaı, ózinshe saıasat júrgizse, ol eldiń táýelsizdigin de, bedelin de ańǵartady. Atambaevtyń Eýropaǵa saparlaryn osylaı qabyldaýǵa bolar edi.
Sapar týra naýryz merekesi kúni Avstrııadan bastaldy. Eldiń federaldyq prezıdenti Haıns Fıshermen, parlament joǵarǵy palatasynyń spıkeri Sonıa Svaslmen kezdesti. Sondaı-aq, qyrǵyz-avstrııa bıznes-forýmyna qatysyp, óz elinde ınvestısııa salýǵa bolatyn nysandardyń barlyǵyn aıtty. Sondaı-aq, Vena sııaqty halyqaralyq uıymdardyń ortalyǵynda BUU-nyń Esirtki men qylmys jónindegi basqarmasynyń dırektory Iýrıı Fedotovpen, EQYU-nyń Bas hatshysy Lamberto Zanermen kezdesýi men kelissóz júrgizýiniń de máni zor boldy. Fransııada prezıdent Ollandpen kezdesip, qyrǵyz-fransýz bıznes-forýmyna qatysýynda da biraz máseleniń basy qaıyrylǵany anyq. Keshegi kúni Shveısarııa konfederasııasynda bolǵanda, onyń prezıdenti Sımonetta Sommarýgamen kezdeskende, sirá, qarjylyq máseleler kóbirek sóz bolǵan shyǵar.
On kún sapardyń búgin bastalar bes kúni Belgııaǵa arnalmaq. Aldymen Belgııa koroli Fılıppen kezdesý josparlansa da, negizgi sharýa osy el astanasyndaǵy Eýroodaq basshylarymen kezdesý bolmaq. Eýroparlament tóraǵasy Martın Shýlspen, Eýrokomıssııa tóraǵasy Jan-Klod Iýnkermen jáne Eýrokeńes tóraǵasy Donald Týskpen kezdesý qyrǵyz basshysy úshin aıryqsha mańyzdy. Munda úlken saıasat bar. Biraz másele Qyrǵyz Respýblıkasynyń egemendik mártebesine baryp tirelse kerek.
Sońǵy eki kún, 31 naýryz ben 1 sáýir, Germanııaǵa arnalmaq. Federaldyq prezıdent Ioahım Gaýk pen federaldyq kansler Angela Merkelmen kelissózdiń mánisin osynaý tutqaly eldiń álemdik ornymen de túsindirýge bolar. Qyrǵyzstanǵa olardyń yqylasy aýyp jatsa, bul – jaqsylyq.
Qysqasy, prezıdent A.Atambaev óziniń osy saparynda Qyrǵyzstandy jaqsylyqqa jalǵastyrýǵa nıet etkenin atap aıtsaq, jón bolar.
Iemende naǵyz soǵys júrip jatyr
Bireýler Iemendegi qaıshylyq azamat soǵysyna aınalyp ketýi múmkin deıdi. Al bul elde byltyrdan beri shııttik hýsıtter el astanasy – Sanada bılikti basyp alyp, prezıdent Ábdi Rabbý Mansýr Hadı ońtústiktegi Aden qalasyna qashyp ketkeli beri shyn máninde sol soǵys júrip jatyr.
Bılikti qorǵaıtyn resmı áskerdiń shamasy kelmegen soń, shııttik kóterilisshiler barǵan saıyn ózderiniń yqpalyndaǵy aýmaqty keńeıtip, qashqan prezıdenttiń sońynan qýyp keledi. Qazir eldiń 21 provınsııasynyń toǵyzy olardyń bıligine kóshse, basqalarynyń da qarsy turarlyq áleýeti shamaly. Ásirese, eldiń halyq sany jóninen úshinshi qalasy Taızdy kóterilisshiler basyp alǵan soń, ózine qaýip jaqyndaǵanyn ańǵarǵan prezıdent Hadıdyń úreıi ushyp, BUU Qaýipsizdik Keńesinen kómek suraýǵa májbúr boldy. Iranǵa súıengen hýtý mılısııasy zańdy bılikti qulatatyn bolsa, ol eldi bólshekteýge ushyratady, tynyshtyq pen turaqtylyqty buzady dep shyryldaıdy qashqyn prezıdent. Hadı ózderiniń dármensizdigin kóterilisshilerge Irannyń jan-jaqty qoldaý kórsetýimen aqtaǵysy keledi. Al hýtı separatısteriniń basshylyǵy ırandyq kómekti úzildi-kesildi joqqa shyǵarady.
Degende, bul kómektiń, qoldaýdyń barlyǵyna jurttyń kúmáni joq. Burynǵysy óz aldyna, kóterilisshilerdiń Taız qalasyn basyp alar qarsańynda As-Salıv portyna ırandyq «Sharman» kemesi toqtap, odan 180 tonnalyq áskerı júk túsirilgeni jáne onyń hýsıtterge tıgeni belgili bolyp otyr.
Taǵy da bul soǵystyń dinı sıpaty aıryqsha qorqynyshty. Bir Iemenniń halqy biri – shııtter, biri súnıtter bolyp ekige jarylyp, qyrqysyp jatqany da anyq. Sol qyrqysqan musylmandardyń basyn biriktiretin tulǵa joq. Keshe «Arab kóktemi» zamanynda halyqtyń qaharyna ushyrap, syrtqa qashqan Álı Abdolla Saleh búgin kóterilisshilerdiń kósemine aınaldy. Ol bılikke qaıta jetkenimen, halyqtyń basyn biriktirýi ekitalaı. Eń qıyny – osynaý ekige bólingen ıemendikterdiń bir jaǵyn – Iran, ekinshi jaǵyn Saýd Arabııasyndaı eki asa bedeldi eldiń qoldap otyrǵany da shyndyq.
Sirá, qoldarynan kelse, ıemendikterdiń basyn biriktiretin kúsh halyqaralyq uıym – BUU Qaýipsizdik Keńesi shyǵar. Hadıdyń solarǵa júginýi de negizdi. Qaýipsizdik Keńesi bolsa, halyq saılaǵan dep Hadıdyń bıligin zańdy sanaıdy. Kóterilisshilerdi bılikke qarsy áreketterin toqtatýǵa shaqyrady. Osynaý negizde sheshim de qabyldanatyny anyq. Biraq oǵan arandatýshylar, bólingenderdi demeýshiler qarsy bolar.
Iemen AQSh-tyń osy óńirdegi odaqtasy sanalady. Biraq Vashıngton bulardyń ishki isine aralaspady. Elshiligin burynyraq japsa, jaqynda osyndaǵy 100 arnaýly qyzmetkerin alyp ketkende arandatýshylar amerıkalyqtar qashty dep aıyzdary qanyp qýandy. Bireýlerge osy eldegi shıelenistiń jalǵasqany kerek. Bul úshin olar búlikshil separatısterdi qoldaýǵa da bar.
Resmı anyqtamalyqtarǵa qaraǵanda, ıemen halqynyń 60 paıyzy súnıtter kórinedi. Olar azshylyqtyń bıligine kóne qoıady deý de qıyn. Musylman qaýym ózara biraz qyrqysatyn syńaıly. Qyrqysqanda, bul elde qarý kóp: 25 mıllıon halyqta 70 mıllıon qarý bar eken. Biraz qyrqysýǵa jetedi.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst.
