Foto: Aqorda
Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Q.K.Toqaevtyń jáne Reseı Federasııasynyń Prezıdenti V.V.Pýtınniń «Qazaqstan jáne Reseı halyqtary arasyndaǵy dostyq pen tatý kórshiliktiń jeti negizi týraly» birlesken málimdemesi
Búginde álem kúrdeli ári qarqyndy ózgeristerdi bastan ótkerip otyr. Halyqaralyq qatynastar júıesi aýyr syn-qaterler men qaýipterge tap boldy, jahandyq turaqsyzdyq pen senim daǵdarysy beleń alyp, qaýipsizdik pen ornyqty damýdy qamtamasyz etýdiń qalyptasqan tásilderi qaıta qaralýda.
Qazaqstan men Reseı ornyqty damýǵa jol ashatyn ári halyqaralyq ahýaldy turaqtandyryp, túbegeıli saýyqtyra alatyn neǵurlym ádiletti álemdik tártipti qalyptastyrýdyń balamasy joq ekenine senimdi.
Osyndaı kezeńde ózara qurmetke, tatý kórshilikke, ulttyq múddelerdi eskerýge jáne teń quqyly áriptestikke súıengen memleketaralyq yqpaldastyqtyń berik ári ýaqyt synynan ótken negizderi aıryqsha mańyzǵa ıe.
Elderimiz arasyndaǵy baılanys dál osy qaǵıdattarǵa negizdelgen tyǵyz tarıhı tamyrlastyqqa, ózara qoldaýǵa jáne ekijaqty tıimdi yntymaqtastyqqa súıenedi. Osyǵan oraı Qazaqstan jáne Reseı halyqtary arasyndaǵy dostyq pen tatý kórshilik qatynastardyń mynadaı negizderin nyǵaıtýǵa kúsh-jiger jumsalady.
Birinshi negiz – tarıhı tamyrlastyq jáne ony dostyq pen tatý kórshilik rýhynda obektıvti paıymdaýǵa jaýapkershilikpen qaraý
Qazirgi dáýirde tarıhı jadyǵa jaýapkershilikpen qaraýdyń, ony obektıvti paıymdaýdyń, sondaı-aq Qazaqstan men Reseı halyqtary arasyndaǵy dostyqty, tatý kórshilik qatynasty nyǵaıtý úshin paıdalanýdyń mańyzy artyp keledi.
Eki eldiń tarıhy ózara tyǵyz baılanysta órbidi. Halyqtarymyz ártúrli kezeńderdi birge ótkerdi, aýyr synaqtardy eńserip, eleýli jetistikterge qol jetkizdi. Bul tarıhı tájirıbe ózara qurmet pen tatý kórshilik baılanystardyń mańyzdy bóligine aınalyp, adamnyń ǵaryshqa alǵashqy ushýy sııaqty uly jetistikterde kórinis tapty. Osydan týra 65 jyl buryn Iýrıı Gagarın «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵynan ǵaryshqa sapar shekti.
Osy turǵyda Qazaqstan Respýblıkasy men Reseı Federasııasynyń ulttyq memlekettiligin qalyptastyrýdyń biregeı jolyn moıyndaımyz.
Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńis ortaq jadymyzda erekshe oryn alady. Halyqtarymyz nasızmge qarsy ıyq tirese shaıqasty, maıdanda erlik kórsetip, tylda janqııarlyqpen eńbek etti, ómir súrý, bostandyq jáne adam qadir-qasıetin aıaqqa taptatpaý úshin kúresip, quqyqtaryn qorǵady.
Qazaqstan men Reseı taýar aınalymyn 30 mlrd dollarǵa ulǵaıtady
Biz maıdanda qaza tapqandardyń aldynda basymyzdy ıemiz, ardagerlerge jáne ortaq Jeńiske úles qosqan barlyq jandarǵa qurmet kórsetemiz. Uly Otan soǵysy jyldaryndaǵy keńes halqynyń tartqan taqsiretin este saqtaý jáne máńgi umytpaý – paryzymyz. Osy oqıǵalar týraly estelikterdi aıalap saqtap, oǵan jaýapkershilikpen qaraý kerek. Ony burmalaýǵa nemese konıýnktýralyq maqsatta paıdalanýǵa jol bermeı, ustanymdardy jaqyndatatyn faktorǵa aınaldyrý qajet.
О́tken tarıhty, ásirese, onyń qasiretti betterin obektıvti, baıypty ári syndarly kózqaraspen paıymdaý ǵana halyqtar arasyndaǵy ózara túsinistikti nyǵaıtyp, jikke bólinýdiń aldyn alýǵa qyzmet ete alady.
Halyqaralyq qoǵamdastyqty tarıhı shyndyqty saqtaýǵa, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldaryndaǵy nasızmge, fashızmge jáne mılıtarızmge qarsy ortaq kúresti dáripteýge, onyń qorytyndylaryna berilgen adamgershilik jáne quqyqtyq baǵalardy qaıta qaraý áreketterine qarsy turýǵa, jalpy adamzatqa qasiret ákelgen tarıhtyń ashy sabaǵyn umytpaýǵa shaqyramyz.
Biz bolashaq urpaqqa ortaq tarıhymyzǵa adal ári qurmetpen qaraýdy amanattap qaldyrýǵa mindettimiz.
Ekinshi negiz – eýrazııalyq ıntegrasııany damytýǵa, óńirde yntymaqtastyq, qaýipsizdik jáne dıalog keńistigin qalyptastyrýǵa kúsh-jiger jumyldyrý
Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyn (TMD) mańyzdy dıalog alańy jáne keń aýqymdy baǵyttar boıynsha yntymaqtastyqtyń tıimdi tetigi retinde qarastyramyz. TMD-nyń Eýrazııadaǵy óńirlik turaqtylyq pen qaýipsizdikti qamtamasyz etýdegi eleýli rólin atap ótemiz. Osy formattaǵy úılesimdi syrtqy saıasatty tereńdetýge múddelimiz. Uıymnyń syrtqy baılanystaryn birlese keńeıtýge nıettimiz.
Prezıdent: Bıyl úshinshi Qazaqstan – Reseı medıaforýmy ótedi
Qazaqstan men Reseı Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq (EAEO) negizgi tiregi sanalatyn eýrazııalyq ekonomıkalyq ıntegrasııanyń ózegin qalyptastyrady. Birlestiktiń bedeli artyp kele jatqanyn rastaımyz jáne onyń tıimdi jumys isteýi azamattardyń ál-aýqatyna aıtarlyqtaı oń yqpal etetinin moıyndaımyz. EAEO-nyń ıntegrasııalyq múmkindikterin tolyq iske asyrý jáne ulttyq ekonomıkalardyń básekege qabilettiligin arttyrý jónindegi mindetterdi birge sheshý arqyly ortaq naryqtardyń jáne taýarlardyń, kórsetiletin qyzmetterdiń, kapıtal men jumys kúshiniń erkin qozǵalysyn damytý boıynsha jumysty jalǵastyrý mańyzdy dep sanaımyz. Qazaqstannyń EAEO-ǵa tóraǵalyǵy uıymǵa oń serpin beredi dep senemiz.
Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uıymynyń (UQShU) óńirlik turaqtylyqty qamtamasyz etýdegi negizgi rólin moıyndaımyz jáne Reseı Federasııasynyń qazirgi tóraǵalyǵy sheńberinde de UQShU áleýetin odan ári jetildirýge baǵyttalǵan ustanymdy atap ótemiz.
Halyqtarymyzdyń ıgiligi úshin Uıymnyń daǵdarystarǵa den qoıý tetikterin jetildirýge, onyń Ujymdyq kúshterdiń jaýyngerlik daıarlyǵyn shyńdaýǵa, syrtqy saıası úılestirýdi tereńdetýge, qaýipsizdikke tóngen ortaq syn-qaterler men qaýipterge qarsy kúresti kúsheıtýge birlesip atsalysýǵa daıynbyz.
Úshinshi negiz – ortaq shekara tatý kórshilik pen yntymaqtastyq keńistigi retinde
Elderimizdi álemdegi eń uzaq jáne úzdiksiz jalǵasqan qurlyq shekarasy biriktiredi. Onyń mańyzy geografııalyq sheńberden áldeqaıda joǵary. Ol turaqtylyqtyń, ózara ekonomıkalyq baılanystardyń, óńiraralyq yntymaqtastyqty tereńdetýdiń faktory retinde qyzmet etedi. Shekara mańyndaǵy prosesterdiń qarqyny ómir talabyna negizdelgen jáne shekara mańyndaǵy eldi mekenderde turatyn halyqtyń muqtajdyqtaryna muqııat qaraý, tarıhı turǵydan qalyptasqan san qyrly baılanystardy saqtaý jáne nyǵaıtý, turǵyndar úshin barynsha qolaıly jaǵdaı jasaý ári kóshi-qon salasyndaǵy syndarly yqpaldastyqty saqtaý nıetine saı aıqyndalýǵa tıis.
Shekara mańyndaǵy yntymaqtastyq saýda-sattyq, kólik, kásipkerlik, bilim berý salalarynyń jáne mádenı almasýlardyń jandanýyna yqpal etedi, óńirler arasyndaǵy baılanystardy nyǵaıtady jáne qosymsha ósim múmkindikterine jol ashady. Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy myzǵymas shekara aldaǵy ýaqytta da senimniń, tatý kórshilik qatynastardyń jáne ortaq ıgiliktiń shekarasy bolyp qala berýge tıis.
Eýrazııa keńistigindegi ortaq ózara baılanysty nyǵaıtý maqsatynda Qazaqstan men Reseıdiń ekonomıkalyq áleýetin biriktirýdi quptaımyz. Bul bizdiń qurlyqtaǵy barlyq eldiń jáne birlestikterdiń ál-aýqaty men órkendeýine negiz bolady.
О́ńiraralyq kooperasııany tereńdetýge baǵyttalǵan «Transaltaı dıalogy» jáne «Bizdiń ortaq úıimiz – Altaı» halyqaralyq úılestirý keńesi sııaqty bastamalar sheńberindegi ózara is-qımyldy jalǵastyramyz.
Shekara mańyndaǵy aýmaqtardyń ekologııalyq jaǵdaıy úshin ortaq jaýapkershilik júkteý – paryzymyz. Iаǵnı ekojúıelerdi saqtaý, ónerkásiptiń tabıǵatty lastaýyna jol bermeý, bıoalýantúrlilikti qorǵaý jáne tabıǵı resýrstarǵa uqypty qaraý birlesken kúsh-jigerdi qajet etedi.
Transshekaralyq sý obektileri máselesi de mańyzdy. Ortaq ózenderdi paıdalaný jáne onyń resýrstaryn utymdy basqarý, qorshaǵan ortaǵa teris áserdi azaıtý, birlesken monıtorıng, ǵylymı yntymaqtastyq, sondaı-aq ekologııalyq qaýipsizdik talaptaryn saqtaı otyryp, birlesken sharýashylyq qyzmetin júrgizý, kólik baılanysyn jaqsartý jáne týrıstik sektordy keńeıtý ornyqty damýdyń kepili bolady.
Kaspıı óńirindegi máselelerge qatysty is-qımyldy úılestirý aıryqsha mańyzǵa ıe. Kaspıı – biregeı tabıǵı júıe. Sondyqtan Kaspıı mańyndaǵy memleketter kelisip áreket etýi qajet. Osy rette san salaly ekologııalyq problemalar saldarynan, sonyń ishinde Kaspıı teńiziniń tartyla bastaýynan týyndaǵan áleýmettik-ekonomıkalyq túıtkilderdi barynsha azaıtatyn ujymdyq sharalardyń ózektiligi joǵary.
Tórtinshi negiz – ekonomıkalyq seriktestik
Ekonomıkalyq kooperasııa Qazaqstan men Reseı qarym-qatynastarynyń negizgi tirekteriniń biri. Laıym solaı bolady. Kóp jaǵdaıda elderimizdiń ekonomıkalary birin-biri tolyqtyrady, bul uzaqmerzimdi ári ornyqty damýdyń berik negizin qalaıdy.
Ekijaqty saýda belsendi damyp keledi, kólik-logıstıka baǵyttary keńeıip, ónerkásip salasyndaǵy yqpaldastyq tereńdeýde, birlesken ınvestısııalyq jobalar iske asyrylýda. Myńdaǵan kásiporyn óndiris tizbekterin qalyptastyrýǵa, jumys oryndaryn ashýǵa jáne zamanaýı tehnologııalardy engizýge úles qosyp jatyr.
Bul jerde shaǵyn jáne orta bıznestiń atqaratyn róli erekshe, ol ekijaqty baılanystardy ártaraptandyrýǵa, jańa naryqtardy ıgerýge, ınnovasııalar men sıfrlyq sheshimderdi ilgeriletýge yqpal etetin bolady.
Investısııalyq ózara is-qımyl ónerkásipti jańǵyrtýǵa, ınfraqurylym, energetıka, kólik jáne joǵary tehnologııa salalaryn damytýǵa qosymsha múmkindik beredi. Dúrbeleńge toly dúnıede osy óńirlik ekonomıkalyq seriktestik ornyqtylyq pen progrestiń mańyzdy faktoryna aınalýda.
Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy kólik baılanysyn nyǵaıtý jónindegi birlesken jumysty jalǵastyramyz. Azamattarǵa qolaıly jaǵdaı jasaý maqsatynda Qazaqstan-Reseı memlekettik shekarasy arqyly ótkizý beketterin jańǵyrtý boıynsha keshendi qadamdar qabyldanady, bul júk tasymalyn jedeldetýge járdemdesedi.
Elderimizdiń aýmaǵy arqyly ótetin negizgi logıstıkalyq joldyń biri – «Soltústik – Ońtústik» halyqaralyq kólik dálizin damytý isi jalǵasady.
«Reseı – Qazaqstan – Qytaı» baǵyty boıynsha temirjol tasymalynyń tıimdiligin arttyrýǵa da basymdyq beriledi.
Qaspıı qubyr konsorsıýmy sııaqty burynnan qalyptasqan dálizderdi qosa alǵanda, energetıkalyq resýrstardyń logıstıkasyna erekshe nazar aýdaramyz.
Qarjy salasyndaǵy seriktestikke, sonyń ishinde ulttyq valıýtalarmen ózara esep aıyrysý kólemin ulǵaıtýǵa jáne ornyqty tólem-esep aıyrysý tetikterin damytýǵa mán beremiz.
Birjaqty ekonomıkalyq sanksııalardyń teris saldaryn jumsartý jáne retke keltirý jónindegi is-qımyldy odan ári úılestirýge nıettimiz.
Kúsheıip kele jatqan geosaıası syn-qaterler men syrtqy qysym jaǵdaıynda eýrazııalyq ıntegrasııalyq prosesterdiń ornyqtylyǵyn qamtamasyz etý úshin kúsh-jiger jumyldyrýǵa daıynbyz.
Biz sharýashylyq baılanystardy tek ulttyq ekonomıkalardyń ósim quraly retinde ǵana emes, senimniń, turaqtylyqtyń jáne bir-birimizdiń ál-aýqatymyzǵa ózara múddeliliktiń asa mańyzdy negizi retinde de qarastyramyz.
Besinshi negiz – tildik jáne mádenı áralýandylyq ortaq ıgilik retinde, dástúrli qundylyqtar men órkenıetter jaqyndyǵy
Elderimizdiń ortaq mádenı murasyn saqtaýǵa, gýmanıtarlyq almasýlar men birlesken jobalardy iske asyrýdyń joǵary qarqynyn qoldaýǵa erekshe mán beremiz.
О́rkenıetter áralýandylyǵyn qoldaı otyryp, bir-birimizdiń mádenı-tarıhı biregeılik pen dástúrli rýhanı-adamgershilik qundylyqtardy saqtaýǵa baǵyttalǵan áreketterimizdi qoldaımyz. О́z qundylyqtarymyzdy, modelderimizdi tańýǵa jáne ıdeologııalyq teketireske jol bermeı, mádenı derbestikti tabandy túrde qorǵaýdy jalǵastyramyz.
Kóptildilik mańyzdy artyqshylyq sanalady ári tarıhı turǵyda mádenıetter birin biri baıytqanyn kórsetedi. Ol qarym-qatynas jasaý, bilim alý, kásibı turǵydan kemeldený jáne gýmanıtarlyq yqpaldastyq múmkindikterin keńeıtedi.
Orys tili kóptegen eldiń, sonyń ishinde Qazaqstannyń qoǵamdyq, ǵylymı-bilim berý jáne mádenı ómirinde mańyzdy oryn alady. Sondaı-aq kommýnıkasııaǵa paıdalanatyn ári ádebıettiń, ǵylym men ónerdiń baı murasyna qoljetimdilikti qamtamasyz etetin mańyzdy qural bolyp qala beredi.
Orys tili jónindegi halyqaralyq uıymnyń qurylýyn quptaımyz. Taraptar onyń qyzmetine járdemdesetin bolady jáne barlyq múddeli memleketti osyǵan shaqyrady.
Osy oraıda Qazaqstan úshin qazaq tilin mádenı bolmys-bitimin saqtaýda jáne qoǵam birligin nyǵaıtýda atqaratyn rólin eskere otyryp, memlekettik til retinde dáıekti túrde damytýdyń mańyzy zor.
Reseıdiń bilim berý uıymdarynda qazaq tilin oqytý keńeıip kele jatqanyn qanaǵattanýshylyqpen atap ótemiz, bul Reseıdegi qazaq dıasporasy úshin qosymsha qolaıly jaǵdaı jasaıdy.
Ony oqyp-úırený uzaqmerzimdi perspektıvada ózara túsinistikti tereńdetýge jáne ekijaqty yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa yqpal etetinine senimdimiz.
Biz zııaly qaýym ókilderiniń, pedagogtardyń, ǵalymdardyń, mádenıet qaıratkerleriniń jáne halyqtarymyzdyń tilderi men mádenıetterin saqtaýǵa ári damytýǵa yqpal etip júrgen barsha jannyń úlesin joǵary baǵalaımyz.
Qazirgi sıfrlyq dáýirde tildiń mańyzy kemimeıdi, kerisinshe arta túsedi. Tildik áralýandylyqty qoldaý, tildik murany sıfrlandyrý, ult tiline qurmetpen qaraý jáne basqa tilderdi úırený nıeti bir-birine qarsy qoıylmaı, kerisinshe birin biri ózara tolyqtyra túsýge tıis.
Kóptildilik qoǵamnyń kemeldiginiń, ashyqtyǵynyń nyshany jáne qazirgi álemde básekelestik artyqshylyq sanalatynyna senimdimiz.
Qazaqstan men Reseı halyqtaryn otbasyǵa, aǵa býynǵa, eńbekke, jaýapkershilikke, ózara qoldaýǵa jáne ata-baba amanatyna degen qurmet biriktiredi. Bul qundylyqtar ǵasyrlar boıy bizdiń qoǵamdarymyzdyń adamgershilik tiregi bolyp keldi. Oǵan adal bolý zaman jedel ózgerip jatqan kezde ishki ornyqtylyqty, adamı qadir-qasıetti jáne adamgershilik baǵdardy saqtaýǵa kómektesedi.
Mádenıet, óner, dinı áralýandylyq, halyqtyq dástúrler dıalog, ózara qurmet jáne rýhanı kemeldený keńistigin qalyptastyrady.
Halyqtarymyzdyń dúnıetanym turǵysynan bir-birine jaqyndyǵynyń máni – osyda.
Altynshy negiz – jastar, bilim berý jáne sport salasyndaǵy yntymaqtastyq
Qazaqstan-Reseı qatynastarynyń bolashaǵy kóbine jas urpaqqa táýeldi. Olardyń aldynda sabaqtastyqty qamtamasyz etý, qol jetkizilgen ýaǵdalastyqtardy oryndaý jáne ekijaqty yqpaldastyqty jańa mazmunmen tolyqtyrý mindeti tur.
Akademııalyq almasýlar, birlesken bilim berý baǵdarlamalary, stýdenttik jáne ǵylymı bastamalar, joǵary oqý oryndary fılıaldarynyń qyzmeti, eki el aýmaǵynda Qazaqstan-Reseı mektepterin ashý, olımpıadalar ótkizý, sondaı-aq bilim berý jáne ǵylymı ortalyqtar arasyndaǵy tikeleı baılanystardy damytý gýmanıtarlyq áriptestiktiń berik negizin qalyptastyrady.
Qazaqstandyq joǵary oqý oryndaryn tańdaıtyn reseılik talapkerlerdiń, reseılik joǵary oqý oryndarynda oqyǵysy keletin qazaqstandyq talapkerlerdiń sany ýaqyt ótken saıyn artyp kele jatqanyn erekshe atap ótemiz. Bul kásibı jáne adamı baılanystarǵa yntalandyryp, aldaǵy ýaqytta ekijaqty yntymaqtastyqtyń mańyzdy resýrsyna aınalady.
Jastar úshin múmkindikterdi keńeıtýge, akademııalyq utqyrlyqty qoldaýǵa, birlesken zertteýler men ınnovasııalyq jobalardy iske asyrýǵa basymdyq beremiz. Bilim men ǵylymǵa salynǵan ınvestısııalar, bul – tehnologııalyq progreske jáne memleketterimizdiń ál-aýqatyna qosylǵan úles.
Salamatty ómir saltyn ilgeriletý maqsatynda dene shynyqtyrý men sportty damytý salasyndaǵy ózara is-qımyldy quptaımyz. Elderimizde iri halyqaralyq sporttyq is-sharalardy ótkizýge yqpal etetin bolamyz.
Jetinshi negiz – bolashaqqa ortaq kózqaras
Memleketterimizdiń aldynda tehnologııa, ekologııalyq qaýipsizdik, ekonomıkalyq ornyqtylyq, áleýmettik ádildik jáne azamattardyń ómir súrý sapasyn arttyrý salalaryn qamtamasyz etý sekildi ortaq mindetter tur. Bul syn-qaterlerge tıimdi jaýap berý turaqty dıalog pen birlesken jumys arqyly ǵana múmkin bolady.
Biz Qazaqstan-Reseı qatynastarynyń bolashaǵyn elderimiz teń quqyqty seriktester, strategııalyq odaqtastar jáne tatý kórshiler retinde áreket etetin ornyqty ári ózara tıimdi damý keńistigi retinde kóremiz.
Osy yqpaldastyq aıasynda negizgi sheshimder ózara qurmet, senim jáne bir-biriniń múddelerin eskerý turǵysynan qabyldanady, al týyndaǵan kez kelgen kelispeýshilikter syndarly jáne ashyq dıalog rýhynda sheshiledi.
Osy jeti negizdi dáıekti túrde bekemdeı otyryp, biz senim men turaqtylyqty nyǵaıtamyz, halyqtarymyzdyń laıyqty bolashaǵy úshin múmkindikterdi keńeıtemiz.
Qazaqstan men Reseıdiń ortaq tarıhqa ári jasampazdyqqa umtylýǵa arqa súıeıtin dostyǵy jáne tatý kórshiligi keleshekte memleketaralyq qatynastarymyzdyń senimdi irgetasy bolatynyna senimdimiz.
