Ult tarıhyn paıymdaýdyń jańa paradıgmasy

Álbette, Altyn Orda – bul jaı ǵana mem­le­kettik qury­lym emes, ol búginde biz «Eýra­zııa­lyq» dep ataıtyn ulan-ǵaıyr keńistiktiń barlyq derlik halqynyń tarıhyna arqaý bolǵan órkenıettik matrısa. Uly dalanyń osy tamyrly tarıhy arqyly Qazaqstan Eýrazııanyń geografııalyq or­ta­lyǵy ǵana emes, sonymen qatar, eń aldymen, saýda joldary men mádenı qundylyqtardyń almasý toraby – «Eýrazııa júregi» retinde qabyldanyp keledi.

Altyn Ordanyń tarıhyn tek áskerı-saıası turǵydan baǵa­laý­dan aýlaq bolyp, onyń rólin jańasha paıymdaý qajet. Joshy ulysynyń mol zııatkerlik jáne rýhanı dástúri, tıimdi basqarý ınstıtýttary men damyǵan ekonomıkasy boldy. Alyp órkenıet kezeńinde qalyptasqan jazba ádebıet pen tereń mádenıet, arhı­tektýralyq úılesim men este­tıkalyq talǵam, qalalar men ozyq ınjenerlik sheshimder, or­nyqty qarjy júıesi men Uly Jibek jolyndaǵy baılanysty úzdiksiz qamtamasyz etken kólik logıs­tıkasy sııaqty damyǵan salalar – sonyń aıqyn aıǵaǵy.

Jalpy, XVIII–XX ǵasyrlarda tarıh sahnasyna shyqqan keı­bir «klassıkalyq» ımperııa­lar­dan Ulyq ulys túbegeıli ózge­shelenedi. Mysaly, kóptegen ımperııa ózderi jaýlap alǵan elderdiń jer-sý ataýlaryn, eldi mekenderin ózgertý arqyly ult jadyn joıýǵa tyrysqany tarıhtan belgili. Al quramyndaǵy ulttar men ulystardyń tili men dinine, salt-dástúrine eshqandaı qysym jasamaǵan Ulyq ulys olardyń mádenıeti men ádebıe­tiniń ósip-órkendeýine zor úles qosty. Úlken kontınenttiń birqa­tar memleketi men halq­yna damý jolyn ashyp, jańǵyr­týshy jasampaz qyzmet atqardy.

Dáýirlep turǵan kezdegi aýmaǵy 6 mıllıon sharshy shaqy­rym­dy alyp jatqan Altyn Orda – Rım ımperııasy sııaqty ornyqqan ári tıimdi memleket tetigi arqyly qalyptasqan tutas júıe.

Altyn Orda memleketiniń jarǵy-túzimi arqyly álemniń túrli ult-ulys ókilderi, árqıly násilder men dinı nanym-senim ókilderi bir shańyraq aıasynda jarastyqta ómir súrgeni málim. Halqymyzdyń jatty jatyr­qamaıtyn úılesimdilik pen úndestikti ardaqtaıtyn izgilikti dástúriniń túp-tamyry Altyn Orda dáýirinde túbegeıli qalyptasyp shyńdalǵany anyq. Ol memlekettiń tetigi – merıtokratııa qaǵıdatyna, sondaı-aq vertıkaldy basqarý men adamnyń jeke tulǵasyna qurmetpen qaraý­dyń úılesimine negizdelgen edi. Sondyqtan Ulyq ulys tarıhynan qazirgi jahandanýdyń, gýmanızm ıdeıalarynyń, adam quqyqtary mártebesiniń alǵy­sharttaryn baıqaýǵa bolady.

Joshy áýleti álemge áıgili Han nemese Gabsbýrg dınastııa­lary sekildi ǵasyrlar boıy, dálirek aıtqanda 600 jyldan astam ýaqyt Uly dala tósindegi túrli memlekettik qurylymǵa bılik júrgizdi. Bul Joshy hannyń urpaqtary qurǵan memleket júıesi turaqty ári ómirsheń bolǵanyn kórsetedi. Quryltaı ınstıtýty men dana bıler dala demokratııasynyń biregeı úlgisi retinde qyzmet etti. «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joq» qaǵıdatymen ádildik prınsıpi basty ról atqardy. Shyǵys pen Batystyń, teriskeı men kúngeıdiń arasyn jalǵaǵan alyp ımperııa Eýra­zııa qurlyǵyndaǵy tepe-teńdikti saqtady. Salıqaly syrtqy saıasat arqyly Altyn Orda Mysyr mámlúkteri, Vatıkan, Vızantııa, Osman ımperııasy jáne Eýropa elderimen tyǵyz dıplomatııalyq baılanys ornatty. Ásirese Berke han men Baıbarystyń baılam­­dy dostyǵy Eýropa men Islam ále­min búlinýden, qıraýdan saqtap qaldy.

Altyn Orda dáýirinde Dala zańy men ıslam quqyǵynyń úı­lesimdi júıesi – «túrkilik ıslam» qalyptasyp, ornyqty. Sol arqyly qazirgi qazaq halqynyń musylmandyq senimi qalyptasty. Berke hannyń ıslam mádenıetin engizý úrdisi áz Jánibek tusynda qýattanyp, ıslam memlekettik din retinde ornyǵa tústi. Osy tustan bastap, Eýrazııa keńistiginde kóne túrkilik dástúrden túrki-musylmandyq mádenıetke bet burǵan jańa turpatty órkenıet qalyptasa bastady. Bul tur­ǵy­da, Memleket basshysy atap kór­set­kendeı, Uly dalanyń zııat­kerlik murasynda ǵulama oıshyl Qoja Ahmet Iаsaýıdiń tulǵasy daralanyp kórinedi. Ol jalpyǵa ortaq musylman qundylyqtary men jergilikti rýhanı dástúrlerdi úılestirgen «túrkilik ıslamnyń» bastaýynda turdy. Sondyqtan Iаsaýı hıkmetteri Uly dalanyń mádenı kody ispetti.

Qazaq halqy – Altyn Ordanyń tikeleı murageri. Bul – qazaq dala­synyń aýmaqtyq terrı­to­rııa­lyq turǵysynan ǵana emes, halyqtyq qalpy, joralǵy-sal­tymen de sıpattalady. Altyn Orda júrgizgen tatýlyq, tutas­tyq, toleranttylyq sııaqty ustanym­dar qazaq memlekettiginiń arqaýyna aınalǵany belgili. Sonymen qatar ulystyń atasy Joshynyń Arqa tósinde máńgilik tynystaýy da bul uıǵarymdy qýattaı túsedi. Onyń ústine genetıka ǵy­lymy­nyń jetistigi kóptegen qazaq rýy­nyń bastaýyn Ulyq ulystyń dańq­ty dáýirinen taratatynyn aıǵaq­tap, kóne shejirelerdiń aqıqat­ty­ǵyn rastap otyr. Jalpy, qazaq halqynyń rý-taıpalyq tarıhy men shejirelerin Altyn Orda tarıhy konteksinde qaras­tyr­ǵan jón. Sebebi qazirgi qazaq halqynyń quramyndaǵy rý-taı­pa­­lardyń birqatary Altyn Orda quramynda bolǵan ózge túrki ha­lyq­­tarynda molynan ushyra­sa­dy.

Qazaq memlekettiginiń tamyry taǵy da tereńdeı tústi. Birneshe jyl buryn Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn atap ótsek, endi oǵan 250 jyl qosylyp, 800 jylǵa jetip otyr. Álbette, onyń arǵy jaǵynda Qarahan memlekettigi, Túrik qaǵanaty, Ǵun memlekettigi sııaqty tamyrlardyń jatqany anyq.

Darhan QYDYRÁLI,
Senat depýtaty