Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Birde áriptesim Álibek Toqbaevpen birge oblys ortalyǵyna issaparǵa jol tarttyq. Jol qysqarsyn ári júrgizýshi de jalyqpasyn dep ártúrli taqyrypta áńgime órbittik. Sóz arasynda soǵys jyldarynyń tarıhyna oıystyq. Kenet Álibek:
– Meniń atam Suńqarbaı Toqbaev general Vlasovtyń armııasy quramynda qorshaýda qalyp, tutqynǵa túsken. Soǵys aıaqtalǵan soń, keńestik solaqaı saıasattyń kesirinen qaıta tutqyndalyp, Kolymada jazasyn ótegen, – dedi.
Onyń bul áńgimesi meni birden qyzyqtyryp, atasynyń taǵdyry týraly keńirek suraýyma sebep boldy.
Suńqarbaı Mahymuly 1901 jyly burynǵy Semeı oblysynyń Abaı aýdanyna qarasty Qundyzdy aýylynda dúnıege kelgen. Bul óńir – ataqty Aqtamberdi jyraý jerlengen Júrekadyr jotasynyń ońtústik-batysyndaǵy tarıhı meken. Jergilikti jurt bul mańdy kezinde «Aıýbaı qorasy» dep ataǵan. Aıýbaı – Suńqarbaıdyń aǵasy. Azan shaqyryp qoıǵan aty – Aıtbaı. Ol – áıgili balýan, búginde Májilis depýtaty Dáýlet Turlyhanovtyń naǵashy atasy.
Aıtbaı men Suńqarbaıdyń ákesi Mahym óz dáýirinde jaýryny jerge tımegen balýan ári dinı saýaty mol adam bolǵan. Sonymen qatar el ishindegi aýqatty jandardyń biri bolsa kerek.
Suńqarbaı Toqbaev 1939 jyly Aıagóz qalasyndaǵy áskerı komıssarıat arqyly shaqyrylyp, Novosibir qalasynyń mańynda eńbek armııasy qatarynda bolady. Al 1940 jyly Qyzyl armııa qataryna qabyldanyp, Vladıvostok qalasyndaǵy áskerı bólimde qyzmetin bastaıdy. 1942 jyly Suńqarbaı qyzmet etken áskerı bólim general Vlasov basshylyq jasaǵan 2-armııa qataryna qosylady. Bul kezde maıdanda áli de nemister jaǵynda basymdyq boldy. 1941 jyly jeltoqsanda Lenıngrad qorshaýyn buzyp, nemisterge soqqy berý maqsatynda Volhov maıdany quryldy. Ol 1942 jyldyń basynda urysqa kirisip, alty-aq aıdyń ishinde 396 myń áskerinen aıyrylsa, onyń 149 888-i urysta qaza taýyp, qalǵany nemis tutqynyna túsedi. Osy armııa quramynda aýyr shaıqastardan soń, tutqynǵa túsken Suńqarbaı bastan keshken maıdandaǵy jaǵdaıdy ózegi órtenip, qınala otyryp eske alýshy edi.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵys týraly tarıhı derekterde Vlasov basshylyq jasaǵan 2-ekpindi armııadaǵy 88 myń áskerdiń 30 myńdaıy tutqynǵa túsip, 13 myńy qorshaýdy buzyp shyqty, qalǵandary qaza tapty dep kórsetiledi. Otanyna opasyzdyq jasap ustalyp, soǵystan keıin ólim jazasyna kesilgen general Vlasov basshylyq jasaǵan 37-armııa 1941 jyly da úlken jeńiliske ushyraǵan edi. Áskerı basshylyqtyń saýatsyzdyǵynan, soǵys tásilderin durys meńgermegen biliksizdigi saldarynan 1941 jyly tamyz-qyrkúıek aılarynda «Kıev qazandyǵynda» nemisterdiń deregi boıynsha qorshaýda qalǵan 665 myń keńes áskeri tutqynǵa túsedi. Birneshe aı qorshaýda qalyp, aryp-ashyp, júdep, tutqynǵa túsken áskerdi nemister bólip, jaqyn mańdaǵy konslagerlerge jaıaý aıdaǵan. Tutqyndarǵa esh aıaýshylyq bolmady.
Suńqarbaı túsken lagerdegilerdiń kópshiligin kóp uzamaı vagondarǵa tıep batysqa jóneltti. Bir aıdaı júrip Berlınge jaqyn jerdegi konslagerlerdiń birine jetti. Alystaǵy nemis jerinde Suńqarbaı da fashısterdiń qorlyǵyna shydap, azapty kúnderdi ótkizdi. Kóretin jaryǵy bar eken. Birde bir aýqatty nemis kelip ony lager basshylyǵynan surap, ózine jumysqa aldy. Konslagerge qaraǵanda bul jer peıishtiń tórindeı. Jumysy – nemistiń baý-baqshasyn qaraý, jylqy turatyn qorasyn tazalaý, arbaǵa at jegip, baram degen jerine aparyp kelý. Jeke shaǵyn jatatyn bólmesi bar. Baǵyna qaraı qojaıyny jaıly boldy.
1945 jyly mamyr aıynda keńes odaǵy Germanııany tize búktirdi. Búkil Eýropa halqyn gıtlerlik ezgiden azat etti. Germanııadaǵy, basqa da Eýropa elderindegi konslagerlerdegi tutqyndar bosatyldy. Jaman sóz jata ma? Elge qaıtatyn tutqyndardy NKVD-nyń jazasy kútip turǵany týraly sóz jeldeı esti.
1945 jyldyń maýsym aıynyń sońǵy kúnderi. Germanııa jerinde «tutqyndardy jınap-jóneltý pýnktteri» dep atalǵan arnaıy bólimder ashylǵan. Berlın mańaıyndaǵy osyndaı pýnktterdiń birinde úlken alańǵa nemisterge túsken tutqyndardy jınap, sapqa turǵyzdy. Olardyń basym kópshiligi elge qaıtýdy tańdasa, qalǵandary ol jerden ketkisi kelmedi. Sol jerde elge qaıtýǵa nıeti joqtardy bólek jınap, basqa jaqqa alyp ketse, Otanǵa qaıtamyn degenderge sol jerde eshqandaı tergeý-tekserýsiz-aq «halyq jaýy» degen aıyppen 25 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrý úkimin shyǵardy. Sóıtip, júk vagondaryna tıep KSRO-ǵa jóneltti. Nemistiń azapty lagerlerinen aman qalǵan olardy odan da qıyn azapty kúnder kútip turǵan-dy. NKVD-nyń arnaıy lagerlerine jiberilgen bul eshelondaǵy tutqyndar arasynda Suńqarbaı da bar edi.
О́zderi aryp-ashyp ólim aýzynan shyqqan tutqyndar arasynda uzaq joldaǵy azap vagonyndaǵy qorlyqqa shydamaı demi taýsylǵandar da boldy. Tirileriniń jetken jeri Suńqarbaıdyń buryn estıtin qazaqtar «ıtjekken» atap ketken Iаkýtııa edi. Jazy qysqa, qysy uzaqqa sozylatyn Iаkýtııa Jer sharyndaǵy eń klımaty qatal aımaq bolyp sanalady. Soǵystan keıingi jyldary nemis tutqynynda bolǵandardyń turaǵyna aınalǵan Iаkýtııadaǵy 105 tutqyndar lagerinde shamamen bir mezgilde 450 myńdaı adam eńbek etken. Ár lagerde 2 myńnan 10 myńǵa deıin jazasyn óteýshi bolǵan. Olar altyn óndirýmen, aǵash daıyndaýmen, taý-ken jumysymen shuǵyldanǵan, «О́lim joly» dep atalǵan «Kolyma» federaldyq jolyn salǵan. Jumystyń barlyǵy qolmen istelgen. Eńbek kúni 12–14 saǵatqa sozylǵan. Jospardy oryndamaǵandardy ólim jazasy kútip turdy. Keńestik repressııalyq júıege negizdelgen bul jazalaý oryndarynda 60 gradýsqa deıin jetetin sýyqtan, ashtyqtan, aýrýdan, lager qyzmetkerleriniń adam tózgisiz aıýandyq áreketterinen myńdaǵan adam ólim qushyp jatty. О́lgenderdiń ornyn toltyrý úshin basqalardy ákep jatady. Suńqarbaı túsken jazalaý mekemesindegiler aǵash daıyndaýmen aınalysady eken.
«О́lmegenge óli balyq» degendeı, qısyny keleıin dese keledi eken. Aýyr jumystan azap shegip júrgende, et qoımasynyń bastyǵy onyń azııalyq ekenin ári mal soıýǵa eptiligin baıqap, ózine jumysqa alady. Saqyldaǵan sary aıazdaǵy orman ishindegi jumysqa qaraǵanda, mundaǵy jumys áldeqaıda jeńil. Jumysy – buǵy soıyp, etin túrmelerge jiberý. Arasynda buǵy etin ishki Reseıge de jiberedi. Birde mal soıyp jatqanda ulty orys zonanyń dárigeri keledi. Qoıma bastyǵy kelgen dárigerge et ákelip berýdi tapsyrady. Arada eki-úsh apta ótkende dáriger taǵy da et alýǵa keledi. Ol Suńqarbaıǵa uzaq qarap turady da: «Osy sen qazaqsyń ba?» dep suraıdy. «Iá, qazaqpyn, Qazaqstannanmyn», deıdi Suńqarbaı. Dáriger Qazaqstannyń qaı jerinen ekenin suraıdy. «Semeı oblysy, Aıagózdenmin», degen sózin estigen dáriger qýanyp ketip: «Men Sergıopoldenmin», deıdi. Ekeýi sol jerde qushaqtasyp, máre-sáre bolady. Dáriger kelesi kelgeninde Suńqarbaı buǵy etiniń mol jerinen kesip daıyndap qoıyp rıza etip jiberedi.
Birde dáriger Suńqarbaıdy túrme bastyǵynan surap, bir kúnge demalys bergizip, jýynyp-shaıynýyna jaǵdaı jasaıdy. Arasynda lazaretke jatqyzyp em-dom qabyldatady. Taǵy bir kezdesýde: «Elge qaıtý oıyńda bar ma?» dep suraq qoıady. Tosynnan qoıylǵan mundaı suraqty kútpegen Suńqarbaı oılanyp qalyp, birazdan soń: «Ondaı múmkinshilik bola ma?» deıdi. Túrmeniń dárigeri oǵan eshkimge syryn aqtarmaýdy qatań tapsyryp, sózine berik bolýyn eskertip, onyń túrmeden bosatylyp, elge qaıtatynyn aıtady. Suńqarbaıdy birneshe ret lazaretke tekten-tekke jatqyzbaǵanyn, oǵan densaýlyǵy jaramsyz degen anyqtama daıarlaǵanyn aıtqanda, Suńqarbaıdyń kózine jas kelip, dárigerdi qushaqtap, alǵysyn jaýdyrady.
Dárigerdiń oǵan jasaǵan jaqsylyǵy kózsiz erlik edi. Qylyshynan qan tamǵan keńestik saıasattyń qurbany bolýdan qoryqpaı, ulty basqa jerlesi úshin basyn báıgege tigip otyr. Ol Suńqarbaıǵa joldyń uzaqtyǵyn, eldiń jaǵdaıy áli túzele qoımaǵanyn, ury-qarynyń barlyǵyn eskertip, jolǵa jupyny kıinýdi eskertedi. Elge barǵanda eńsesi túspesin dep basynan aıaǵyna deıin sý jańa kıim berip, «elge barǵanda bir-aq kı» dep shamadanǵa salyp beredi. Poıyzǵa Magadannan Aıagózge deıingi jol júrý bıletin áperip, aıdaýda bolǵan segiz jyldaǵy eńbeginiń aqysyn eseptetip alyp beredi de, shyǵaryp salady. Bul 1953 jyldyń kóktemi edi. О́mirde nebir izgi nıetti, jaqsy jandar bar ǵoı. «Adamǵa jasaǵan jaqsylyq Alladan qaıtady» dep jatady. Ulty basqa dárigerdiń ózine jasaǵan jaqsylyǵyn Suńqarbaı ómir boıy umytpaı, qashanda onyń amandyǵyn tilep ótti.
«Qyryq jyl qyrǵyn bolsa da, ajaldy óledi» degen sóz beker aıtylmasa kerek. Suńqarbaı 1939–1953 jyldar aralyǵynda, 14 jylda dóńgelengen dúnıeniń tórt buryshyn «túgendep», qyrǵyn soǵysty kórip, nemisterdiń konslageri men keńestik júıeniń jazalaý lagerinde azapty ómir men qııamet-qaıymdy bastan ótkerip, 52 jasynda týǵan jerine oralyp, otbasymen tabysady.
Jalpy, soǵys jyldary 5 mln 300 myń keńes áskeri nemis tutqynynda bolyp, onyń 3 mln 900 myńy konslagerlerde qaza taýyp, 1 mln 800 myńy KSRO-ǵa qaıtarylsa, 100 myńdaı tutqyn basqa elderge emıgrasııalandy degen derekter aıtylady. 1955 jyly nemis tutqynynda bolǵandarǵa amnıstııa jarııalanyp, olardyń sońǵylary 1957 jyldary bostandyqqa shyǵady. Biraq olardyń eshqaısysyna soǵysta boldy degen quqyq qaıtarylmady. Bul ádiletsizdik 1991 jyly Qazaqstan táýelsizdik alǵanǵa deıin jalǵasty. Ol kúndi olardyń kópshiligi kóre almady. Solardyń biri Suńqarbaı Toqbaev edi.
«Atamnyń basynan ótkergen osy qasiretti oqıǵalardy ol kisiniń óz aýzynan estigen edim. Men ol kezde 11-12 jas shamasyndamyn», dep Álibek áńgimesin jalǵastyrdy: «Ol keńes ókimetiniń júrgizgen saıasatyn qoldamady, jalpy keńes ókimetin jaqtyrmady. Qalaısha jaqtyrady, óz eliniń azamatyn jaýynyń qolyna berip, ony arashalaı almasa, 700 myńdaı azamatyn «halyq jaýy» degen jalamen atý jazasyna kesse, mılıondaǵan adam jazyqsyz túrmege toǵytylyp azap shekse, «Otanyn satqan» degen qaraly uǵym jer qoınyna kirgenshe artynda qońyraý bolyp júrdi. 1961 jyly sol kezdegi eń tómengi zeınetaqy 35 sommen zeınetke shyqty. Maıdangerler qataryna qospady, olar alǵan jeńildikterdi almady. О́mirde kórgen beınettiń zeınetin kóre almaı, 1968 jyly dúnıeden ozdy», deıdi áriptesim.
Osy maqalada soǵys taýqymetin kórgen mıllıondaǵan bozdaqtyń biriniń aýyr taǵdyryn baıandap otyrmyn. Qanshama adam osyndaı aýyr taǵdyrdy bastan keshti, biraq aıta almaı bar syrdy ózimen birge ala ketti.
Bekbolat AHMEShOV,
Aıagóz aýdany
Ardagerler keńesiniń tóraǵasy
Abaı oblysy
