Qazaq anımasııasynyń alǵashqy qarlyǵashy osydan 60 jyl buryn jaryq kórdi. Osy ýaqyt ishinde bul kartına qazaq balalarynyń ǵana emes, álemniń túkpir-túkpirindegi kórermenniń kózaıymyna aınaldy.
Estelikterge súıensek, sol kezdegi «Qazaqfılm» kınostýdııasynyń dırektory Kamal Smaıylov sýretshiniń mýltfılm jasaý ıdeıasyna birinshi bolyp qoldaý kórsetken. Onyń uıymdastyrylýymen sýretshilerge arnaıy bólme bólinip, bolashaq mýltıplıkatorlarǵa arnap jaryq túsetin ústelderge tapsyrys berilip, jumys bastalyp ketken.
Mýltfılm jasaý týraly ǵajaıyp usynysty sýretshiler – Galına Dýsenko, Erkin Sultanbekov, Ernst Bıseıitov, Borıs Kalıstratov, Flober Muqanov qyzyǵa qabyl alyp, 1966 jyldyń sáýirinde Ámen Qaıdar bastaǵan top «Qarlyǵashtyń quıryǵy nege aıyr?» atty túrli tústi, bir bólimdi grafıkalyq mýltfılmdi jasaýǵa kirisedi. Olarǵa kınostýdııa basshylyǵynan bólek respýblıkalyq Memlekettik kıno komıteti de qoldaý kórsetti.
Qazaq tarıhyndaǵy alǵashqy mýltfılmniń á degennen joly bolyp, op-ońaı túsirilip ketpegeni anyq. Bul bastamanyń bir jaǵynda ulttyq namys tursa, endi bir jaǵyn shyǵarmashylyq sapa aýyrlatyp turdy. Ámen Qaıdardyń qolynda óndiristik baza men kásibı kadrlar bolǵan joq. Buryn-sońdy kıno salasynda jumys istemegen sýretshiler mýltfılm jasaýdyń kúrdeli tehnıkasymen, sondaı-aq uzaq túnderge sozylatyn orasan eńbekpen betpe-bet keldi. Sýretshi-mýltıplıkatorlar ózderi fazalaýshy, kontýrlaýshy, syzýshy bolyp, sellýloıdty boıaýǵa deıingi barlyq jumys kezeńin ózderi jasady. Keıde uıymdastyrýshylyq qıyndyq pen óndiristik máseleler shyǵarmashylyq toptyń jumysyn toqtatqan jaıttar da kezdesken.
10 mınýttyq qysqa ǵana mýltfılmdi jaryqqa shyǵarýǵa shyǵarmashylyq top bir jarym jyl ýaqyt jumsady. Kınematografııa standarty boıynsha 1 sekýndta 24 kadr, ıaǵnı 24 sýret aýysýǵa tıis. 10 mınýttyq, ıaǵnı 600 sekýndtyq týyndyny jasaýǵa Ámen Qaıdar men onyń shaǵyn toby 15 myńǵa jýyq erekshe sýretti qolmen salyp, onyń árqaısysyn jeke-jeke taspaǵa sýretke túsirgen.
Iá, mýltfılmniń sátti shyǵyp, kórermen júreginen jol tabýyna onyń mýzykasy da úlken yqpal etti. Týyndynyń kompozıtory qazaqtyń birtýar perzenti, kúıshi Nurǵısa Tilendıev boldy.
Shyǵarmashylyq joldaǵy birshama qıyndyqqa qaramastan mýltfılm kórsetilimge shyǵyp, qazaq «Qarlyǵashy» álemdik arenaǵa bir-aq ushty. Birden 48 memleket satyp alyp, adam tańǵalarlyq debıýt jasady. Mýltfılmniń juldyzdy sáti týyp, Búkilodaqtyq kınofestıvaldyń júldesin, Orta Azııa jáne Qazaqstan kınematografısteriniń baıqaýynyń dıplomyn (1968), Lenıngrad qalasyndaǵy III Búkilodaqtyq kınofestıvaldyń Ekinshi syılyǵy jáne júldesin (1968), Nıý-Iork qalasyndaǵy Halyqaralyq mýltfılmder festıvaliniń «Qola praksınoskop» syılyǵyn (1975) jeńip aldy.
Aıta keteıik, mýltfılmge sol kezde túsirilim jumysy júrip jatqan «Qyz Jibek» kórkem fılminiń bıýdjetinen qarjy bólingen. Keıin «Qarlyǵashtyń quıryǵy nege aıyr?» daıyn bolǵan soń avtor týyndysyn KSRO Memlekettik kınematografııa komıtetiniń qaraýyna usynypty. Jobany tekserýge Almatyǵa quramynda «Soıýzmýltfılmniń» ókili bar arnaıy komıssııa jiberiledi. Naqtyraq aıtsaq, ataqty «Vınnı-Pýh» týraly úsh fılmniń avtory, anımator Fedor Hıtrýk. Ol «Qarlyǵashqa» oń baǵa berip, kásibı deńgeıde túsirilgenin atap ótken. Komıssııa sheshiminen soń «Qazaqfılmniń» bıýdjetine Qazaqstanda jylyna bir mýltfılm jasaýǵa qarjy bóline bastaǵan.
«Qarlyǵashtyń quıryǵy nege aıyr?» anımasııalyq fılmine 50 jyl tolǵanda «Qazposhta» alǵashqy qazaq mýltfılminiń kadrlary beınelengen poshta markalarynyń blogin, al Ulttyq bank osy taspadan alynǵan kadr beınelengen 500 teńgelik estelik kúmis monetany aınalymǵa shyǵardy.
Ámen Qaıdar alǵashqy qarlyǵashynan keıin «Quıyrshyq», «Qurylysshy Qoja-Nasyr», «Baılyq pen danalyq», «Qyryq ótirik», «Sıqyrly kilem» syndy mýltfılmdi ekranǵa shyǵardy. Qazaq anımasııasy jylnamasynyń bastapqy betterin taýdaı talantymen, qaıtalanbas qoltańbasymen toltyrdy.
