Soǵys týraly sýret

Vereshagınniń biraz kartınasyn buryn ınternetten kórip, ár sýrettiń tarıhyna azdap qanyqqanym bar. Sodan bolar, kartınalary aldynda uzaǵyraq turyp qaldym. О́z kózińmen kórgenniń áseri qashanda bólek qoı. Kóz aldymda baıyrǵy beıneler quddy qozǵalysqa engendeı, eski dáýirge ertip áketkendeı kúı keshtim. Ásirese «Soǵys apofeozy» tusynda týra jarty saǵattaı aıaldadym.

Bul sýretti Vereshagın 1871 jyly salypty. Eni – eki metr­deı, bıiktigi bir jarym metrge jýyqtaıtyn kólemdi kartına. Qulazyǵan dala, bultsyz aspan, qýraǵan tal-daraqtar. Qaq ortada – pıramıda sekildi etip úıip qoıǵan adamnyń bas súıekteri. Úıilgen súıek ústinde jemtik izdegen qarǵalar aınala ushyp júr. Kóz ushynda qamaldyń qıraǵan qabyrǵalary kórinedi. Munda batyrlar da, jeńimpazdar da joq, tek soǵystyń saldary ǵana bar. Sýretti kórgen adamnyń tebirenbeýi, tolqymaýy múmkin emes.

Alǵashynda sýret «Temirlan­nyń trıýmfy» dep atalǵan eken. Keıin «Soǵys apofeozy» dep ózgertipti. Soǵan qaraǵanda avtor bastapqyda bas súıekterden munara turǵyzýdy Temirlan ıakı Aqsaq Temirdiń súıikti isi sekil­di kórsetýge tyrysqan syńaı­ly. El arasynda áıgili qolbas­shynyń ózine qarsy soǵysqandar, bas kótergender men aýyr kúná jasaǵandardyń basyn alyp, osyndaı munara turǵyzypty degen áńgime oqta-tekte aıtylyp qalady. Alaıda ony dáleldeıtin tarıhı derek joq. Soǵan qaraǵanda jaýlary ne jaqtyrmaıtyn jandary onyń atyn qatygez bıleýshi retinde tarıhta qaldyrýǵa umtyl­sa kerek.

Degenmen tarıhı derekter­de mundaı jaǵdaıdyń Qashqarda bolǵany aıtylady. Qashqar bı­leý­shisi Ýálıhan tóre ózine qarsy shyqqandardyń basyn alyp, osyndaı munara turǵyzypty. Ýálıhan tóre nemis saıahatshysy Adolf Shlagıntveıttiń basyn alyp, bas súıekter munarasynyń ushar bıigine qoıypty. Bul derekti alǵash bolyp 1858 jyly Qashqar­ǵa barǵan jaýjúrek qazaq Shoqan Ýálıhanov jetkizgen edi. Kim biledi, bálkim batalıst sýretshige Shoqan jetkizgen oqıǵa áser etken bolar.

Batalıst dep týyndylaryna soǵys taqyrybyn arqaý etken sýretshini ataıdy. Álemde batalıst sýretshi kóp-aq, sonyń biri – osy Vereshagın. О́zi kadet korpýsyn bitirgen ofıser. Konstantın fon-Kaýfman Ortalyq Azııanyń biraz qalasyn basyp alyp, Túrkistan ólkesiniń general-gýbernatory hám Ortalyq Azııadaǵy orys áskeriniń qolbasshysy bolǵan soń praporshık shenindegi ofıser Vereshagındi aldymen 1867–1868, keıin 1869–1870 jyldary ózi basqaratyn óńirge aldyryp, «Túrkistan serııasy» toptamasyn saldyrdy. Osy toptamanyń biraz sýreti Tretıakov galereıasynda tizilip tur. «Barlap tur», «Tosynnan shabýyl jasady», «Qamal qabyrǵasynyń janynda. Kirsin», «Oljalaryn tanystyrdy», «Toılap jatyr», t.b. kartınalary kózge tústi.

Kaýfman Túrkistan óńirin órkenıetten ada, al jurtyn jabaıy, jaýyz etip kórsetýge tyrysqany belgili. Osy maqsatta tikeleı tapsyrmasymen 1871–1872 jyldary 6 tomnan turatyn «Túrkistan albomyn» jaryqqa shyǵardy. Vereshagınniń «Túr­kistan serııasy» toptamasy da sol ýaqyttaǵy saıasatqa saı salyndy. Kaýfman sol arqyly áskeriniń qýatyn, áleýetin tarıhta qaldyrǵysy keldi. Solaı boldy da. Orys áskerleri Buqar ámirligine qarap kelgen Samarqandy alǵanda qandy shaıqastyń bel ortasynda Vereshagın de júrdi. Batalıst bolýdyń qıyndyǵy da sonda, kartınanyń shynaıy shyǵýy úshin soǵystyń bel ortasynda júrýiń kerek. Jalpy, Vereshagın birneshe ret soǵysqa qatyssa, ajalymen de soǵysta júrip júzdesti, mınadan mert boldy.

Bir qyzyǵy, soǵys týraly sýretter salǵan Vereshagın soǵysty jek kóripti. Sonyń aıǵaǵy – «Soǵys apofeozy». Kartınanyń ramasyna «О́tken, búgingi jáne bolashaqtaǵy barlyq uly jaýlap alýshylardyń qurmetine arnalady» dep jazylǵan eken. Bir qara­ǵanda avtor jaýlap alýshylar­dyń óktemdigin, ústemdigin madaq­tap turǵandaı. Alaıda salqyn aqylmen qaıta oqysań, sýretshi soǵysty madaqtamaı, kerisin­she ony áshkerelep turǵanyn baıqaısyń. Soǵystyń adamzatqa ákeletin qasiretin beıneleýge tyrysqanyn kóresiń. Ras-ótirigin kim bilgen, osy kartınasynan keıin sýretshi «Budan bylaı soǵys taqyrybyndaǵy kartınalardy salmaımyn. Sebebi sal­ǵan dúnıemdi jan-tánimmen sezine­min, árbir jaraly men árbir mert bolǵan jannyń qasiretin júregimnen ótkizip, sol úshin kóz jasymdy tógemin» depti. Osy sóziniń ózi onyń soǵysty dáriptemegenin, kerisinshe zardabyn tereń sezingenin ańǵartqandaı.

Soǵystyń jaqsysy joq. Bizdiń de talaı babamyz eldi, jer­di qorǵaımyn dep jaýǵa qarsy shaıqasty. «Soǵys apofeozyn» kórgende myna suraq oıdan shyqpaı qoıdy. En dalada qansha qazaqtyń basy qaldy eken?