Transshekaralyq sý máselesi retteledi

Qarjy ınstıtýttarymen kelisim

Elimiz Halyqaralyq Qaıta qurý jáne damý banki men Azııa ınfraqurylymdyq ınvestısııa­lar bankinen qaryz tartady. Otyrysta buǵan qatysty eki  zań qabyldandy. Birinshi kelisim aıasynda besjyldyq jeńildik kezeńin qosa alǵanda, 11 jyl merzimge 92,3 mlrd ıen  somasynda, al ekinshi kelisim negizinde  5 jyldyq jeńildik kezeńin qosa alǵanda óteý merzimi 11 jyl bolatyn 62,4 mlrd ıen somasynda qaryz alý qarastyrylyp otyr. Bul shara respýblıkalyq bıýdjet tapshylyǵy sheńberinde el ekonomıkasynyń ornyqtylyǵyn qoldaýǵa baǵyttalǵan.

– Japon ıeni valıýtasyn tańdaýdaǵy negizgi sebep, ol Japonııadaǵy tómen bazalyq paıyzdyq mólsherlemege jáne teńge men japon ıeni arasyndaǵy tyǵyz baılanysqa negizdeledi. Bul qarajat, ekonomıkanyń mańyz­­dy salalaryn qarjylan­dyrý­dy qosa alǵanda, Úkimettiń birin­shi kezektegi sharalaryn qol­daýǵa múmkindik beredi. Tarty­latyn qaryzdar boıynsha min­det­temeler, usynylyp otyrǵan Keli­simderde bekitilgen qarjy­lyq sharttarǵa sáıkes, respýblı­kalyq bıýdjet qarajaty esebi­nen óteledi, – dedi qujattar tóńireginde baıandama jasaǵan Qarjy mınıstri Mádı Takıev.

Talqylaý barysynda Májilis depýtaty Erlan Ábdıev bir apta buryn Májilis respýblıkalyq bıýd­jettiń 2025 jylǵy at­qary­lýy jóninde Úkimettiń esebin tyńdaǵanyn eske saldy. De­pýtat sol kezde qoǵamda jańa qa­ryz­dardyń is júzinde buryn­ǵy mindettemelerdi óteýge, bıylǵy shyǵystardy qarjy­landyrýǵa jumsalýyna qatysty alańdaýshylyq bar ekenin aıtty.

– Siz memlekettik qaryz deń­geıi qaýipsiz shekte ekenin jáne eleýli táýekelder joq ekenin rastadyńyz. Halyqaralyq Qaıta qurý jáne damý bankinen 600 mln dollar kóleminde jańa qaryz alýdy qarastyryp otyrmyz. Osy qarajat ta bıýdjettegi bıylǵy shyǵystardy jabýǵa jumsala ma, álde bul qaryz esebinen qar­jylandyrylatyn naqty joba­lar qarastyrylǵan ba? – dep surady depýtat.

О́z kezeginde M.Takıevtiń aıtýynsha, bıýdjet shyǵystarynyń jalpy kólemi shamamen 27 trln teńgeni quraıdy. Bıýdjettiń menshikti kiristeri shamamen 19,3 trln teńge deńgeıinde baǵalanyp otyr, al qosymsha 2,8 trln teńge Ulttyq qordan maqsatty transfert retinde tartylmaq. Shyǵystardyń qalǵan bóligi bıýdjet tapshylyǵyn quraıdy. Mı­nıstr­diń málimetinshe, bul tap­shylyq 4,6 trln teńgeni quraıdy.

Ol jańa qaryzdyń naqty bir ınfraqurylymdyq nemese áleýmettik jobaǵa tikeleı baılanystyrylmaǵanyn da naqtylady. Qarajat bıýdjet tapshylyǵyn jabýǵa, memleket josparlaǵan shyǵystardy qarjylandyrýǵa baǵyttalmaq. 

Sý resýrstaryn basqarýda yntymaqtastyq kúsheıedi

Odan keıin otyrysta «Qazaq­stan Úkimeti men О́zbekstan Úkimeti arasyndaǵy transshekaralyq sý obektilerin birlesip basqarý jáne utymdy paıdalaný ­týraly kelisimdi ratıfıkasııa­laý ­týraly» zań maquldandy. Qujat­­qa 2025 jylǵy 15 qara­sha­da Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń О́zbekstanǵa memle­kettik sapary aıasynda qol qoıyl­ǵan. Kelisimniń maqsaty – trans­shekaralyq sý obektilerin birle­sip basqarý jáne utymdy paıdalaný.

– Kelisimniń úshinshi babynda alǵash ret ekijaqty deńgeıde Syrdarııa ózeni basseıniniń sý resýrstaryn keshendi paıdalaný jáne qorǵaý shemalary resmı túrde engizilip, eki tarap úshin mindetti negiz retinde beki­til­di. Atalǵan shemalar keńes odaǵy kezeńinde ázirlengen jáne 1992 jyl­dan beri Ortalyq Azııa mem­leketteriniń barlyǵy olardy sý bólýdiń negizgi qujaty retinde moıyndap keledi. Buǵan deıin taraptar osy qaǵıdattardy jalpy túrde qoldaıtynyn ǵana rastap kelse, endi olar kelisimde naqty bekitilip otyr. Bul óte mańyzdy qadam, óıtkeni sý bólý júıesi qosymsha quqyqtyq qorǵanysqa ıe bolady jáne ony birjaqty tártippen qaıta qaraý múmkindigi shekteledi, – dedi Sý resýrstary jáne ırrıgasııa birinshi vıse-mınıstri Nurlan Aldamjarov.

Kelisimde transshekaralyq zııan keltirýge jol bermeý, sý resýrstaryn ádil ári utymdy paıdalaný, aqparat almasý, ekinshi tarapqa áser etýi múmkin kez kelgen qyzmetti josparlaý kezinde mindetti konsýltasııalar júrgizý kózdelgen.

– 4-bapqa sáıkes taraptar naqty ýaqyt rejiminde aqpa­rat almasýǵa múmkindik beretin sýdy esepke alýdyń biryńǵaı avto­mattandyrylǵan júıesin engizedi. Bul sý paıdalaný kólemine qatys­ty kelispeýshilikterdiń al­dyn alady. Sonymen qatar keli­simdi tıimdi iske asyrý maq­satynda Qazaqstan-О́zbekstan úkimet­­aralyq komıssııasy qury­­lady. Komıssııa jyly­na eki ret eki el aýmaǵynda kezek­­pen otyrys ótkizedi. Onyń aıasyn­da vegetasııalyq jáne vegeta­­sııa­aralyq kezeńderge arnal­ǵan sý resýrstarynyń jyl sa­ıynǵy boljamdary kelisiledi, sý sharýashylyǵy qurylystaryn paıdalaný jáne jóndeý másele­leri qaralady. Kelisim bes jyl merzimge jasalady jáne keıin avtomatty túrde uzartylady, –dedi vıse-mınıstr. 

BAÁ-men saýda keńeıedi

Otandyq taýarlardy BAÁ naryǵyna shyǵarý kólemi artady. Ol úshin Májilis bir taraptan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq pen oǵan múshe memleketter jáne ekinshi taraptan Birikken Arab Ámirlikteri arasyndaǵy Ekonomıkalyq áriptestik týraly kelisimdi ratıfıkasııalady.

– Qujat aıasynda eki taraptan da taýar nomenklatýrasynyń keminde 85 paıyzyna qatysty tarıf­tik lıberalızasııalaý (ákelý kezindegi kedendik baj salyǵyn joıý) týraly ýaǵdalastyqqa qol jetkizildi. Bul rette Ámirlikter tarapy ­ 6757 taýar pozısııasyna (86 paıyz) qatysty preferensııalar beredi. Onyń ishinde 6 565 pozısııa bo­ıynsha ákelgeni kedendik baj salyqtarynyń mólsherlemesin nólge túsirý arqyly, al 192 taýar pozısııasy boıynsha EAEO elderinen bajsyz ákelgeni úshin tarıftik kvotalar belgileý arqyly júzege asyrylady. Ratıfıkasııalanǵan kelisim Birikken Arab Ámirlikterimen saýda-ekonomıkalyq jáne ınves­tısııalyq ózara is-áreketti arttyrýdyń berik negizine aınalýǵa tıis, – dedi Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri Arman Shaqqalıev.

Májilis Ujymdyq qaýipsiz­dik týraly shart uıymy qyz­metine qatysty eki qujatty qabyl­dady. Baıandamashy Qorǵanys mınıstriniń tárbıe jáne ıdeo­logııalyq jumystar jónindegi orynbasary Asqar Mustabekovtiń aıtýynsha, zań jobalaryndaǵy engizilgen túzetýler naqtylaý sıpatyna jáne qujat erejelerin UQShU-ǵa múshe memleketterdiń ulttyq zańnamasyna jáne uıymnyń normatıvtik quqyqtyq qujattaryna sáıkes keltirýge baǵyttalǵan.

– Birinshi kelisim sheńberinde qurylymdardy basqarýǵa, olar­dyń óz maqsattary boıyn­sha mindetterdi sheshýi úshin tasymaldaý (tranzıt) máselelerin jedel qaraýǵa, sondaı-aq tarap­tardyń aýmaǵynda ujym­dyq qaýipsizdik kúshteri men qural­dary qurylymdarynyń jumys isteýi úshin qajetti jaǵdaılar jasaýǵa baılanysty normalar ózektendiriledi. Ekinshi qujat­pen áskerı jáne basqa da qury­lymdar óz maqsattary boıynsha mindetterdi oryndaý nemese birlesken oqý-jattyǵýlarǵa qatysý kezinde shuǵyl sharalar qabyldanǵan jaǵdaıda olardy tasymaldaýdy uıymdastyrý men júzege asyrý kezindegi jedeldik deńgeıin arttyrýǵa múmkindik beretin kelisim normalary engizildi, – dedi A.Mustabekov. 

Tapshylyqty qalaı sheshemiz?

Kún tártibindegi máseleler qaralǵan soń Májilis depýtaty Danabek Isabek balalarǵa arnalǵan sıfrlyq kontenttiń sapasy jóninen másele kóterip, Premer-mınıstrdiń orynbasary – Mádenıet jáne aqparat mınıstri Aıda Balaevanyń atyna depýtattyq saýal joldady. Onyń aıtýynsha, jazǵy ýaqytta jetkinshekterdiń ınternetti paıdalaný ýaqyty birneshe ese artqan.

– Balalardyń sanasyn mektepten buryn TikTok tárbıelep jatyr, ásirese jazǵy ýaqytta olar onlaın oıyndarǵa, qysqa vıdeolarǵa, baqylaýsyz kontentke táýeldi bolyp, túrli algorıtmdik aqparattyq yqpaldyń ortasyna túsedi. Bul – óte mańyzdy áleýmettik ári psıhologııalyq másele. Onyń ústine qazir qazaq tilindegi balalar kontenti, tanymdyq platformalar, anımasııa, ǵylymı-aǵartýshylyq baǵdarlamalar men tárbıelik medıajobalar jahandyq sıfrlyq platformalardaǵy agressıvti aqparat aǵynymen básekelese almaı otyr. Álemdik tájirıbe kórsetkendeı, damyǵan memleketter sıfrlyq keńistikti ulttyq ıdeologııanyń negizgi alańy retinde qarastyrady. Mysaly, Ońtústik Koreıa mádenı kontent arqyly jahandyq yqpal qalyptastyrsa, Qytaı balalarǵa arnalǵan sıfrlyq platformalardy qatań retteıdi. Fransııa men Germanııa ulttyq tildegi medıakontentti memlekettik deńgeıde qorǵaıdy, al Túrkııa tarıhı serıaldar arqyly mádenı yqpalyn kúsheıtip otyr, – deı kele depýtat ulttyq deńgeıdegi naqty memlekettik strategııa qabyldaý mańyzdy ekenin aıtty.

Sondaı-aq qazaq tilindegi anımasııa, balalar kınosy, ǵylymı-aǵartýshylyq jáne tárbıelik medıajobalardy memlekettik qoldaý men qarjylandyrý kólemin arttyrýdy usyndy. Al depýtat Nurgúl Taý stýdentter jataqhanasynyń tapshylyǵyn jetkizip, depýtattyq saýalyn Premer-mınıstr Oljas Bektenovke baǵyttady.

– Ulttyq statıstıka bıýro­synyń derekterinshe 2025–2026 oqý jylynyń basynda Qazaqstanda 678 myń stýdent bilim alǵan. Olardyń 364 myńy – aımaqtardan kelgen stýdentter. 115 myń stýdent resmı túrde jataqhanaǵa muqtaj, al olardyń tek 95 myńy ǵana naqty túrde jataqhanalarmen qamtamasyz etilgen. Bul resmı derekter boıynsha keminde 20 myń stýdenttiń baspanaǵa muqtajdyǵyn bildiredi. Demek, stýdentterdiń jataqhanalarmen resmı qamtamasyz etilý deńgeıi – shamamen 80 paıyz. Bul kórsetkish jaman emes. Alaıda Joǵary aýdıtorlyq palatanyń esebine sáıkes, «Qarjy ortalyǵy» aksıonerlik qoǵamynyń derekteri boıynsha jataqhanalardaǵy oryn tapshylyǵy 33 myń orynǵa jetedi, – degen ol birqatar usynysyn ortaǵa saldy.

Depýtattyń málimdeýinshe, máseleni túbegeıli sheshý úshin Úkimet deńgeıinde ońtaıly úılestirý, turaqty baqylaý jáne birneshe memlekettik organnyń kúshin biriktiretin júıeli tásil qajet. Iаǵnı memlekettik jáne jekemenshik joǵary oqý oryndaryn qamtıtyn stýdenttik turǵyn úıdiń biryńǵaı ulttyq sıfrlyq platformasyn ázirleý máselesin pysyqtaý qajet.