Marshal Jýkov medalin alǵan maıdanger Oraz Qusaıynov ómirinen derekter

Surapyl soǵysqa ózi sura­nyp attanyp, maıdan dalasyn­da qaısar­lyǵymen kózge túsken­derdiń biri – se­meılik Oraz Qu­saıy­nov. Ol 1941 jyly ózine ama­lyn taýyp eki jas qostyryp jaz­dyra­dy da 1942 jyly aqpan aıynda Semeıde jasaqtalǵan 30-dı­vızııanyń 125-atqyshtar polki­niń quramyna alynady. 1942 jyldyń mamyrynan bastap 145-atqyshtar dıvızııasynyń 559-atqyshtar polkiniń mınomet eseptoby komandıri retinde alǵash ret urysqa aralasady.

Kalının maıdanynda qaı­sarlyǵymen daralanǵan jas qazaq jigiti 1944 jyly Harkovtegi ás­kerı-saıası ýchılısheni soǵys ýaqytyndaǵy jedeldetilgen baǵdarlama boıynsha kishi leıtenant shenimen bitirip shyǵady. Joldamamen 2-Ýkraın maıdanynda 53-armııanyń 230-atqysh­tar polkine keledi. Osy áskerı qu­ramda Belorýssııa men Mol­da­vııa jerlerin Karpat taýlaryn fa­shıstik ezgiden azat etýge qaty­sady. Áıgili partı­zan qu­ra­manyń jetekshisi Sıdor Ar­temevıch Kovpakty bilmeı­tinder az shyǵar. Mine, Oraz Qusaıy­nov sonyń Ýkraına jerin qorǵa­ǵan otrıadynda da shaıqasady. Onda túngi barlaýlarǵa shyǵyp, dushpan­nan til ákelýmen aınalysa­dy. Rý­mynııa, Vengrııa, Polsha, Che­hos­lovakııadaǵy urystarda bolady.

Sol ýaqytta keri sheginip bara jatqan Gıtler áskeri Vengrııanyń Sombatheı qalasyn bekiniske aınaldyryp odaqtastar áskerin toqtatpaq nıette eken. Jaý stra­tegııalyq mańyzy bar bul núkteni qalaıda ustap turýdy oılap, «SS» dıvızııasynyń eń tańdaýly jendetterin ornalastyrǵan. Son­dyqtan adam shyǵynyn azaıtý maqsatynda keńestik ásker bas­shylyǵy qalaǵa Oraz Qusaıynov bastaǵan barlaýshylar rotasyn jiberedi. Sombatheıdiń ár sharshy metri úshin bolǵan qandy qyr­ǵynnan Oraz Qusaıynov qana aman qalǵan eken. Urystan oqqa ushqan soldattardy jınap júrgender ony topyraqtyń astynan taýyp alǵan. Atalǵan jerlerden jaý­dy qýyp shyǵýǵa atsalysqany úshin jáne taǵy da basqa erlikteri úshin bas qolbasshy Stalınniń atynan 20-ǵa jýyq alǵys hat alǵan. Oǵan búgingi deıin saqtalǵan qujattardyń túpnusqasy dálel.

Soǵystyń qatal zańynda ábden shyńdalǵan Oraz Qusaıynov 1944 jyldyń qyrkúıeginde 6-shy áýe desantynyń atqyshtar pol­kine komsorg bolyp keledi. Osy quramda Chehoslovakııanyń astanasy Pragadan 6 shaqyrym jerdegi or­manda nemis armııasyn kúl-tal­­qan etip je­ńip, kezekti urys aldyn­­daǵy bir sátki úziliste nemis fa­­shısteriniń tize búkkeni, Reıhstag tóbesine keńestik qyzyl tý tigilgeni týraly habardy estıdi. Mine, qanshama adamnyń ómirin qyrshynynan qıǵan Uly Otan soǵysy ol úshin osylaı jeńispen aıaqtalady.

Odan keıin Oraz Qusaıynuly tapsyrmamen Qıyr Shyǵysqa japondarmen aıqasýǵa attanady. 1946 jyly elge oralady. Sol jyly Máshken atty arýmen tur­mys quryp, maǵynaly ómir bas­taıdy. О́z týǵan jeri Abyraly aýda­nyndaǵy «Sosıalıstik sharýa» gazetinde redaktor, Abaı aýdan­dyq partııa komıtetinde bólim meńgerýshisi qyzmetterin atqa­rady. Odan keıin de halyq sharýa­shylyǵynyń túrli salasynda abyroıly eńbek etedi. 1975 jyly Semeı qalasyna qonys aýdarǵan soń sondaǵy qurastyrmaly temir-beton kombınatynda jabdyqtaý bólimin basqaryp, 1983 jyly zeınetkerlikke shyǵady. Qaı salada qyzmet jasasa da ol ózine de, ózgege de talap qoıa biletin prınsıpshildigimen erekshelendi.

Soǵys jyldarynda ıe bolǵan «Qyzyl Juldyz», I dárejeli «Otan soǵysy» ordenderi jáne taǵy da basqa kóptegen medaldar, beıbit kezde alǵan mara­pattarynyń barlyǵy da onyń tek maıdan dalasynda ǵana emes, beıbit ómirde de naǵyz eline janashyr er azamat deýge laıyq eke­nine aıǵaq bola alady. Al 1995 jyly 26 mamyrdaǵy Táýelsiz Mem­le­ket­ter Dostastyǵyna qatysýshy memleketterdiń basshylary keńe­siniń sheshimine sáıkes Oraz Qusaıynov «Keńes Odaǵynyń marshaly «G.K. Jýkov medalimen» marapattaldy.

Búgingi tańda maıdangerler aǵa otbasynyń jeti balasy bir-bir shańyraqtyń uıytqysy bolyp, sanaly urpaq tárbıelep otyr. Ár salada jemisti eńbek etip jatqan olardyń barlyǵy da joǵary bilimdi mamandar. Bul da bolsa etigimen qan keshken, kópti kórgen ákeniń ónegesiniń nátıjesi shyǵar. Qazir olardan 17 nemere, 14 shóbere tarap, ómirin jalǵastyryp jatyr. Balalarynyń aıtýy boıynsha Oraz aqsaqal kózi tirisinde olarǵa soǵys týraly kóp aıta bermeıdi eken. «Soǵysty qaıtesińder, Alla ondaı sumdyqty kórsetpesin», dep otyratyn desedi. Tek Jeńis kúnderi, ıaǵnı 9 mamyrda ǵana birqatar estelik aıtypty. Ol búgin bizdiń erjúrek azamat týraly materıalymyzǵa arqaý bolýda.

Ersin ORAZOV.

Shyǵys Qazaqstan oblysy.