Qudaıǵa shúkir, qazaq halqy el men jerdi qadir tutqan qatepti qara narlarǵa eshqashan kende bolyp kórgen emes. Solardyń biri – el qamqory Jarty Súıerqululy. Bir ókinishtisi, Jartynyń týǵan-ólgen jyldary, ómir joly týraly el aýzyndaǵy ańyzdar men shejire-derekterden ózge málimet saqtalmaǵan. Degenmen, Jartynyń birge týǵan aǵalary Qojbanbet bı men áıgili Shoǵan abyzdyń ómir súrgen kezeńderine negizdele otyryp, ony da shamamen XVI ǵasyrdyń sońy men XVII ǵasyrdyń basynda ómir súrgen dep jobalaýǵa bolady. Bul saladaǵy ókinish, árıne, tek Jarty babamyzǵa ǵana emes, qazaq tarıhyndaǵy tolyp jatqan tarıhı tulǵalarǵa tán ekeni ashy da bolsa aqıqat. Oǵan tarıhymyzǵa qatysty kez kelgen aqtańdaqtyń ornyn toltyrýǵa halqymyzdyń aýyzsha tarıhy (shejireler men ańyzdar) kómekke keledi. Bir qýanarlyq jaǵdaı, shejireler men ańyzdardy tarıhı dálel-dáıek retinde kóldeneń tartýǵa teris qaraǵan KSRO kezindegi tanym-túsinikten arylyp ta kelemiz. Bul saladaǵy ǵylymı dáıekti, asa aýqymdy eńbektiń biri alashtyń abyz uly Aqseleý Seıdimbektiń «Qazaqtyń aýyzsha tarıhy» atty zertteýi. Atalǵan áıgili eńbeginde: «Qazaq halqynyń óz jady men óz bolmysynda saqtalǵan aıǵaq-derekterge muqııat den qoımaı turyp, negizinen jatjurttyqtar qaldyrǵan maǵlumattarǵa súıený arqyly jazylǵan tarıhtyń ádette «jarymjan» tarıh bolyp shyǵatyny aıan. Tarıhty áıgili tulǵalar arqyly zerdeleý – qazaqtyń dástúrli tanym-túsiniginde erteden qalyptasqan úrdis jáne mundaı úrdis qazaq shejireshildiginiń negizgi ustanymy bolyp tabylady. Qazaqtyń qarııa sózderi tarıhty udaıy jeke tulǵalardyń ómir deregi arqyly taratady», – deıdi ǵalym. Aqıqatynda da, biz sekildi bar qundylyǵyn folklory men aýyzsha shejireleri arqyly saqtap kelgen halyq úshin ult tarıhyndaǵy aqtańdaqtardy túgendeýde kórnekti de ónegeli tulǵalar týraly el aýzynda ejelden saqtalyp, urpaqtan urpaqqa jalǵasyp kele jatqan aýyzsha derekterdiń mańyzy men atqarar qyzmeti erekshe.
Jarty baba týraly da osyny aıtýǵa bolady. Shejirelik derek boıynsha ol Uly júzdiń alban atasynan taraıdy. Naqtylap aıtqanda, shejire boıynsha albannan shybyl, sary týady. Sarydan – súıerqul, súımendi. Al súıerquldan qojbanbet, jarty, dosaly, shoǵan, mámbet (aljan), úmbet (shaja) degen alty ata taraıdy.
Jartynyń ómirge kelýi men esimi týraly el arasynda mynadaı ańyz aıtylady. Bul babamyz jaryq dúnıege jarymjan bolyp keledi. Áýelde ata-ana bul shaqalaqty adam bola ma, bolmaı ma, qatarǵa qosyla ma, qosylmaı ma dep, tymaqqa salyp, biraz kún áliptiń artyn baǵady. Joq, anaý aıtqandaı emes, bala kún sanap qataıyp, qaraqulaqtana beredi. Sodan kóńilindegi kúdigi seıilgen Súıerqul aýyl moldasyn shaqyryp, balaǵa at qoıǵyzady. Molda balanyń bitimine qarap otyryp: «Nyshandy sábı eken, jaı adam bolmas. Qalaı bolsa da bir musylmanǵa baıyp, kóbeıip jatyrmyz ǵoı, aty «Musylmanbaı» bolsyn», deıdi de, azan aıtyp, atyn qoıady. Alaıda bir qol, bir aıaǵy jansyz «Musylmanbaıdy» aýyldyń kelin-kepshikteri men bylaıǵy jurt alǵashynda «jarty bala», óse kele «jarty» atap ketedi.
Sábı kámelet jasqa tolar-tolmasta ákeleri Súıerqul jasy jetip, o dúnıege attanyp ketkennen keıin, Jartyny áýlettiń úlkeni, aǵasy Qojbanbet qamqorlyǵyna alady. Jıyrma jasqa tolar-tolmasta alban elindegi dýaly aýyz, aıtýly bılerdiń biri bolǵan Qojbanbet tek aǵalyq paryzyn óteý turǵysynan ǵana emes, baýyrlarynyń ishinde osy jarymjan inisine óte yqylas-meıirimi túsip, jaqsy kórip, aıalap, mápelep ósiredi. Eki sóziniń birinde: «Jartym meniń, Jartym, artymnan ergen halqym», dep erkeletip otyrady eken. Ákesinen qalǵan mal men basqa ıe bolyp, dilmár-sheshendigimen, mol kisiligimen, ádilet súıgishtigimen el ishinde abyroıy tez ósip kele jatqan aǵasy Qojbanbettiń aıaly alaqany men qamqorlyǵynyń arqasynda Jarty eshkimnen qaǵajý, qorlyq-zorlyq kórmeı eseıedi.
Qojbanbettiń inisi Jartyǵa erekshe meıirimi túsýine myna bir jaǵdaı sebep bolǵan degen de sóz bar. Sol kezderdegi jıi bolyp turatyn álde jaýgershilik, álde úrkinshiliktiń birinde Jarty jurtta qalyp qoıady. О́ıtkeni, jaıshylyqta ári-beri kóshkende, el aralaǵanda Jartyny alyp júretin arnaıy adam, kebejeli túıe sekildi arnaıy kólik qajet bolady eken. Tarıhtaǵy shapqynshylyqta júre almaıtyn kári-qurtańdar men bala-shaǵanyń jurtta qalyp qoıýy qalypty jaǵdaı bolatyn. Sebebi, deni saý, qarýly er-azamattardyń bári alǵy shepke jaýǵa attanyp ketedi de, aýylda qarttar men qyz-kelinshekter, bala-shaǵa ǵana qalatyn. Sodan jaýdyń beti qaıtyp, qaýip seıilip, jurt sál tynystaı qalǵanda Qojbanbet Jartyny izdep jolǵa shyǵady. Eń áýeli birden salyp uryp el kóshken jurtqa barady. Barady da bir ǵajaıyp kórinistiń ústinen túsedi. О́zderi kıiz úı tigip otyrǵan jurttaryna jaqyn jerdegi ormannyń shetinde bir boz bıeniń áldeneni emizip turǵanyn kóredi. Boz bıeni emip turǵan áste qulynǵa uqsamaıdy. Atyn tebinip jetip barsa, boz bıeni emip turǵan kádimgi óziniń inisi Jarty eken. Qojbanbet buǵan tańyrqap qarap turǵanda boz bıe jele jortyp ormanǵa kiredi de ǵaıyp bolady. Aǵasy Qojbanbetke Jarty bolǵan jaıdy baıandaıdy. Sóıtse, el úrkip ketken onshaqty kúnnen beri osy boz bıe kelip Jartyny emizip ketip turady eken. Osy oqıǵadan keıin inisiniń áste tegin adam emes ekendigine ábden kózi jetken Qojbanbet, ony mápelep ósirip, úıli-barandy etýdi oılaıdy.
Jarty kámelet jasyna tolyp, úılenetin mezgil de keledi. Aǵalary Qojbanbet bı pen Shoǵan abyz alys-jaqynnan qyz aıttyra bastaıdy. Biraq, jurttyń bári Qojbanbet pen Shoǵannyń mal basyna qyzyqqanmen, Jartyǵa qyz berýge kelgende san syltaý aıtyp, teris aınalady. El ishinde: «Jarty baıǵusqa kim qyzyn berer deısiń, úılenbeı óter me eken...» degendeı kúńkil de kóbeıedi. Alla taǵala pendesin beker nyshandy ǵyp jaratpaǵan eken, taǵy da kútpegen jaǵdaı bolady. Kórshi aýyldyń aı dese aýzy, kún dese kózi bar has sulýy Jartyny ózi qalap, turmysqa shyǵady.
Ol týraly aıtylatyn ańyzdyń ózi jyrǵa bergisiz. Bir jyly jaz shyǵa irgeles dýlat elindegi Qoshqarbaı deıtin baıdyń aýyly jaılaýǵa kóshýge daıyndalady. Alty qanat aq boz úıler jyǵylyp, atan túıege júk artylady. Qoı-qozy, eshki-laq, jylqy jaılaýǵa aıdalady. Sándi kıinip, kil jorǵa mingen, syńǵyrlaı kúlip, syzyltyp án salǵan qyz-bozbalalar – ejelden kóshtiń sáni. Mal da, jan da kók shalǵyny bitik, aýasy salqyn, bastaý-bulaǵy syńǵyrlap jatqan keń jaılaýǵa jetkenshe asyǵatyndaı.
Ol zamandaǵy kóshtiń deni salqar kósh. Máselen, kókteýden jaılaýǵa kóshý úshin aılap, aptalap jol basýǵa týra keledi. Bundaı salqar kósh qyz-bozbalalar úshin tunyp turǵan oıyn-saýyq, sán-saltanat, dýmandy mereke. Kóshtiń aldyn úlde men búldege oranǵan jastar án-jyrmen, ázil-qaljyńmen dýmandatyp bastap kele jatady. Baryn kıip, baqanyn qolyna alǵan baı, bardam úıdiń erke qyzy sý tógilmes jorǵamen top ortasynda tolǵan aıdaı tolyqsyp jaırań qaǵyp keledi. Aı dese aýzy, kún dese kózi bar arý boıjetkenniń sáýkelesiniń ushar basyndaǵy qarqarasy jalt-jult etip, kóz qaryqtyrady. Esiminiń ózi qandaı?! Aqbıke! Kósh bastaǵan kórikti qyz Aqbıkege jol jónekeı kóz salmaǵan jan qalmaıdy. Sal-seriler shyr aınalyp, qyz mańynan shyqpaıdy, bári de ázil-qaljyńdarymen qaıtse de arýdyń kóńilin tabýdyń qamynda. Jolaı erýlik alyp shyqqan baı aýyldar qyz ákesine baılyqtaryn kórsetip, erjetken erke uldaryna quda túsýge dámeli ekendigin de aıtyp qalyp jatady. Aqylyna kórki saı, tákappar baı qyzy eshkimge nazar aýdarmaǵan kúıi kóshti bastap mejeli jerge jyljı beredi. Bir kúni osy Qoshqarbaı aýylynyń kóshi bir erý eldiń tusyna kelgende, kósh tizginin irkip, bir kún erýleıdi. Attan túsip, qonaqtarǵa ázirlengen kıiz úıge kirip bara jatqan Aqbıkeniń janary qapelimde mańyna nur shashyp, júzinen erekshe meıirim tógilgen bir jigittiń kózimen túıisip qalady. Jigit ushatyn qyrandaı qomdanyp, janary jalt-jult etip, arnaıy daıyndalǵan oryntaqta esik aldynda otyr eken. Aqbıke arý álgi jigitten kóz almaı uzaq qarap qalady.
Bul aýyl Qojbanbet aýyly edi. Qyzdyń kózi túsip, kóńili qulaǵan Jarty bolatyn. Kóship bara jatqan áke-sheshesi, baýyr-týystary, malshy-qosshylarmen birge osy aýyldan erýlik jep, asyqpaı tústengen boıjetkenniń ynta-yqylasy, kóńili jigitke shyndap aýady. Sol kúni túnde Aqbıke tús kóredi. Túsinde ǵajap is kóredi. Aqqýly aıdyn kól eken deıdi. Jaǵada turǵan Aqbıkege bir aqqý kelip: «Júr, menimen birge kólde júz», deıdi. Qyz: «Júzý bilmeımin», deıdi. Sonda álgi aqqý: «Men mana kúndiz kórgen Jarty degen jigitpin. Men de júzý bilmeımin, biraq myna kólge tússeń, aqqýǵa aınalyp júzip kete beresiń», dep ótinedi. Qyz aqqýǵa ilesip kólge túsedi. Sol-aq eken ol da aqqýǵa aınalyp, Jarty ekeýi aıdyn kóldiń betinde emin-erkin qalyqtap, saıran salady.
Erteńinde kósh qaıta qozǵala bergende Aqbıke syrlas qurbylary men jeńgelerine Jartyny meńzep: «Osy azamat meniń otbasymnyń ıesi, tańdaǵan jarym bolady», deıdi. Qyzynyń qalaýy men Qojbanbettiń kóńilin qımaǵan Qoshqarbaı eki jasqa batasyn beredi. Osylaısha Aqbıke arý men Jarty baqytty ǵumyr keshedi. Olar birneshe qyz, Aıdabol, Jandabol esimdi eki uldy bolady. Uldyń kishisi Jandabol úılenbeı turyp, jaýgershilikte qaza tabady. Aıdaboldan Ázet, Názet degen eki ul dúnıege keledi. Ázetinen – Soltankeldi, Tańatar, Názetinen – Esber, Qanaı degen uldar týady. Bular el aýzynda «tórt jarty» dep atalady. Osy «tórt jartydan» búgingi úlken urpaq ósip-ónip, irgeli elge aınalyp otyr.
Halyq ishindegi atadan balaǵa qalyp kele jatqan qarııa sózderdiń aıtýynsha, Jarty baba tirshiliginde kóripkel áýlıe, juldyzshy, emshi-táýip bolǵan. Alda keler keleńsiz jaǵdaılardyń (shapqaly kele jatqan jaý, jut ákeler qys, qurǵaqshylyq bolatyn jaz, daýyl, zilzala, juqpaly aýrý, t.b.) bárin Jarty baba aldyn ala boljap, sondaı apattardan elin aman alyp qalyp otyrǵan. Sonymen birge, el ishindegi aýrý-syrqaý Jarty babanyń eminen nemese deminen keıin naýqasynan aıyǵyp, urpaq súıý baqytyna ıe bolǵan. Myńdaǵan, on myńdaǵan adamǵa, tutas elge osylaı shapaǵaty tıgen Jarty baba týraly sol kezdiń ózinde el ishinde: «Jarty aman bolsyn! Jarty aman bolsa, jalpy aman bolady» degen ataly sóz taraǵan.
Kónekóz qarııalardan bizge jetken aýyzsha derekterde Jarty babamyz týraly budan ózge de aıtylar ańyz-áńgimeler az emes. Olardyń bárin ózge de tarıhı derektermen, shejirelermen, jyrlarmen salǵastyra otyryp, tarıhı aqıqatty ashý aldaǵy kúnder men keler urpaqtyń enshisinde. Degenmen, halyq aýzynda ejelden beri aıtylyp kele jatqan: «Jarty aman bolsa, jalpy aman bolady», degen máteldiń shyǵýy ǵasyrlar shańyna kómilip jatqan kóptegen tarıhı jaǵdaıattardan syr ańdatyp turǵandaı. Eń bastysy, kóripkel áýlıe, juldyzshy, emshi-táýip, jarymjandyǵyna qaramastan tutas bir rýly elge qamqor bolǵan Jarty babamyzdyń el men jerdi saqtaý jolynda urpaqqa ónege bolarlyq ǵumyr keshkeni aqıqat.
Dúken MÁSIMHANULY,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ kafedra meńgerýshisi, professor.
