Sóz soıyl №5

Ázil - ospaq, syn - syqaq

Nól Nól domalanyp júrip-júrip, sońǵy kezderi mán-maǵynaǵa qyzyǵa qaraıtyndy shyǵarǵan. О́zi arqaǵa tirkelip kún keshse de maǵynaly san­dardyń arasyna túskende «qazandaı qabiletim –  qańbaq qurly baǵalanbaı kem boldym» dep kúrsinip te qoıatyn. Kóńili kókke órlegen nól kókeıinde kógendeýli jatqan ishki oıyn oraıly sátte aqtaryp salyp, ózgelerden utymdy keńes surastyrdy. – San bitkenniń kez kelgeni dárejege shyqsa lezde molaıyp ósip ketedi. Men nege ol tásildi paıdalanbaı kem qalamyn? Meniń de ósip-ónip, kózge ilinip, joǵarylaǵym keledi. Osyǵan baılanysty kóp bolyp kómektesip, bylaı netip jiberseńizder... Nóldi jelkesine mingizgen sal­maq­ty san bul oıdy estigende qýan­ǵannan úsh domalap, ony ortaǵa aldy da, sál oılanyp oń pikirin ortaǵa saldy. – Shynynda da osy nól qashanǵy bizge masyl bolmaq? Jas talaptyń jaqsy nıetin eskerip, dáreje berip, óz aldyna jeke qoıyp kóreıik. San­dar úshin dárejeden asary joq. Nólde dáreje alsa, múmkin maǵy­na­ly sandar qataryna qosylyp qalar. Bul pikirdi ózgeleri qoshtap ile jóneldi. Salmaqtynyń nusqaýymen nóldi kezek-kezek jabyla dárejege shyǵardy. Ary kórdi, beri kórdi, kóp aınaldyrdy. Nóldiń shekesine taq sandy tańdy. Odan keıin jup sandy tirkedi. Tipti, bolmaǵan soń aparyp kóp sandy japsyrdy. Budan da túk shyqpady... Esekke altyn alqa taqsań da ol bolmysynan aspaıdy degendeı, myqty sandar jabylyp, nóldi qansha dárejege shyǵarsa da ol sol nól kúıinen ózgermeı, domalanyp qala berdi. Ne dese de, nóldiń aty nól ǵoı, jazǵan! Maǵrıpa JYLQYBAEVA. ALMATY. *Quttyqtaımyz! Satırık Hám jýrnalıst Ázirbaıjan Qonarbaev 1970 jyly Ál-Farabı atyndaǵy ulttyq ýnıversıtetti bitirgen soń, jarty ǵasyrǵa jýyq Mańǵystaý aýdandyq «Jańa ómir» gazetinde qyzmetter atqardy. Onyń qalamynan elýden asa poezııalyq, prozalyq, satıralyq jáne tarıhı-tanymdyq, shejirelik kitaptar jaryq kórdi. Satıralyq shyǵarmalary «Egemen Qazaqstan», «Qazaq ádebıeti», «Jas Alash» sııaqty basylymdarda úzbeı jarııalanyp keledi. «Jaımabazar», «Oıbaı ǵana qudaı-aı», «Túrli-túrli Tántanaı» atty satıralyq kitap­tardyń avtory. Ol «Egemen Qazaqstan» gazetiniń «Sóz soıyl» ázil-syqaq otaýynyń jeńimpazy. Jetpis jastan jeldeı esip ótken gaze­timizdiń belsendi avtory Ázekeńe shyǵarmashylyq tabystar tileımiz! Qyńyr úırek-aıqaıshy Aıqaıshy kóp aramyzda, Bardy «joq» dep jylaǵan, «Sańylaý» sap sanamyzǵa Jamaý-jasqaý quraǵan. Ony aýyzǵa qaqpan quryp, Jelkesinen toqpaqta, Jalǵan sózden saqtandyryp, Tilin burap ottatpa. Toı-sadaqa, jıyndarda, Saıasatqa soqtyrma. Qııýy qashqan qıyn janǵa, Joldas bolyp kóp turma. Ashyqaýyz arandatar, Kúl shashady talaıǵa. «Qońyr úırek» aram qatar, Aldy-artyńdy abaıla. Sot, prokýror  bolsam dep... Televızor, tońazytqyshty jóndeýshi, Jan bitirip qara tasty óńdeýshi. Shashtarazshy, etikshi men saǵatshy, Eskilerdiń kózin ashyp emdeýshi. Bularǵa da oqý, toqý bar búgin, Az ǵana kún toqyp alar barlyǵyn. Al, biraq ta bizdiń baıǵus balalar, Kórsete almaı kele jatyr narlyǵyn. Sot, prokýror, revızor armany, Úmit shirkin ýaqytyn jalmady, Dıplomdy tý kóterip kelgenmen, Uıat bop júr qur dalada qalǵany. Bárine de tanys kerek desedi, Jáne de bar «podarkiniń» esebi. Avtogaraj kúzetshisi bolyp júr, Zańgerlikti bitirgen jas keshegi. «Svetnoı qatyn» Qyzyl-jasyl kıgeni, Injý-marjan súıgeni! Brıllıant, altyn bolmasa, Basyn tómen ımedi. Ol bir baıdyń qatyny, Dúnıe qońyz – aqyly. «Djıp» bolmasa basqaǵa, Tıgen emes taqymy. Dollarmenen sóılegen, Teńgege kóńil bólmegen. Mınıstr, ákim bolmasa, Sálemdesip kórmegen. Munyń jyry jetedi, Kólbeń-kólbeń etedi! Ákesiniń biraq ta, «Qarttar úıi!» – mekeni». «Bireýdiń qańsyǵy, bireýdiń tańsyǵy» Bizdiń Bıpyl jeńgeı, «Kásipker sıqyr» jeńgeı, Ánge basyp ne túrli, Tórkin jurty sekildi Túrkııaǵa shaýyp barady, Esik-tesigin taýyp barady. «Han bazary» – «baraholka», Kóńili alyp-ushyp alaýlanyp, Tańdap turyp taýardy alyp, Tıyn-tebenge satyp alady, Qos qoıandy bir oqpen, Kózdemeı-aq atyp alady. Sosyn baryp elge qaıtady Taýaryn maqtap jóndep aıtady. Bir teńgesi myń teńge bolyp, Aǵyl-tegil jyr teńge bolyp, Ympyrtnyıdy ótkizedi, Qaryzǵa da jazyp bere qoıady, Kelisimge kele qoıady, Jeter jerine jetkizedi. Sonymen Bıpyl jeńgeı, Iz-túzi bilinbes sıqyr jeldeı Túrkııaǵa taǵy bara jatyr, Jeńil baryp, aýyr qaıtady, Nanbasań qara da tur. «Jeltyı gazet» «Qatyn ósek, erkek ósek» aralas, Uıa buzar uıatsyzdyq jalańash. Bardy «joq» dep badyraıtyp jazady, Alqashtardyń sózderindeı shala mas. Bir betinde «jar izdeýshi» – jarnama, Bir betinde «eske alýlar» zarlama. Bir betinde ózin-ózi maqtaǵan, Bir shaldyń júr «romany» jalǵama. Bir betinde «ósek jyry» shalqıdy, «Mahabbattyń» muńy da bar ár qıly. «Kári qyzdyń qupııasy qandaı?» dep Bir «shúıkebas» syzyltypty án-kúıdi. Ushyradyq «jeltyı gazet» dertine, Qyzyl-ala, kóz toımaıdy kórkine. Aqsha qýǵan quldy erkine jiberseń, Degen bar «ǵoı kúnde tyshar bórkine...» «Juldyz» Bir ánshi qyz sahnada jańǵyryp, Qyzyl-jasyl tula boıyn jandyryp, О́zine ózi qol shapalaq urady, Jylmań qaǵyp kórsetedi san qylyq. Zaldyń ishi aıanyshpen qaraıdy, О́lip-óship ýaqytty sanaıdy. Bul shirkinniń «kryshasy» kim eken, Qapelimde kete qoısa jaraıdy... Mıkrofon kóterip tur shoqtyǵyn, «Mahabbat» dep kókirekten tókti muń, San jetpeıtin aspandaǵy juldyzdan, Sahnanyń «juldyzdary» kóp búgin. Azapqa túsken jan Oryssha ósken kelin, Qazaqshaǵa qaıbir epti... Jatarda atasyna – «Jatqan jerińiz jaıly bolsyn», depti. Demokratııa zamany, Ne dese de erikti. Áıtsede ol «Jaıly jatyp, jaqsy turyńyz», Dep aıtqysy kelipti. Ol ol ma, bir shala kelin, «Tamaqtyń uıaty joq» degisi kelip, Ol da qaıbir epti, Kelgen qonaqtarǵa – «Kýshaıte kak bessovestnye» depti. Keshe kórshi qazaqqa «Jeti nan» dep kúlshe bersem, Degendeı meni aldady, «Sheteldiń nanyn jemeımiz» dep almady. Qoısańshy bul kisilikti, Sóıtsek ol jeti nandy – «Vetnam» dep túsinipti. Iá, bizdiń de bir dáriger qyz Onda da oryssha haraktir... «Mejdý teri ı mıaso Veter gýlıaet» dep qarap tur. Bala bastyq, shala bastyq, Onyń da oryssha toqpaǵy... Kózge túsken súıeldeı, «Molodessiń» dep meni maqtady. ...Orys bop ketken qazaqtar, Janyńdy óstip azaptar. Tań qalý Eńbegimdi kóp jylǵy Shyǵaryp edim baspadan... Qundy dúnıem sol kúıi, Al avtory – basqa adam. Tań qalam-aý, Sottasyp sandalam-aý. Zaman lebi Kedeı urlasa bir qap bıdaı, Sońyna túser qyrǵıdaı... Baıshykesh urlasa myń qap bıdaı, Qorǵap sony, zyrǵıdy-aı. Ne isteısiń? «Qudaımenen isi bardyń, Paıǵambarda nesi bar», Degen maqaldy, Shyǵarǵannyń esi bar. Rasynda da, Ákimmen isi bardyń, «Zamdarynda» nesi bar. Orynbasar ÁLJIK. QYZYLORDA.

*Sýretshi kózimen

  Tiri adamdy óltirip qoıǵan... Muǵalim shákirtine suraq qoıyp otyr: – Sáken Seıfýllın degen kim? – Ol, endi... belgili ataqty adam ǵoı. – Dálirek aıtqanda? – El úshin eńirep ótken, durys adam... – Ol kisi qashan, qalaı qaıtys boldy? – 1940 jyly Uly Otan soǵysynda erlikpen qaza tapty. – Apyraı, saǵan daýa joq eken. Bet aýzyń búlk etpedi-aý. Sabaqtyń sońyna deıin ákeńdi shaqyryp kel! Entige basyp balasymen birge ákesi de keldi. – Tynyshtyq pa? – Qaıdan tynyshtyq bolsyn. Myna bala­ńyz sabaqtan túk tatpaıdy. О́tirik aıtady? – Sizdi aldady ma? – Odan da zoryn istep otyr. «Sáken Seıfýllın kim desem» – «ataqty adam» dep anyq jaýap bermeıdi. «Qashan qaıtys boldy?» desem: «1940 jyly, soǵysta» deıdi. Buǵan ne aıtasyz? – Oı, kórgensiz-aı, munyń ózi maǵan uqsap týmaǵan shaıtan ǵoı, naǵa­shy­la­ryna tartqan ıt. Basqasy basqa, tiri adam­dy óltirip qoıǵany... qatty uıat bol­ǵan eken... Ant urǵannyń balasy-aý. «Qazaq­stannyń depýtaty» deýge tiliń kelmedi me?!. *Aýyldyń aıtqyshtary «TIZIMDE BAR MA EDIŃ?..» Balýan Sholaq aýylynyń azamaty, ázilqoı Tóleý Tókenuly kóneleý «Aýdı» kóligimen jolaýshy tasymaldap, otbasyna kúndelikti qajet­ti azyq-túlikti alyp qaıtýdy da umyt­paıdy. Birde Shý shaharynyń kók bazaryn­daǵy dúkende saýda jasaǵaly sórege jaqyn­damastan-aq, bir syǵan balasy qaıta-qaıta aqsha surap, onyń mazasyn ala beripti. Asyp-sasatyn Tóleý me: – Seniń atyń kim edi. Áıelim Bota jazyp bergen tizimde (azyq-túliktiń) bar ma ekensiń, aıta qoıshy? – dep qaǵazyna bir, syǵan balaǵa bir qarap, janynda turǵandardy qyran-topan kúldiripti. Uıalǵanynan suramsaq júgermek dereý taıyp turypty. «ShYRAQShY» Tólebılik Erǵalı jezdesi Serǵalımen oryndy da jarasymdy qaljyńdasyp júretinin baıqaıtynmyn. Birde ekeýiniń joly túıisip, Merki jaqqa qudalyqqa baryp qalmaı ma. Keń de baı dastarqannyń basynda Erǵalı saparlas serikterin tanystyrý ústinde jezdesin «shyraqshy» qyzmetinde dep atap jiberedi. Otyrystyń «ashy sýsyz» sáni kelispeıtindigi beseneden belgili. Quraq usha qyzmet etip júrgen jigit Serǵalıdy shynynda «shyraqshy» dep qalǵan bolý kerek, bir emes, eki-úsh márte aınalyp ótip, ózgelerdiń ydys­taryn qurǵatpaı toltyrýmen júredi. Kenezesi keýip, ábden shydamy taýsylǵan Sekeń qyzmetshi jigit janynan óte bergende, onyń jeńine jarmasa ketip, qaınysy Erǵalıdy ala kózimen atyp, «Meni shynynda «shyraqshy» dep qaldyńdar ma, aýylymdaǵy jar degende jalǵyz elektrıkpin, andaǵyńnan maǵan da quı», – dep ydysyn tosqan eken... Máken ÝAQTEGI. Jambyl oblysy. * Shymshyma shýmaqtar Sýmań sumdyq Qoı sońynda shyndyq júr, Atqa mindi ótirik. Sýmań qaǵyp sumdyq júr, Laq bolyp sekirip. «Namaz buzyldy» Kóshedegi kóz qysqan qyzdy kórip, Bir moldamyz órtenip, qyzdy kelip. «Svejıı ogýrchık» dep qushaqqa alyp, Bes márte namazyn buzdy kelip. Amalyń joq Qara qatyn ústelde kúl bettenip, Áńgimesi aırandaı irmektelip, Bastyq bolyp otyr ǵoı amalyń joq, Jalǵan kúlki, jatyr ǵoı qurmettelip. Tirisinde tistesip... Aqyn edi, ólgen boıda maqtadyq, «Talant edi, óldi deýge batpadyq». Tirisinde tirseginen tistelep, Kúnshildikpen tabaǵa sap qaqtadyq. Qys kelgende aıqaı kúlki Ala búlik, aq tútin qar qys túsip, Tórt túlik mal tórt búkteldi búk túsip. Degeni bolyp jem satatyn saýdagerlerdiń, Júz teńgesi ekeý boldy jup túsip. Jarly jabyqaıǵa... Jer daýynan jel turyp, daýyl soqty, Jerdi satý bul kúnde aýyr soqty. Jer jánnaty aldymen «dókeılerge», Shóp shyqpaıdy, aryzdy tópeı berme. Jemqorlar Kúıi kelgen býradaı jynyn shashyp, Kóp kózinshe julysty, yryldasyp. Ońashada «oljany» bólisedi, «Qaǵazdaryn» sıqyrlap, jymyńdasyp. «Bireýge mal qaıǵy...» Úı bar edi salmaı jatyp qulaǵan, Opat boldy traktorshy bir adam. «Adam emes, traktorym tas-talqan», Dep bastyq júr ishteı tynyp jylaǵan. It qosyp qýady Paıdasy bar, bıligi bar týysqan, Qushaǵynda, shyqpaıdy eken ýystan. Paıdasy joq jarly menen jaqybaı, Kóringende ıtin qosyp qýysqan. «Zııal» adam «Zııal adam sózi ǵajap synadaı, Jan bar ma eken dúnıede mynadaı...» Dep maqtaǵan zııalymyz qalada, Kórmegeni – teatr men murajaı. «Akarashki» Erteli kesh tyrqyldatyp qazandy, Et jemese esi keter qazaqpyz. Et baǵasy «baqyrtyp» tur bazardy, «Akarashki» qus etine mazaqpyz. Dombyramen «ashy boldy» Bir kúıshimiz kenetten basshy boldy, «Kátej» úıli, jaǵdaıy jaqsy boldy. Sahnadan shoshyndy shoshań qaǵyp, Dombyramen arasy «ashy boldy». «Baıbol – Baıshal» Talaı qyzyq bolyp jatyr kóz kórdi, «Bal ustaǵan barmaq ustar» kez keldi. «Komhozǵa» kep bas býhgalter bolǵan soń, «Baıbol» aty «Baıshal» bolyp ózgerdi. Dý qol shapalaq Jarlynyń qatyny sóılep edi, Aýzyna qaqpaq qoıyp ashtyrmady. Baıdyń qatyny sóılep edi, Dý qol shapalaq tasqyndady. Muǵalim – qolbala Saılaý bolsa úgitshi, Muǵalimder – «qolbala», Qarsy kelse – búlikshi, Bar jazyǵy sol ǵana. Ázirbaıjan QONARBAEV. Mańǵystaý oblysy. Múıisti júrgizetin Berik SADYR