Halqymyzdyń taǵdyr-talaıyna solaı jazyldy ma, álde kenetten kelip kılikti me, áıteýir arǵysyn aıtpaǵanda HH ǵasyrdyń birinshi jartysyndaǵy tolqyn-tolqyn alasapyrandar qazaqty shópteı julyp, tarydaı shashyp, tozdyryp jiberdi. Týǵan elden eriksiz túrde taban úzip, týys-baýyrdan kóz jazyp ydyraǵan eldiń barmaǵan jeri, baspaǵan taýy qalǵan joq deýge bolady. Birazy jat jurtta jerlenýge májbúr bolsa, birqatarynyń urpaqtary týǵan jerge kep tútinin tútetýde. Joqtaýshysy bar asyldardyń súıegin urpaqtar atamekenge ákelip jerlep, úlken is tyndyryp jatyr. 1993 jyly súıegi Reseı jerinde qalǵan Isataı batyr Súıeýbaevtyń denesi Mańǵystaýǵa ákelinse, endi, mine, tájik jerinde ǵasyrdan astam ýaqyt «sarǵaıǵan» joryq aqyny Qalnııaz jyraýdyń múrdesi atamekenge jetkizildi.
Qalnııaz Shopyquly 1816 jyly qazirgi Beıneý aýdanyna qarasty Sam qumynda dúnıege kelgen. Jastaıynan «Qyrymnyń qyryq batyryn» jyrlap, jyrshy, jyraý retinde tanylǵan. Ári aqyn, ári batyr ol Hıýa handaryna qarsy joryqtarǵa qatysyp, sarbazdardy óleń-tolǵaýlarymen erlikke úndedi. 1870 jyly Reseıdiń patsha úkimetine narazylyq bildirgen Isa-Dosan kóterilisine qatysady. Kóterilis jeńilis tapqan soń patsha ókimetiniń qýdalaýymen aýyl-eli Aýǵanstanǵa bet aldy. 1902 jyly Tájikstannyń Gıssar alqabynda ómirden ótip, topyraq jat jerden buıyrady. Qalnııaz jyraýdyń «Er Qarmys», Balýanııaz» jyrlary, «Qojalaq batyrǵa aıtqany», «Súgir batyrǵa» arnaýy syndy erlik dastandary, basqa da aıtystary, tolǵaý-termeleri, jyrlary men kúıleri qazaq eline, Mańǵystaý, Atyraý óńirlerine, sondaı-aq Ortalyq Azııa elderine keńinen tanys. Búginde urpaqtary Mańǵystaý, Ońtústik Qazaqstan oblystarynda turady.
Mańǵystaý oblystyq Beket ata meshitiniń bas ımamy Smaıyl Seıitbekov bes jaǵdaıda ǵana máıitti qaıta jerleýge ruqsat beriletinin túsindirdi.
– Bısmılláhır-rahmanır-rahım!
Sharıǵat boıynsha marqumnyń máıitin sebepsiz ashý haram is. Iаǵnı máıit súıegi qabirde shirip joq boldy-aý degenge deıin qabirdi sebepsiz ashýǵa bolmaıdy. Biraq máıitti qazyp alyp, basqa jerge jerleý úshin sebepter bolýy tıis. Birinshiden, marqum kápirlerdiń zıratyna jerlense, qazyp alyp, musylman zıratyna jerleý kerek. Ekinshiden, jat jerge jerlense, sondaı-aq bireýdiń jerine jerlense – jer ıesi máıitti alyp ketýin talap etse, qazyp alynyp, basqa jerge jerleý kerek. Úshinshiden, kópshilikke qajetti qurylys ne jol salynatyn bolsa, marqumdy qazyp alyp, basqa jerge jerleýge bolady. Tórtinshiden, qabir sý astynda qalý qaýpi bolsa nemese sý shaıyp ketý qaýpi bolsa, onda qazyp alyp basqa jerge jerleýge bolady. Bul rette máıittiń buzylǵan-buzylmaǵanyna qaramaıdy.
Máıitti basqa zıratqa kóshirý kerek bolǵan jaǵdaıda, qabirdi ashpas buryn Quran oqylyp, máıitin ıakı súıegin aq mataǵa orap, ekinishi qabirge kómip, artynan Quran baǵyshtalady. Biraq janaza namaz oqylmaıdy, dedi ol.
Osylaısha, kezinde: «Asqar bıik taýlarym, Ketemin degen oıda joq, Ketirdi dushpan jaýlarym», dep kúńirene jyrlap, tájik jerinde ómirmen qosh aıtysqan kúresker aqyn, joryq jyraýynyń tilegi qabyl boldy, armany oryndaldy. Onyń súıegi «Adaı Ata – Otpan taý» keshenine qarasty qorymǵa alǵash bolyp jerlendi.
Ata qabirine bir ýys topyraq salýǵa jıylǵan el-jurt baba súıegin bir ǵasyrdan astam ýaqyt saqtap, usynysty qýana qoldaǵan tájikterge rızashylyǵyn bildirdi. Jáne bir qýanarlyǵy, aqynnyń urpaqtary der kezinde úlgergen eken. О́ıtkeni, Qalnııaz jerlengen jerge, jer ıeleriniń bas josparyna sáıkes, qurylystar salynyp, jol tóselgeli jatyr eken.
Mańǵystaý oblysy.
––––––––––––––
Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY, «Egemen Qazaqstan».
Sýretti túsirgen Talant QUSAIYN.
