Álsizder tutylyp, áldiler qutyldy. Nege?

«Zań degenimiz – órmekshiniń tory: álsizder tutylyp, áldiler quty­­lyp kete beredi». Qoǵam qaıratkeri, halyq jazýshysy Sher­han Murtaza «Bir kem dúnıe» kitabynda osylaı dep tolǵanypty. Árıne, zańda turǵan ne bar? Táýelsiz elimizdiń zańdary taıǵa tańba basqandaı ap-anyq, ret-retimen, bapqa, tarmaqqa bólinip jazylǵan. Tek sony buzyp, burmalaıtyn kimder? Sher-aǵańnyń da tuspaldap aıtyp otyrǵany osy ǵoı. О́mir bolǵan soń túrli-túrli jaǵdaılar kezdesedi. Qaıbir jyly Jambylda taýyq urlaǵan tórt adamnyń 3-4 jyldan sottalyp ketkenin kórgende, sot tym artyq ketken joq pa dep oılanǵanymyz da ras. Biraq, qaıtesiz, qolmen istegendi moıynmen kóterý kerek. Zań kimge qatal, biraq ádiletti. Qarataý qalasynda 40 myń teńge para alǵan qarttar úıiniń basshysy da birneshe jylǵa temir tordyń ar jaǵyna ketkende kináli adamnyń jazasyz qalmaıtynyna, bul jáıt basqalarǵa sabaq bolatynyn ishteı paıymdaǵanbyz. Iá, zańnyń aty – zań. Zań osynysymen qudiretti. Áıtse de zań bárine birdeı júre me? Jaqynda «Egemen Qazaqstan» gazetiniń Jambyl oblysyndaǵy tilshiler qosynyna Ǵanı Rysqulbek degen azamat bas suqty. Ádildik tappaı, quzyrly mekemelerdiń esigin tozdyryp, taýy shaǵylyp, aqyrynda tilshi aǵaıyndardan arasha surap kelgen bul azamattyń sottasyp júrgenine birneshe jyldyń júzi bolypty. Qolynda sottyń barlyq qujattary bar. Taraz qalasynda ornalasqan «Jambyl Qunarlylyq» AAQ ósimdikterdi hımııalyq baptaýmen aınalysyp, áp-ájeptáýir jumys istep jatqan mekeme eken. Alaıda, Saǵynbaı Jumanov degen basshylyqqa kelgeli beri aksıonerlik qoǵamnyń múlki ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketip, ábden tonalyp bitipti. Sodan mekemeniń jumysynan bereke ketip, jumys jaıyna qalǵan. Sottasýdan sottasý. Sottyń qaǵaz­daryna qarap otyrsańyz, Jumanov bul mekemege jumys isteý úshin emes, tek mekemege tıesili dúnıe-múlikti ońdy-soldy shashyp, «qolynda barda qonyshynan basýǵa» ǵana kelgen sııaqty kórinedi. Siz mynandaı sumdyqty esti­gensiz be? Biz tek sot anyqtaǵan, solardyń qaǵazyna túsken faktiler­men ǵana sóılep kóreıikshi: Taraz qalasynda ornalasqan «Jambyl Qunarlylyq» AAQ-tyń prezıdenti Saǵynbaı Jumanov eshqandaı aksıonerlerge aıtpas­tan fırmaǵa tıesili «KamAZ» kóligin óziniń áıeliniń atyna je­ke­shelendirip alǵan. Taǵy eki «KamAZ»-dy óziniń atyna aýdaryp alyp, bireýin 8 myń AQSh dollaryna, ekinshisin 80 myń teńgege satyp jibergen. Aksıonerlerdi shaqyryp, aqshany bóliske salsa da meıli-aý, joq, óz qaltasyna basady. Bastyq ekenin paıdalanyp, taǵy bir kólikti balasynyń dosynyń atyna rásimdep, ony da 5200 AQSh dollaryna satady. Taǵy bir kólikterdi bas býhgalterine jekeshelendirip bergen. «Ashyqqannan qunyqqan jaman» degen, ras eken. Aýmaǵy 1, 645 gektardy  quraıtyn, sol kezdegi baǵamen quny 30 mln. teńgege jýyqtaıtyn Baızaq aýdanynda ornalasqan hımııa bazasyn óziniń júrgizýshisine, taǵy eki tanysyna nebári 300 myń teńgege satyp, jekeshelendirip jibergen. Bir jyl ótpeı jatyp bul bazany úsheýi Taraz qalasyndaǵy «BTA» bankke kepildikke qoıyp, 21 mln. teńge alyp, nesıeni qaıtarmastan, zym-zııa joq bolady. Endi ózińiz oılańyzshy, nebári 300 myń teńgege satylǵan bazany kepildikke alyp, mıllıondap aqsha beretin bank aqymaq dep otyrsyz ba? Osydan-aq, o basta bazanyń baǵasy tym-tym tómendetilip, jekeshelendirý pıǵylymen satylǵany anyq baı­qalyp tur. Keıin qylmys­tyq is qozǵalyp, izdeý salynǵanda sybaılastardyń biri Z. Shataeva S. Jumanovtan hımııa bazasynyń jartysyn 800 myń teńgege qolma-qol satyp alǵanyn moıyndapty. Bul aqshalardyń birde-bir tıyny esep-shotqa túspegen, aksıonerler múldem bilmeıdi. Dál osyndaı jasyryn jolmen taǵy da biraz saý­dalar jasalǵan. Baızaq aýdanynda ornalasqan jer telimi 10,6 gektardy quraıtyn, quny 22 994 462 teńgege baǵalanǵan «Aq sholaq» hımııa bazasyn S. Jumanov eshqandaı aksıonerlermen aqyldaspaı, «ML-Kommers» JShS-ne 500 myń teńgege satyp jiberedi. Arada 9 aı ótkende bul JShS hımııa bazasyn «VT-GAZ» JShS-ne 11 mln. teńgege, ol artynsha «GAZ TREID-E» JShS-ne 17 mln. teńgege satady. Sóıtip, bul bazanyń jumysy toqtaıdy. 2002 jyly Baızaq aýdany Dıqan aýylyndaǵy shoshqa asyraıtyn bazany da eshkimge aıtpastan sol jyldary laýazymdy qyzmet isteıtin bir sheneýnikke 2 mln. teńgege satyp, qarjyny jeke basyna jaratyp jibergen. Al, Merki aýdanyndaǵy ǵımaratty óziniń tanysyna bolmaıtyn qarjyǵa satyp, búginde ol tanysy ǵımaratty Merki aýdandyq ishki ister bólimine jalǵa berip otyr eken. Endi ne istep jatqanyn eshkimge aıtpaı, óte qupııa jumys isteýdiń naǵyz sheberi Jumanov qandaı jazaǵa tartyldy dep oılaısyzdar, qurmetti oqyrman? Ras, S. Jumanovtyń ústinen qylmystyq is qozǵalyp, 2013 jylǵy 8 sáýirde Taraz qalasynyń №2 sotynyń sýdıasy N. Arıpovtyń úkimimen  jeti jylǵa  sottalyp, jeke múlki tárkilenip, eki jylǵa deıin kommersııalyq uıymdarda basshylyq qyzmetker bolý quqyǵynan aıyrylǵan bolatyn. Alaıda, 2013 jylǵy 10 maýsymda Jambyl oblystyq  qylmystyq isterdi qaraý apellıasııalyq sotynyń sýdıasy A. Tlepov S. Jumanovqa qatysty aýyr dárejedegi   QK-niń 176-babynyń 3-bóligin  jeńil dárejedegi  QK-niń  228-babyna aýystyryp, qaraý merzimi ótip ketken degen syltaýmen,  qylmystyq isti qysqartyp, bostandyqqa shyǵaryp jiberedi. Iаǵnı, Sher-aǵań aıtpaqshy, Jumanov myqty bop shyǵyp, zań degen órmekshiniń toryn buzyp, qutylyp ketti. Myqtyny qashanda moıyndaý kerek. Dál osy is boıynsha Jambyl oblysynyń prokýrory E. Sybanqulovtyń ózi «Aıypker S. Jumanovtyń qylmys jasaǵany 100 paıyz dálelin taýyp tur» dep, sýdıa A. Tlepovtyń shyǵarǵan qaýlysyna narazylyq bildirgen-di. Biraq kassasııalyq sot alqasynyń sýdıasy Ý. Jarjanova oblys prokýrorynyń jazǵan narazylyǵyn elemesten sot alqasynyń shyǵarǵan qaýlysyn ózgerissiz qaldyrdy. Shynynda da myqtynyń aty myqty eken ǵoı, shirkin. Dál osy is boıynsha elimizdiń Bas prokýrory A. Daýylbaev ta narazylyq bildirip, osy iske alańdaǵan Jambyl oblystyq máslıhatynyń birqatar depýtattary da quzyrly organdarǵa hat joldaǵan. Biraq, sottyń aty  sot degendeı, bizdiń sotqa shybyn shaqqan qurly áseri bolmapty. – QR Joǵary soty S. Jumanov­qa istegen qyl­mystarynyń dá­lel­dengenin aıtyp, «Jambyl-Qunarlylyq» AAQ-tyń aksıo­nerlerinen keshirim surap, qoǵamǵa keltirilgen qarajatty qaıtarýyn, oryndamaǵan jaǵdaıda, is qaıta Joǵary sotqa kelse onyń qatań túrde qylmystyq jaýapkershilikke tartylatynyn eskertken bolatyn. Alaıda S. Jumanov bolsa keshirim suraýdyń ornyna Jambyl oblysynda bolǵan sot otyrysynan shyǵa sala, syrtta jınalyp turǵan aksıonerlerge qarap: «Kózderiń jetti me, báribir maǵan eshteńe isteı almaısyńdar», dep muqatyp ketti. Al sońǵy sot otyrysy bas­talar aldynda S. Jumanovtyń balalary aksıonerlerdiń zańdy ókili bolyp júrgen maǵan artyq aýyz eshnárse sóılemeýdi eskertip, qoqan-loqy kórsetti. Olardyń talabyna kónbegen edim, sottan shyqqan soń sot ǵımaratynyń aldynda jaǵamnan alyp, ábden balaǵattady. S. Jumanovtyń qorǵaýshysy Ǵ. Pirmaǵanbetov pen sol jerde turǵan basqa jandar arasha túsip, buzaqyny sabasyna túsirdi, – deıdi bul jóninde «Jambyl Qunarlylyq» AAQ aksıonerleriniń zańdy ókili Ǵanı Rysqulbek. Al, sodan sottasýdan sottasý... Bular sotqa bolsa berýden, sottar isti qysqartýdan jalyqpaıdy. Jalpy alǵanda bul qylmystyq isti qaraǵan barlyq deńgeıdegi sýdıa­lar Jumanovtyń  kóptegen aýyr dárejedegi qylmystar jasaǵanyn baıqap, qylmystyq istegi jınalǵan dálel qujattarmen tolyq tanyssa da, nege ekenin qaıdam, oǵan janashyrlyq tanytyp, kassasııalyq sotta shartty túrde bosatyp jibere jazdap baryp, áıteýir áreń degende orta dárejeli qylmystyq bapqa túsirip, bes jylǵa bas bostandyǵynan aıyrý jóninde úkim shyǵarypty. Endi bul sheshimge kelispeı S. Jumanov narazylyq aryzyn jazady. Alaıda, Jambyl oblystyq sotynyń kassasııalyq sot alqasy qaýlyny  ózgerissiz qaldyrady. Biraq, qoldan-qolǵa ótken bul istiń aqyrynda Jambyl oblystyq sotynyń burynǵy tóraǵasy Bekturǵanov S. Jumanovtyń qoǵamǵa keltirilgen materıaldyq shyǵyndy qaıtarmaǵanyna, zańsyz qarjy operasııalar jasap, býhgalterlik qujattardy kiriske almaı, memleketke tólenetin salyqty tólemegenine kóz juma qarap, ony 2 jyl merzimge shartty túrde sottap, bostandyqqa  shyǵarady. – Bostandyqqa shyǵa salyp S. Jumanov qupııa tirlikterin qaıta jalǵastyrdy. «Jambyl-Qunarlylyq» AAQ-tyń ıeligindegi 6 500 000 teńgege satyp alynǵan sý jańa «TOYOTA CAMRY-50» jáne  4 júk kóligin qujattarymen qosa jasyryp tyǵyp tastap, «satyp jiberdim» dep otyr. Avtokólikterge Jambyl oblystyq IID-men  izdeý salynǵan. Biraq eshqandaı qylmystyq is qozǵalǵan joq.  Buǵan deıin «Jambyl-Qunarlylyq» AAQ-tyń jarǵysyn, mórin jáne býhgalterlik qujattaryn tyǵyp tas­tap, bermegeni boıynsha qylmystyq is qozǵalyp, atalǵan mórdiń kúshi joıylyp, izdeý salynǵan-dy. Bul boıynsha da Jambyl oblystyq ishki ister departamenti eshqandaı shara qoldanbaýda. Endi osy is boıynsha joǵarydan arnaıy komıssııa qurylyp, qaıtadan tekserip, saraptasa degen úmitimiz bar, – deıdi Ǵanı Rysqulbek. Jalpy alǵanda S. Jumanovtyń ústinen 5 epızodty qylmystyq áreketteri úshin qylmystyq is qozǵalyp, aıyp taǵylyp, jábir­lenýshiler sotqa joldanýǵa daıyn turǵan ispen tanysyp, sońǵy núktesin qoıǵan bolatyn. Alaıda, S. Jumanov shartty túrde jazaǵa tartylǵan soń, is ózgerip shyǵa kelipti. Sotqa joldanýǵa daıyn turǵan qylmystyq isti Jambyl oblystyq IID TB-nyń tergeýshisi B. Beıisbaev qysqartyp tastaıdy. Bas prokýratýranyń aralasýymen qylmystyq is qaıtadan Jambyl oblystyq IID-ne joldanyp, oblystyq prokýratýranyń baqylaýyna berilgen. Tipti, zańsyz sheshim qabyldap kelgen tergeýshi B. Beıisbaev jáne birqatar basshylar qadaǵalaýdy álsiretkeni úshin tártiptik  jaýapkershilikke  tartylady. Biraq, báribir tergeýshi B. Beıisbaev alǵan betinen qaıtpaı, qylmystyq isti bas-aıaǵy 4 márte qysqartypty. Tórteýinde de prokýratýramen buzylyp, tergeýshiniń zańsyz áreketteri úshin shara qoldanǵan. Biraq báribir eshqandaı nátıje joq. Osydan keıin zań degendi órmek­shiniń toryna aınaldyryp, álsizder tutylyp, áldiler qutylyp kete beredi deýge osyndaı jaǵdaılar sebep bolady eken-aý degen oı keledi. «Myqtynyń arty dıirmen tartady» degendi de dana halqymyz tegin aıtpaǵan ǵoı. Budan keıin sotqa qalaı senemiz endi? Oralhan DÁÝIT, «Egemen Qazaqstan». Jambyl oblysy.