Bıylǵy jyldyń 26 sáýirinde elimizde eleýli oqıǵa boldy. Qazaqstan halqy óz bolashaǵy úshin asa mańyzdy da tarıhı máni zor tańdaýyn jasady. Tańdaý degen – halyqtyń erki, qalaýy. Al demokratııalyq qoǵamda halyqtyń tańdaýynan, halyqtyń erkinen joǵary qandaı qundylyq bolýy múmkin. Bul turǵydan alǵanda, Elbasymyz Nursultan Nazarbaev – zamannyń da, halyqtyń da, ýaqyttyń da tańdaýy túsken tulǵa!
Saılaýaldy baǵdarlamasynda Elbasymyz 5 ınstıtýttyq reforma jasaý qajettigin negizgi baǵdar etip aldy. Bular óte mańyzdy reformalar, jańarýǵa bastar jańa qadamdar dep oılaımyn.
Men únemi bir nársege kóz jetkizip kelemin. Ol – Elbasymyzdyń qoǵam aldyna qandaı baǵdarlama, qandaı iri maqsattar qoısa da sony ýaqtyly oryndap kele jatqany. N.Nazarbaev «Nur Otan» partııasynyń HVI sezinde bes ınstıtýttyq reforma jasaý qajettigin aıtyp, el Prezıdenti janynan Ulttyq jańǵyrtý jónindegi komıssııa qurý tapsyryldy. Al endi keshe ǵana saılaý ótti, Elbasymyz saılana salysymen Ulttyq jańǵyrtý jónindegi komıssııa qurylyp, jumysqa kirisip te ketti. Ýaqyt ozdyrylmaı joǵaryda aıtylǵan reformalar qolǵa alynyp jatyr.
Abaı atamyzdyń bir jaqsy sózi bar, «Isti qalaı aıaqtalǵanynan emes, qalaı bastalǵanynan tanısyń» degen, ıaǵnı bul bir is qolǵa alynǵanda qandaı strategııalyq maqsat qoıylǵany, oǵan degen kúsh-jigerdiń, nıettiń qanshalyqty bolǵanynan-aq tanylady degenge saıady. Sol aıtylǵanyndaı, az kún ishinde-aq josparǵa alynǵan osy reformalardy júzege asyrý úshin kóptegen is-sharalar jasalyp jatyr. Prezıdent janynan Ulttyq jańǵyrtý jónindegi komıssııanyń qurylýy, Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda atalǵan reformalardy júzege asyrýǵa qaraı jasalatyn júz qadam týraly naqty sheshimder osynyń aıqyn dáleli bola alady. Sondyqtan men bul reformalardyń tolyqtaı júzege asatynyna senemin. Tek ár azamat soǵan tamshydaı bolsa da úlesin qossa, bul bizdiń elimizdiń ortaq jeńisi bolar edi.
Endi osy bes ınstıtýttyq reformanyń elimiz úshin mańyzdylyǵyna toqtalsam, aldymen aıta ketetin nárse – memlekettiń irgesin nyǵaıtyp, jańarýlarǵa jeteleıtin bul reformalar kezeń-kezeńimen júzege asyrylýy tıis ekendigi.
Alǵashqy reforma – barshaǵa ortaq zamanaýı memleket qurý. Mundaǵy negizgi baǵdar zamanaýı, kásibı, avtonomdy memlekettik apparat qurýǵa negizdeledi. Bul júzege asyrylǵan jaǵdaıda memlekettik apparatta belgili bir adamnyń yqpalymen komanda qurý degenge jol berilmeıdi. Memlekettik apparatta belgili bir adamnyń súıeýimen komanda qurýdyń jemqorlyq, kadrlyq áleýettiń tómendeýi tárizdi faktorlarǵa ákeletini belgili. Osy reformanyń negizgi maqsaty – memlekettik qyzmetkerlerdiń korpýsyn kásibı jáne avtonomdy dárejege jetkizý.
Memlekettik qyzmetkerler korpýsynyń, ásirese, ákimshilik memlekettik qyzmetkerlerdiń avtonomdy bolýy degenimiz, saılaý, mınıstrler men ákimderdiń jáne basqa da jetekshilerdiń aýysýy kezinde munyń olardyń jumysyna áser etpeýi bolyp sanalady. Sonymen qatar, memlekettik qyzmetshilerdiń mansaptyq ósýinde olardyń kásiptik dárejelerden ótip, kásibı biliktiligin naqty tájirıbede jınaqtaýyna kóńil bólý de osy reformanyń mazmunyna kiredi.
Bizde, jasyratyny joq, memlekettik qyzmetkerler arasynda buryn bızneste bolǵan adamdar bar. Mundaıda múddeli bolý degen máseleniń de boı kórsetetini jasyryn emes. Bolashaqta biz ondaı adamdardy memlekettik qyzmet salasynda azaıtýymyz kerek. Sonymen qatar, meniń oıymsha, memlekettik qyzmette kásibı oryndaýshylar ǵana emes, memleketshil azamattar kóbirek bolǵany durys. Memleketimizdiń bolashaǵyn, ótkeni men keleshegin boljaı alatyn strateg memleketshil adamdar memlekettik qyzmette kóbeıetin bolsa, memlekettik apparattyń da áleýeti arta túsedi.
Reformalardy júzege asyrý úshin bizde qarajat ta, kadr da bar. Qazaqstannyń Altyn-valıýta qory, 2015 jyldyń aqpan aıyndaǵy kórsetkish boıynsha, 100,783 mlrd. AQSh dollaryn qurady. Qarjy máselesin Ulttyq qor arqyly sheshýge bolady dep oılaımyn. Al kadr máselesine kelsek, bıyl Nazarbaev Ýnıversıtetti 400-diń ústinde bakalavr, 100-den astam magıstrant bitirmekshi.
Sonymen qosa, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń «Bolashaq» stıpendııasy boıynsha bizdiń jastarymyz álemdegi damyǵan memleketterdiń tanymal oqý oryndarynda bilim alýda. Olardyń kópshiligi qazir elge kelip, memlekettik apparatta jumys isteıdi. Búgingi kúni «Bolashaq» baǵdarlamasymen shetelde bilim alǵan túlekterdiń sany 7929-dy qurap otyr. Oqyp júrgenderi 4000-ǵa jýyq. Buǵan Ulttyq kompanııalar men kásiporyndarymyzdyń óz qarajatyna shetelderde oqyp jatqan azamattarymyzdy qosyńyz. Sonymen qatar, respýblıkamyzdaǵy oblys ortalyqtarynda Nazarbaev zııatkerlik mektepteri de bar. Olarda oqyp jatqan balalar keleshektegi bizdiń zor úmitimizdi aqtaıtyn naǵyz memleketshil azamattar bolyp qalyptasady degen senimdemin. Qysqasy, bizdiń kadrlyq áleýetimizdi joǵarylatýǵa barlyq jaǵynan múmkindik mol.
Ekinshi – ınstıtýttyq reformaǵa keler bolsaq, bul qoǵamdaǵy zańnyń ústemdigin arttyrý bolyp tabylady. Zańdar azamattyq qoǵamdaǵy basty qundylyqtardy qalyptastyrýshy birden-bir absolıýtti mańyzdy sıpatqa ıe kúsh bolýy tıis. Osy ekinshi reformanyń mazmunyna sot júıesin jetildirý, polısııanyń qoǵamnyń senimine ıe bolatyndaı dárejede jumys jasaýyna qol jetkizý eldiń ádil zańǵa degen senimin arttyrý enedi. Munyń eń basty artyqshylyǵy áleýmettik ádiletsizdikterge jol bermeý ekendigin aıtyp ótkim keledi.
Demokratııalyq qoǵamdaǵy eń basty qundylyq adamnyń quqyǵy men erkindigi bolsa, ony júzege asyrýshy birden-bir tetik – osy ádil zań men quqyq saqshylary. Sondyqtan da bul reformanyń elimizdiń árbir azamatyna bereri mol. Munyń elimizdegi quqyqtyń mádenıetti, quqyqtyq sanany damyǵan memleketterdegideı dárejege kóterip, memleketimizdi ári qaraı demokratııalandyra túsýdegi mańyzy zor der edim. Quqyqtyq memlekette adam zańǵa senýi tıis. Sondyqtan zańdardyń ústemdiginiń artýy – adam quqyqtarynyń negizgi orynǵa shyǵýy degen sóz. Quqyqtyń memleket teorııasyna erekshe úles qosqan fransýz oıshyly Jan Jak Rýsso: «Eńkeıgen qarııasynan, eńbektegen balasyna deıin zańdar dep atalatyn qasıetti qamytqa moıynsunyp ómir súretin qoǵamda ǵumyr keshý adam ómiriniń jarty baqyty», dep tekten-tek aıtpasa kerek. Bul reforma demokratııalyq qoǵamnyń joǵary talaptaryna qaraı kóshetinimizdi bildiredi.
Qazir biz sapaly zańdar qabyldap jatyrmyz. Men TMD elderiniń Parlamentaralyq Assambleıasynyń múshesimin. Biz osy uıymǵa múshe TMD elderiniń ózge de depýtattarymen jylda kezdesip turamyz. Sonda salystyra qaraǵanda, áriptesterimiz bizdiń qabyldap jatqan zańdardyń sapasy men erekshelikterine únemi qyzyǵýshylyqpen qaraıtynyna kýá bolyp júrmin.
Meniń zańnyń ústemdigin arttyrý reformasyna baılanysty aıtarym, munda zańdardyń oryndalýy máselesine tyńǵylyqty kóńil aýdarý kerek. Zańdardyń oryndalýyn ashyq baıqap otyrǵan qoǵamda zańdarǵa degen senim men qurmet paıda bolady.
Úshinshi reforma – ornyqty ekonomıkany baǵdar etken ındýstrııalandyrý men ekonomıkalyq ósý. Elbasymyz aıtyp ótkendeı, «kásibı memlekettik qyzmet pen zańdardyń ústemdigi ekonomıkalyq reformalar keshenin júzege asyrýǵa múmkindik týǵyzbaq». Munda ónim óńdeý sektoryn damytyp, ony ekonomıkalyq ósýdiń tetigine aınaldyrý qolǵa alynbaq. Indýstrııalandyrý elimizdiń ekonomıkalyq áleýetin arttyrýǵa da jaǵdaı týǵyzatyn bolady. Buǵan bizde barlyq múmkindikter bar. Naqty nátıjege qol jetkizýdi kózdegen ınfraqurylymdyq baǵdarlamalar, bolashaqqa bastaıtyn nurly jolymyz da buǵan aıtarlyqtaı septigin tıgizedi degen pikirdemin.
Elimizdiń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýy qajettigin Elbasy «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» atty óz Joldaýynda da aıqyn atap kórsetken bolatyn. Qazir elimizde 2015-2019 jyldarǵa arnalǵan ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdarlamanyń ekinshi kezeńi júzege asyrylýda. Onyń birinshi kezeńi 2010-2014 jyldary júrgizildi. Sol birinshi kezeńniń qorytyndysy boıynsha óńdeý ónerkásibiniń alty salasy tańdap alynǵan-dy. Olar: metallýrgııa, hımııa, mashına jasaý, qurylys materıaldary jáne tamaq ónerkásibi. Baǵdarlamanyń ekinshi kezeńinde 2015-2017 jyldarǵa arnalǵan ońtaılandyrylǵan respýblıkalyq bıýdjette elimizdiń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýy týraly memlekettik baǵdarlamaǵa 230,2 mıllıard teńge kózdelgen. Onyń ishinde 2015 jylǵa 102 mıllıard teńge qarastyrylsa, 2016 jylǵa – 52 mıllıard, al 2017 jylǵa 45 mıllıard teńge bólinetin bolady. Eger birinshi kezeńdi qarastyryp kóretin bolsaq, Elbasy aıtqandaı, baǵdarlama júzege asyrylǵan bes jyldyń ishinde bizde 400 buryn-sońdy Qazaqstanda bolmaǵan jańa ónimder shyǵarylýda. Buǵan salynǵan qarajattyń 70 paıyzy sheteldik ınvestısııa ekendigin de reti kelgende aıta ketý kerek. Bul kapıtal Qazaqstan ekonomıkasyn nyǵaıtýǵa, jańa óndiris oryndaryn ashýǵa baǵyttalǵan.
Elimizde 770 kásiporyn ashylǵanyn da tilge tıek ete ketken jón. Bul rette 75 myń adam buryn-sońdy bolmaǵan mamandyqtar boıynsha jańa jumys oryndaryna ornalasty.
Endi elimizde júrgizilmekshi osy ınstıtýttyq reformalardyń ıdeologııalyq qyryna toqtala keter bolsaq, Elbasymyz únemi aıtyp júrgen eldik muratqa aınalǵan ortaq ıdeıa – «Máńgilik El» ıdeıasy. Osy ıdeıa elimizdi biriktirýshi ıdeologııalyq sanaǵa aınalýy kerek dep oılaımyn.
Qolǵa alynǵan reformalardyń tórtinshisi bolashaǵy birtutas ult máselesine arnalǵan. «Máńgilik El» ıdeıasy da osy murattarmen úndes. Bizdiń elimiz – 140-qa tarta ulttar men ulystardyń ókilderi tatý-tátti, bereke-birligi buzylmaı ómir súrip jatqan birden-bir memleket. Bul bizdiń qoǵamdyq sanamyzdaǵy basty ıdeologııaǵa aınalyp kele jatqan jańasha sana deý kerek. Osy tórtinshi reformanyń eń negizgi mazmuny – «Máńgilik El» ıdeıasynyń aıasynda biriktirýshi qundylyqtardy negiz etken qoǵamdyq jańasha ıdeologııalyq sana qalyptastyrý jatyr.
Eldi biriktirýshi qundylyqtar – ádildikke negizdelgen azamattyq qoǵam qurý, bilim alý, eńbeksúıgishtik, zaıyrlylyq jáne tózimdilik, adamshylyq, ımandylyq der edim. Osy tusta Elbasymyzdyń aıtqan ketken jaqsy sózi bar: «Eldi biriktirýshi ortaq qundylyqtardy etnostyq minez-qulyq modelderinen joǵary qoıýǵa qol jetkizýimiz kerek», degen. Azamattyq qoǵam qashanda etnostyq minez-qulyq modelderine emes, ortaq adamzattyq qundylyqtarǵa negizdele qurylýy tıis. «Adamzattyń bárin súı, baýyrym dep», degen Abaı atamyzdyń danyshpan oı tujyrymy osy tórtinshi reformanyń mazmunyn bizge dál ashyp beredi dep oılaımyn.
Tórtinshi reforma – bolashaǵy birtutas ult. Bul jerde jańadan ult qalyptastyrý degen oı joq. Bul jerdegi basty ıdeıa elimizdegi ulttardy biriktiretin ortaq, birtutas bolashaq jaıynda aıtylyp tur. Iаǵnı, biz tarıhymyzda san ǵasyrlyq dúrbeleńdi keshirgen halyqpyz. Bizdiń jerimizge ýaqyttyń jazýymen basqa ulttar kelip, aralasyp ómir súrip ketti. Ol da ózimiz sııaqty adamnyń balasy. Qazaq halqynyń ulylyǵy sonda, solardyń barlyǵyn jatyrqamaı aǵaıynshyldyǵyn, adamshylyq, baýyrmaldyq qasıetin tanytty. Olar bizben taǵdyrlas bolyp ketti. Eshkim de óz tarıhyn surap alǵan joq. Olaı bolsa endi bizdi birtutas bolashaq qana kútedi. Sondyqtan Elbasymyz usynyp otyrǵan qoǵamdyq biriktirýge baǵyttalǵan bolashaǵy birtutas el bolyp qalý – asa mańyzdy sharýa.
Qazaq memleketiniń negizin quraýshy – qazaq halqy. Oǵan eshkim kúmán keltirip, daý týdyryp jatqan joq. Endi osy memleketti túzýshi qazaq ultynyń aınalasynda elimizde turyp jatqan basqa ulttar birigip, ortaq bolashaq týraly oılasa, múdde de, birtutastyqty kózdegen ıdeologııalyq sanamyz da kúsheıe túser edi. Qazaqta «Joly bólek josparyn birge jasamaıdy» degen taǵylymdy sóz bar. Al jańarýdyń tórtinshi reformasy sanalatyn bolashaǵy birtutas ult degen uǵym jolymyzdyń da, josparymyzdyń da bir ekenin ańǵartyp tursa muny kóre almaǵan tuz jalasyn degennen basqa ne aıtasyń. Sondyqtan eldi biriktirýde munyń mańyzy óte zor. Prezıdent aıtqandaı, muny júzege asyrýda «qazaqtarǵa memleketti quraýshy ult retinde erekshe jaýapkershilik júkteledi». Biz qazaq halqy memleketti quraýshy ult retinde «birtutas bolashaq» degen ıdeıanyń aıasynda basqa ult ókilderin óz aınalamyzǵa toptastyryp, birlikke shaqyrsaq, olar da jolymyz bir ekenin tanyp, josparyn birge qurmaq.
Jalpy, «Máńgilik Eldi» jasaıtyn ol – bizdiń jastarymyz. Bizdiń qoǵamdaǵy 50-60 jas arasyndaǵylar burynǵy eski júıeni kórgen, sol ıdeologııamen tárbıe alyp qalǵan adamdar. Jańarýdyń bastaý negizi – jastarda. Bizde qansha jastarymyz «Bolashaq» baǵdarlamasymen shetelderde bilim alyp, elge kelip jatyr. «О́nerdi úıren de jıren» degen bar. Olar shetelderdiń artyqshylyqtary men kemshin tustaryn kózimen kórip, sanasyna túıip kelgen mamandar. Sonymen qatar, jastar jaǵy ımandylyqqa jaqyn. Olardyń sanasy, jany taza. Olar eski ıdeologııany kórmegender. Sondyqtan «Máńgilik El» ıdeıasyn jastarǵa arnalǵan jańa ıdeologııa dep bilýimiz kerek.
Besinshi reforma ashyq, transparentti memleket qurý. Mundaǵy basty ıdeıa memlekettik uıymdar men qarapaıym halyqty jaqyndastyrý. Memlekettik uıymdar men qurylymdardyń jumysy elge túsinikti bolýy, aıqyn bolýyna qol jetkizý reformanyń basty mazmunyna kiredi. Halyqqa esep berýshi, halyqtyń aldynda tikeleı jaýapty memleket qalyptastyrý. Barlyq memlekettik ister, qyzmetter kim úshin, árıne, halyq úshin. Muny shynymen júzege asyrsaq, eldegi árbir azamat qoǵamdaǵy isterge belsene aralasyp, sol memleketti jasaýdaǵy óziniń rólin sezinbek.
Sondyqtan Elbasymyz osy tusta azamattyq qoǵam ókilderiniń bıýdjet qarjysyn bólýge qatysýyn, qoǵamnyń ózin ózi retteýin engizýdi, bılik ókilettilikterin azamattyq qoǵam ınstıtýttaryna bere otyryp, memlekettik organdardyń aralasý aımaǵyn qysqartý, memlekettik organdar men ákimder janyndaǵy qoǵamdyq keńesterdiń rólin kúsheıtý týraly aıtýynyń mańyzy zor. Munyń bári birte-birte jergilikti ózin-ózi basqarý ınstıtýttarynyń kúsheıýine ákeledi. Al bul – asa damyǵan demokratııalyq memleketterge tán kórinis.
Qoryta aıtqanda, bul reforma memlekettik qurylymdar jumysynyń halyqqa túsinikti bolýy, olardyń el aldynda jıi esep berip, sheshim qabyldaýdyń aıqyndylyǵyna qol jetkizý jáne eldiń shaǵymdana alý júıesin de jetildirý, ıaǵnı eldiń úni men talap-tileginiń de eskerýsiz qalmaýyn júzege asyrý.
Mine, bul bes ınstıtýttyq reformanyń mán-mazmuny da osynda. Ol negizinen «Qazaqstan-2050» Strategııasyn júzege asyrý, damyǵan 30 eldiń qataryna enýge naqty nátıjeli kórsetkishter arqyly qol jetkizý maqsatynan tys emes, soǵan saı jasalatyn reformalar dep bilemin. Jáne Elbasymyz aıtyp ótkendeı, «usynylyp otyrǵan sharalar qoǵamdyq qatynastar júıesin túbegeıli ózgertpek».
Erbolat MUQAEV, Parlament Senatynyń depýtaty.
