Búginde Baýyrjan Momyshulynyń ómir jolyn birqatar qabyrǵaly qazaq qalamgerleri zerttep júrgeni belgili. Iá, Baýkeńdeı ór minezdi adamnyń áńgimesin tyńdap, dıdarlasqan jan ózinshe oı qorytyndylap, kókeıge túıgen paıymyn qaǵazǵa túsirýge quqy bar. О́z zamanynyń tý ustaýshysy bolǵan aǵamyzdyń ómir joly arqyly tutas bir dáýirdiń tamyr soǵysyn tap basyp tanýǵa bolady. Árıne, ol úshin onyń ómirin jete zertteı túsý kerek. Biz áli Baýyrjan Momyshulynyń tulǵalyq bolmysyn tanyp bolǵan joqpyz. Osy olqylyqtyń ornyn biz áńgimemizge arqaý etkeli otyrǵan Júnis Ybyraevtyń «Maıdan jyry men syry» zertteýi tolyqtyra tústi. Júnis Ybyraevtyń bul eńbegi 1993 jyly 5000 danamen shaǵyn kitapsha túrinde basylyp shyǵypty. Iаǵnı, elimiz táýelsizdikke ıe bolǵan alǵashqy jyldary oqyrman qaýymnyń qolyna tıgen qundy týyndy. Eger bul zertteý budan erterekte baspaǵa barsa, senzýraǵa tap bolar ma edi? Kim bilsin? 90-jyldardaǵy ótpeli kezeńiniń qarsańynda shyqqan kitap respýblıka kólemine tolyqtaı taraldy dep te aıta almaımyz. Sondyqtan qalamger aǵamyzdyń bul týyndysy áli de bolsa oqyrmandarymen tolyqtaı qaýyshyp úlgermegen eńbek dep esepteımiz. Júnis Ybyraev eń alǵash «Arpalys» povesimen 1947 jyly tanysqanyn jazady. Jan-júregi sáýlege toly qalamger bul shyǵarmanyń ómirge kelýine Baýyrjan Momyshulynyń qanshalyqty yqpal-áseri bolǵanyn bilýge tyrysyp baǵypty. Ol týyndymen tanysqan kezde ásker qatarynda Otan aldyndaǵy boryshyn ótep júrgen edi. Keıinnen stýdent atanyp, týǵan aýylynan oqýǵa parohodpen Ertisti boılap qaıtyp bara jatqanda aqyn Eset Áýkebaevty kezdestiredi. Jas jigit sóz qadirin biletin azamatty jolyqtyrǵan bette «Arpalys» jaıynda kókeıge tunǵan suraqtarynyń shetin shyǵaryp, qoıa bastaıdy. Onyń jóni de, reti de bar edi. О́ıtkeni, ol kezde Eset Áýkebaev áskerı qyzmettegi adam bolatyn. Zeıindi jas jigittiń kókeıge qonymdy suraǵyn muqııat tyńdaǵan aqyn aǵa ádebı zertteý máselesimen tikeleı aınalyspaǵanyn eskertip, Aleksandr Bek jazýshy retinde Baýyrjan Momyshulynyń kúndelikterin, aýyzsha aıtqan áńgimelerin kórkemdep, beınelep kitap etip shyǵarǵan bolýy múmkin degen óz topshylaýyn aıtady. Osylaısha, Esaǵań zeıindi jastyń kókeıindegi shoqty úrlep, qyzyǵýshylyǵyn arttyra túskenin baıqaımyz. Iá, sol kezde bul kitap dúnıejúzine keń taraǵan kórkem dúnıelerdiń biri edi. Sóz etip otyrǵan shyǵarma soǵystan keıingi az ǵana ýaqyttyń ishinde cheh, grek, fransýz, nemis, polıak, vengr, fın, rýmyn, koreı, aǵylshyn tilderine aýdarylyp, dúnıejúzindegi kitapqumarlardyń súıip oqıtyn týyndysyna aınalǵan-tyn. Shyǵarmany soǵys barysyn baıandaıtyn jaı ǵana kórkem týyndy dep qarastyra almaımyz. Povest áskerıler úshin zamanaýı maıdan taktıkasyn dáriptegen oqý-ádistemelik qural bolǵanyn aıta ketýimiz kerek. Qalaı desek te, Aleksandr Bek soǵys tásilin Baýkeńdeı jetik bilmegeni anyq. Áskerılerdiń zor qyzyǵýshylyǵyn týǵyzǵan mundaı týyndyny maıdan ómirin jetik biletin strateg qolbasshynyń qatysýynsyz jazý múmkin emes. Oǵan talantty jazýshy qosylyp, birtýar eńbek dúnıege kelgen. Sondyqtan bul týyndyny kezinde azýyn aıǵa bilegen Brıtanııa men Amerıka áskerı bas shtabtary áskerı oqý oryndarynda ádistemelik oqý quraly retinde keńinen paıdalanǵanyn tarıhtan bilemiz. Sondaı-aq, Qytaı men Koreıada joǵary shendi memlekettik qyzmetkerler men áskerılerge oqý quraly retinde usynylǵan. Keńes Odaǵynda bul kitaptyń orys tilindegi nusqasy 8 ret basylyp shyqqanynan, kópshilik qaýym úshin sóz etip otyrǵan týyndynyń máni men mazmuny qanshalyqty mańyzdy bolǵanyn baıqaý qıyn emes. Jas qalamger Júnis Ybyraevtyń kókeıindegi suraq kelesi bir suraqty oıata bergen. Ol sansyz saýaldarǵa naqty jaýapty Baýkeńnen estıtinin bildi. Biraq susty, aıbarly batyrǵa salyp uryp barýǵa asyqqan joq. Oıyn jınaqtap, zertteýin meılinshe júıelep alýdy oılady. Júnis Ybyraev tereń oıdyń qushaǵynda júrip, qalamdas aǵasy Ázilhan Nurshaıyqovqa Baýkeńmen kezdestirýge qolqa salyp, ótinish aıtady. Ol kezde Ázekeńniń «Mahabbat, qyzyq mol jyldar» romany jaryqqa shyǵyp, aty dúrkirep turǵan bolatyn. Qos maıdanger udaıy pikirlesip, bir-birimen jıi aralasyp dos-jar adam bolǵan soń, Ázilhan aǵa inisiniń sózin jyqpaı, Baýkeńe ótinishin jetkizedi. Batyr aǵa da «Sosıalıstik Qazaqstan» gazeti qyzmetkeriniń betin qaqpaı, ózimen jolyǵyp tildesý týrasyndaǵy jas jazýshynyń usynysyn qabyl alǵanyn baıqaımyz. Osylaısha, Júnis Ybyraev jyldar boıy mazalaǵan suraqtardy qoıyn dápterine túsirip, Baýkeńniń tikeleı ózine qoıý múmkindigine ıe boldy. Barsha halyq qurmetteıtin batyrdyń aldynda sózdi júıelep, áskerı buıryqtar sııaqty anyq, dál jetkizýiń kerek. Degenmen, Baýkeń qansha aıbarly bolsa da, jastarǵa kelgende jaımashýaq edi. «Arpalys» jaıynda túrli jaıttardy bilýge umtylǵan qalamgerdiń yqylasy Baýkeńniń de tańdanysyn týǵyzǵany jasyryn emes. Oǵan «Maıdan jyry men syryn» paraqtap oqyǵanymyzda kózimiz jete tústi. Osylaısha, Júkeńniń batyr aǵasyna qoıǵan alǵashqy suraǵy áskerı naqtylyqtan bir eli de aınymady. – Aleksandr Bektiń ózi kitaptyń alǵysózinde «men uqypty jazyp alýshy boldym» degenine sizdiń áńgimeńizdi bergenge uqsaıdy? – dep alǵashqy suraǵyn qoıady. О́z kezeginde Baýkeńniń jaýaby da qysqa ári nusqa bolǵan: – Áńgimelep bergenim de, kúndelikterdi oqytqanym da, Bektiń jazyp alǵany da ras, – deıdi. Osydan keıin-aq syrǵa toly suraqtardyń qaby aqtaryla jóneledi. Baýkeń kópshiliktiń kóńilin kúpti qylǵan saýaldarǵa shyn peıilimen jaýap beredi. Qazaqtyń órshil rýhty batyry óziniń maıdan dalasynda kóz maıyn taýysyp jazǵan kúndelikterin Aleksandr Bektiń paıdalanýyna berip, tartymdy shyǵarmanyń ómirge kelýine áýel bastan múddeli bolǵanyn ashyp aıtqan. Biraq týmysynan alǵyr, alysty kúni buryn oılaıtyn Baýkeń orys jazýshysyna jazbasha túrde talaptaryn qoıyp, oıy ushqyr qalamgerdiń ásire qııaldyń jeteginde ketip qalmaýyn kúni buryn oılastyrǵanyn baıqaımyz. Batyr bul jaıyndaǵy oıyn Júnis Ybyraevqa bylaı jetkizedi. – Alǵash ret qorshaýdan shyqqanymyz maǵan qatty áser etti. Qandaı arpalys bolyp jatsa da kúndelik júrgizý kerek dep ózime qatal talap qoıdym. Urys tynyshtalǵan, tún qarańǵysynda jazatynmyn. Kúndelikke ár kún saıyn batalonnyń bastan keshirgen jaıttaryn tirkedim. Sóz baılyǵym jetpegen sátterde maıdan shepteriniń kartasyn syzyp, beıneleýshi edim. Osylaısha, qalyń qaıys dápterdiń ekeýin taýysyp, batalonymyzdyń 35 ret urysty qalaı júrgizgenin búge-shigesine deıin qaldyrmaı táptishtep jazdym. Aleksandr Bekpen birge osy kitapty ázirleý kezinde álgi jazbalarymnyń syzbalar men sýretterimniń mán-mazmunyn ashyp keń, túsinik bergenimdi aıtýǵa tıispin. Soǵystyń eskirgen ádisteriniń jańartý sebepterin aıtyp, áskerı bilimniń qaǵıdalaryna qanyqtyrdym. Kelisip otyryp, urystyń eń mándi kezderin iriktedik. Qoryttyq, kórkemdik sıpat berdik. Týrasyn aıtsaq, «Volokolamsk tas joly» kitaby bizdiń soǵys tájirıbemizdiń, áskerı bilimimizdiń, jazýshy Aleksandr Bek sheberliginiń nátıjesi retinde qabyldaǵan jón, – dep Baýkeń kitapty qalaı bastaǵandaryn áńgimelep beredi. Sóıtip, 1943 jyly «Znamıa» jýrnalynyń №5-6 sandarynda kitaptyń birinshi áńgimesi «Panfılovshylar alǵy shepte» degen atpen jaryq kóredi. Jýrnalǵa shyqqan qundy dúnıeni jurtshylyq jata-jastana oqyǵan. Redaksııaǵa júzdegen hattar kelip túsedi. Jazýshylar odaǵy bir kezde soldattyqqa jóneltken Aleksandr Bek osylaısha bronǵa iligedi. Ol urymtal sátti paıdalaný úshin shyǵarmanyń negizgi júıesin áńgimeleýshi Baýyrjan Momyshulynyń kelisiminsiz ekinshi áńgimesin jazyp, «Znamıa» jýrnalyna usynady. Osylaı Aleksandr Bek alǵash ret Baýyrjan Momyshulyna bergen ýádesin buzady. Biraq «Znamıa» jýrnalynyń bas redaktorynyń birinshi orynbasary, professor Ekaterına Mıhaılova qoljazbamen muqııat tanysyp shyǵyp, jazba súreńsiz, birinshi bólimniń sátsiz qaıtalanýy dep Aleksandr Bekke qoljazbany keri qaıtaryp beredi. Osydan keıin Ekaterına Mıhaılova Baýkeńe shyǵarmanyń ekinshi bólimi solǵyn jazylǵanyn aıtyp, qoljazbany shıratý úshin Aleksandr Bekke kómek kórsetý týrasynda ótinish hat jazǵanyn Baýkeń Júnis Ybyraevqa áńgimelep beredi. Osylaısha, Baýyrjan Momyshuly men A.Bektiń arasynda alǵash ret yńǵaısyz jaǵdaı oryn alady. Bul kitaptyń qandaı jaǵdaı bolsa da jazylýyna yqylasty bolǵan Baýkeń Aleksandr Bektiń ańǵaldyǵyna keshirimmen qarap, túsinistik tanytqan. Dál osy sátte Baýkeń «Arpalystyń» jazylýyna qatty qyzyqqan Júkeńe syryn ashyp, bylaı deıdi: – Osy kezge deıin túp-tamyryn qoparyp aıtpaı júrgen bir syrdy ashaıyn. 1942 jyly naýryz aıynda Aleksandr Bek ekeýmiz aýyzsha kelisim jasadyq. Sol shartta bolashaq poveste panfılovshylardyń óz esimderi saqtalyp, shyn bolǵan urys oqıǵalary jazylady dep kelistik. Bul shart 1944 jyly 18 jeltoqsanda qaǵaz júzinde bekitilip, Aleksandr Bek ekeýmizdiń qolymyz qoıylǵan bolatyn, – dep Baýkeń kópten beri ishinde saqtap kelgen syryn jarııa etedi. – Men jazbasha jáne aýyzsha daıyndaýshy mindetin óz moınyma aldym, – deıdi Baýkeń jýrnalıst Júnis Ybyraevqa. – Bastan keshkendi Aleksandr Bekpen birlesip, oıdy qorytý ıgilikti maqsatyn kózdedim. Onyń oı tereńinde sýarylǵan salmaqty shyǵarma týdyrýyna kómektespek boldym. Muny óz paryzyna adal júz myńdaǵan soldattyń is-áreketi jáne qannyń kól bolyp tógilgeni jaıynda urpaq úshin atqaramyn dep bildim. Osylaısha, qurban bolǵan jáne qasiret shekken adal soldattarymnyń aldyndaǵy paryzymdy ótemekke bel býdym. Batyr aǵa Aleksandr Bektiń ekinshi qoljazbasyna qatysty óziniń kelispeıtin tustaryn ashyq aıtyp, «Znamıa» jýrnaly bas redaktorynyń birinshi orynbasary Ekaterına Mıhaılovaǵa hat joldaıdy. Batyr aǵa óz hatynda: «Saıası jumystyń máni adam janyn tebirente bilýde, bıik arman-maqsattardy oıatýda. Sondyqtan komandır jaýyngerlik sózdermen qarýlanýy kerek. Odan tátti qııal lırıkasymen kógere kepken nan dámi tatymasyn. Ol shyndyǵymen jan úıirerlik qarapaıymdylyǵymen soldatty baýrap alýy shart», – dep óziniń baılamyn alǵa tartady. «Arpalys» jaıyndaǵy aqıqatqa jetýdi maqsat tutqan Júnis Ybyraevtyń myna oı-paıymynan biraz jaıtty ańǵaramyz: – О́z oıy poveste burmalanyp bara jatqanyna Baýyrjan aǵa qatty qapalanady. Aleksandr Bek povestiń ekinshi qoljazbasynda bas keıipkeri Baýyrjan Momyshulyn bylaı sóıletedi: «Men qara qazaqpyn. Ony buryn kir-qojalaq dep ataıtyn». Baýkeń avtordyń mundaı oǵash sózine zańdy renish bildirip: «Buǵan ne dersiń, shirkin, siz ózińiz-aq túsinip otyrsyz ǵoı. Aleksandr Bek osylaı jazady. Bul avtordyń sypaıylyqtan aýlaq qandaı dórekiligi deseńizshi. Bul oǵan abyroı ápermes jáne ol úshin oqyrmandar aldynda arlanamyn»... – deıdi. Surapyl soǵys arpalys arasynda, shaıqastyń bel ortasynda, saǵat saıyn qaýip tónip turatyn sol bir kezeńderde de bolashaq kitapqa Baýkeńniń osynshalyq kóńil bólýi, onyń otandastary aldyndaǵy paryzyna asqan jaýapkershilikpen qaraǵanyn aıǵaqtasa kerek. Baýkeń Aleksandr Bektiń oǵash aıtylǵan sózderin tolyqtaı súzgiden ótkizip, qazaq halqynyń abyroı-bedeline ıneniń jasaýyndaı kir keltiretin sózderdi sylyp tastaǵan. Buǵan «Arpalys» povesin taǵy bir oqyp shyqqan kez kelgen adam kóz jetkize alady. Osylaısha, Baýkeńniń tabandylyǵynyń arqasynda taǵylymdy kórkem dúnıe, áskerılerge ádistemelik oqý-quraly bolǵan qundy kitap dúnıege keledi. Aleksandr Bek te Baýkeńniń oryndy usynystaryn qup alyp, óziniń aǵattyq jasaǵanyn túsingen. Biraq keıipkerge avtordy qarsy qoıýǵa qumar jandar tabylǵany jasyryn emes. Sol jyldary «Znamıa» jýrnalynda qyzmet etken jazýshy Anatolıı Tarasenkov 1944 jyldyń 10 jeltoqsanynda Aleksandr Bekke úlken shyǵarmaǵa qatysty oıyn jazyp, hat joldapty. Onda A.Tarasenkov: «Bizdiń sovettik jaǵdaıda tiri adamnyń ádebı keıipker bolýy múmkin emes. Sondyqtan redaksııa óz povesińizdegi Baýyrjan Momyshuly degen famılııany syzyp tastaýdy usynady. Olaı etilmese kitaptyń jalǵasyn bizdiń jýrnalda jarııalaýǵa bolmaıdy», – deıdi. Jazýshy ózine kelgen hatty Baýkeńe kórsetedi. Osy bir jaısyz jaǵdaı týraly Baýkeń inisi Júnis Ybyraevqa bylaısha syr aqtarǵan: – Men adresin, kimge jazylǵanyn syzyp tastadym da ústine «Baýyrjan Momyshulyna» dep jazyp qoıdym. Sodan keıin Aleksandr Bekke: «Myna hat sizge emes, maǵan jazylǵan. Siz aıtyp otyryp jazǵyzǵansyz» dedim de maıdan dalasyna attanyp kete bardym, – deıdi Baýkeń. Shamasy olar Baýkeń osy bir bolmashy ýájge senip, óziniń atyn kórsetpeýge kóne salady dep oılaǵan bolsa kerek. Qazaq batyry maıdan dalasyna attanyp ketkennen keıin Aleksandr Bek akademık Vınogradovtan aqyl suraıdy. Sol kezde ol: «Baýyrjan Momyshulynsyz «Volokolamsk tas joly» joq. Ony Ivanovpen, tipti, Borıs Momyshevpen aýystyrsańyz qatty utylasyz», – dep kesip aıtqan eken. Osylaısha, úlken talas-tartyspen povestiń ekinshi áńgimesi 1944 jyly jazylyp, «Znamıa» jýrnalynda jarııalanady. Ádilin aıtyp, týra sóıleýge daǵdylanǵan Baýkeń óziniń syn-eskertpelerin tolyqtaı shyǵarmaǵa engizedi. Baýyrjan Momyshuly men Júnis Ybyraevtyń arasynda bolǵan áńgimede has batyr A.Bekke qatysty eshqandaı ókpe-renishi bolmaǵanyn aıtady. Osydan-aq Baýkeńniń qandaı keń adam bolǵanyn baıqaımyz. Júnis Ybyraevtyń «Maıdan jyry men syry» ádebı zertteýi «Arpalys» povesiniń anyq, shynaıy dál jazylýyna Baýyrjan Momyshulynyń aıryqsha eńbek sińirgenin jan-jaqty kórsetken. Tek qana shynaıylyqtyń kórinis tabýyn maqsat tutqan Baýkeń bul jolda bir qadamda keri sheginbeıdi. Osy rette shyndyq pen shynaıylyq jaıynda Júnis Ybyraev ta tamasha oı qorytyndylaıdy. «Soǵys jyldary fototilshiler qaltasyna Máskeýden ózimen birge ala shyqqan jańa pılotkany salyp júredi eken. Jaýyngerdi sýretke túsirer aldynda onyń kúnge ábden ońǵan pılotkasyn jańaǵa aýystyra qoıatyn. Osylaısha, keıbireýler shyndyq pen oıdan qosýdyń osyndaı ushtasýyn aqıqat dep bildi», – deıdi. Shyndyq úshin kúresken Baýkeńniń eńbegi tolyqtaı aqtaldy desek bolady. Eger «Arpalys» povesi shynaıy jazylmasa, bıik deńgeıge kóterilmes edi. Sondyqtan, barsha keńes halqy shyndyqtyń shyraqshysy bolǵan Baýyrjan Momyshulyna alǵys aıtýy tıis. О́ıtkeni, bul kitap talaı jaýyngerge kúsh-jiger berip, qasıetti Jeńisti jaqyndata túsken qundy dúnıe ekenin moıyndaýymyz kerek. Sondaı-aq, Baýkeńniń tikeleı aralasýymen jazylǵan týyndy jastardy boıyndaǵy rýhyn oıatyp, otanshyldyqqa tárbıeleıtin tamasha qural desek bolady.
Nurlan JUMAHAN.
