Armenııanyń astanasyndaǵy aıqaı biraz jerge estildi. Elektr energııasynyń tarıfin kóterýge qarsy ereýilge shyqqandardyń áreketin úlken saıası kúrestiń basy dep sáýegeılik jasaǵandar da boldy. Biraq bireýler kútkendeı ol «maıdanǵa» nemese túrli-tústi revolıýsııaǵa aınalǵan joq.
Osydan týra eki apta buryn negizinen erevandyq jastar kiretin «Tonaýǵa – tosqaýyl» qozǵalysynyń músheleri el astanasynda ereýilge shyǵyp, el basshylyǵynan elektr energııasyna tarıfti kóterý týraly sheshimdi toqtatýdy talap etken. Áńgime mynada: 17 maýsymda Armenııadaǵy qoǵamdyq qyzmetti retteý jónindegi komıssııa elektr energııasynyń tarıfin 16,7 paıyzǵa kóterý jóninde sheshim qabyldaǵan. Al «Armenııa elektr jelisi» kompanııasy 40 paıyzǵa kóterýdi suraǵan eken. Bul kompanııa tolyǵymen reseılik «Inter RAO» fırmasyna kiredi. Bir jaǵy baǵany solar belgileıdi dese de bolǵaı.
Ereýilshiler tarıftiń ósýin joıý jóninde sheshim qabyldaýdy prezıdent Serj Sargsıannan talap etti. Bılik talapqa qulaq asqan joq. Prezıdent óz rezıdensııasynyń aldyna kelgen halyqqa shyǵýdan bas tartty. Al polısııa 23 maýsym kúni ereýilshilerdi kúshpen taratpaq boldy. Olardy sýmen atqylap, 237 adamdy qamaýǵa aldy. 20 adam jaraqattandy.
Biraq kúsh qoldanýdan eshnárse shyqpady. Muny, keshteý bolsa da, bılik te uqty. Qamaýǵa alynǵandar bosatyldy. О́z áreketteri úshin polısııa basshylary ereýilshilerden, jýrnalısterden keshirim de surady. Munyń sońy kóshege shyqqandardyń tarqap, óz kúresterin quqyqtyq sıpatqa aýystyrýǵa ulasty.
Jalpy, ereýilshiler ne utty degende, aýyz toltyryp aıtarlyq nátıje bar. Olar bılikti jaı ýáde berýmen shektelmeı, naqty qadam jasaýǵa májbúrledi. Atap aıtqanda, «Armenııanyń elektr júıesi» kompanııasynda aýdıt ótkiziledi. Bul alty aıǵa sozylýy múmkin. Osy ýaqytta elektr energııasynyń tarıfi burynǵy kúıinde qalady.
Al «Tonaýǵa – tosqaýyl» qozǵalysynyń bılikti ereýilshilerge rahmet aıtýǵa májbúrleýi, tipti, úlken saıası jeńis deýge bolar edi. Sırek kezdesetin jaı. Bul qarsylyq aksııasyn prezıdent Sargsıannyń demokratııaǵa jol, azamattyq qoǵamnyń qalyptasýy dep sıpattaýy da kútpegen jaı. Tek qana sol ereýilshilerge alǵashqy kezde-aq qoqan-loqy jasap, kúsh kórsetpeı-aq, kelisimge shaqyryp, pikir alysýlaryna, soǵan sáıkes sheshim qabyldaýlaryna bolatyn edi ǵoı deısiń. Aqyl tústen keıin kirgendeı.
Alǵashqy kúnnen bastap-aq Erevandaǵy oqıǵaǵa baılanysty basqa da bir daýystyń estilgeni de shyndyq. Keıbir BAQ, saıasatshylar odan shetelderdiń aralasýyn izdep, arandatýshylyq oılar tastaǵan. Birazy muny Armenııanyń Eýrazııalyq odaqqa kirýimen baılanystyryp, soǵan qarsy Batystyń áreketine balaǵan. Soǵan oraı bul boı kórsetýdiń aıaǵy Ýkraınadaǵydaı «maıdanǵa» jalǵasady dep sáýegeılik jasaǵan. Aýyz ózderiniki, biraz kóbik shashqan.
Erevandaǵy ereýildiń basqa da taǵylymy bar. Basty taǵylym dep qarsylyqty da taıaq ustap baqyrmaı, dúnıeni qıratpaı, taza jerdi qoqsyqpen lastamaı, bútin nárseni búldirmeı, ádepti jolmen de júrgizýge bolatynyn kórsetkenin aıtsaq jón shyǵar. Áńgime kóptiń kóńilin bildirip, bıliktiń nazaryn aýdarýda. Nıet túzý bolsa, til tabysýǵa jol tabylady.
Pýerto-Rıko qandaı memleket?
AQSh-ty jamandaýǵa qumarlardyń jany kirip qaldy – AQSh-tyń 51-shtaty bankrot boldy dep shýlap jatyr. Biraq bul elde 50 ǵana shtat bar. Aıqaılap jatqandardyń aıtyp otyrǵany – Pýerto-Rıko.
Ras, bul memleket kópten beri AQSh-qa 51-shtat bolyp kirgisi keledi. Biraq Qurama Shtattar ony bir shtat retinde qosyp alǵysy joq. Kiremin degenderge esigin ashyp qoısa, AQSh-tyń búginge deıin kólemi qazirgiden kem degende eki ese artyp keter edi ǵoı. Vashıngton Pýerto-Rıkoǵa tek assosıasııalanǵan erikti memleket retinde ǵana kirýge ruqsat etti.
Munyń máni qandaı? Resmı anyqtamalyqqa júgineıik. «Pýerto-Rıko – AQSh-tyń ákimshilik-aýmaqtyq birlestiginiń quqyndaǵy ózin ózi basqaratyn aýmaq. AQSh-pen baılanystyǵy – ortaq azamattyǵy, ortaq valıýta, ortaq qorǵanys. Memleket basshysy – AQSh prezıdenti. Úkimet basshysy – gýbernator. Mınıstrler kabınetin Pýerto-Rıko zań shyǵarý jınalysynyń kelisimimen gýbernator taǵaıyndaıdy. Joǵary zańdyq bılik AQSh kongresi bıliginde, syrtqy saıasat, qorǵanys, zań shyǵarý sonyń quzyrynda. Ishki basshylyq Pýerto-Rıko zań shyǵarý jınalysynyń quzyryna kiredi».
Budan AQSh-qa ne paıda? Eshqandaı da paıda joq. Jáne zııan da joq. Valıýtańdy bireýler paıdalanǵysy kelse, paıdalansyn. Zańdy paıdalanǵysy kelse, paıdalana bersin. Qorǵanysqa kelse, basqalar AQSh-tan asyp baryp, bul elge tıise qoımaıdy. Artyq kúsh jumsap ta jatqan joq. Al Pýerto-Rıko úshin AQSh-qa bylaısha kirigýdiń paıdasy shash-etekten dese bolar: eń aldymen – qorǵanysqa qyrýar qarjy jumsamaıdy; óz valıýtań bolý da tegin nárse emes, qosymsha qarjyny talap etedi; syrtqy saıasatpen bas aýyrtyp jatpaısyń, ishki sharýańmen emin-erkin, alańsyz aınalysýǵa barlyq múmkindik bar. О́s, órkende.
Pýerto-Rıko sol múmkindikti paıdalana almaı otyr. Dúısenbi kúni «Nıý-Iork Taımsqa» bergen suhbatynda el gýbernatory Alehandro Garsııa Padılıa eldiń bankrotqa ushyraǵanyn moıyndaǵandaı boldy: «Qaryzdan qutylatyn jol joq. Bul – saıasat emes. Kádimgi jaı esep qana!» – dep shaǵyndy. Qaryz 72 mıllıard dollar bolypty. Qaryz bergenderden endi bir bes jylǵa kúte turyńdar deýden basqa amal joq.
Al AQSh she? – deıdi ǵoı jurt. Bul eldiń qaýipsizdigine qaýip tónip jatsa, Vashıngton qarap qalmas edi. О́zinen myń shaqyrym alystaǵy Karıb teńiziniń Úlken Antıl arhıpelagynda jatqan eldiń ishki sharýasyna aralaspaıdy. О́z kúnderin ózderi kórýge tıis. Onyń ústine álemdik sý jolynyń ústine ornalasqan aral-memlekettiń tabıǵaty da jumaq dese bolarlyq. Ken baılyǵynan da kende emes. Aýyl sharýashylyǵy da damyǵan. Týrızm keń óristegen. Sonyń bárinen sharýa quraı almasa, obaldary ózine dersiń.
Sońǵy kezde jurttyń birin biri jamandaýy kóbeıip ketti. Bir aımaqta keleńsiz oqıǵa bolsa, sol mańdaǵy úlken eldi aıyptaı jóneledi. Eýropada bir kemshilik kezikse, oǵan Eýroodaq, AQSh kináli bolyp shyǵady. Grekııa qısaıyp qalyp edi, kinási Eýroodaqqa júkteldi. Qaıta sol qısaıǵan Grekııany súıemeldep otyrǵan solar ǵoı. Áıtpese ol áldeqashan etpetinen túser edi. Reseıdi de basqalar úshin kinálap jatady. Al árkimniń óz kúnin ózi kórýi kerektiginde jumystary joq jurttyń. Ushan-teńiz múmkindigi bar Pýerto-Rıko qaryzǵa batsa, ony keıbireýler AQSh-tan kóredi. Oý, ádilettilik qaıda? – degiń keledi sonda.
Árıne, AQSh-qa kiná artar tustar da joq emes. Ásirese, osydan onshaqty kún buryn Fransııadaı órkenıetti eldiń sońǵy úsh birdeı prezıdentiniń (Jak Shırak, Nıkolıa Sarkozı jáne qazirgi prezıdent Fransýa Olland) ózderin tyńdap kelgeni, jumsartyp aıtqanda, dosynan da jaý izdegendik. Bul jaıt, árıne, Fransııa tarapynan oryndy narazylyq týǵyzdy...
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst.
