*Músháıra

BAS JÚLDE

Azattyq tolǵaýy

Áskerhan AQTAI.

Jıembettiń jyrynyń,

Jalǵasyna salaıyn.

Asan Qaıǵy sóziniń,

Asylynan alaıyn.

Shyraıyńa tamyzyp,

Shyqqan kúnniń araıyn.

               Shımaı da shımaı shejire,

               Shıyryndaı túlkiniń.

               Ilmegine iledi,

               Izine sap ilki kún.

               Túnde umytyp uıqyny,

               Kúndiz tastap kúlkini.

               Taǵasyz taýda tas basqan,

               Tuıaǵy edim Túrkiniń!

Kósheli oıy bolmasa,

Kósem bolsyn topqa kim?

Kúreńseli belderde,

Kúdir de kúdir soqpaǵyń.

Sary bókterdi baýyrlap,

Sarbazdar jaqqan ottaryn.

Uly meken óziń dep,

Ulytaý, saǵan toqtadym.

               Ult uıasy – Ulytaý,

               Shyńdary asqaq, qylta qyr.

               Jazıraly ólkeme,

               Jaýar kókten ulpa nur.

               Ulan-ǵaıyr dala úshin,

               Urandap ótti-aý myń taǵdyr.

               Nar terek bop jaıqaldy,

               Babadan qalǵan bir tamyr.

Qubyladan jel esse,

Kúı shertedi qýraılar.

Jadymnan óshpes jańǵyryq,

Jyraqtap ketken kún, aılar...

Tarǵyl tasqa sekirip,

Taý tekesi kúnde oınar.

Saıyńnan aqqan san ózen,

Salasynda myń qaınar.

Uly shyńnyń basyna,

Ulyń shyǵyp Tý baılar...

               Baıtaq jerdiń ıesi,

               Bahadúr bizdiń batyrlar.

               Jigeri men aıbyny,

               Jaqqan ottaı lapyldar.

               Ańyzdyń shetin aqtarsam,

               Alystan beıne jaqyndar...

               Bádizdep jazǵan tastarǵa,

               Basylǵan baba atyń bar.

Kereı menen Jánibek –

Qazaq atty Ulystyń

Shańyraǵyn kóterip

Ýyqtaryn shanshyǵan.

Taqyr beldi taý qylyp,

Teńiz qurap tamshydan...

Kúreı soqqan daýyldaı

Kúnniń kózin arshyǵan!

               Kereı menen Jánibek –

               Qos ózenniń arnasy.

               Aıǵa basqan belgisin,

               Kúnge salǵan tańbasyn.

               Tonykók pen Bilgeniń

               Altyn arqaý jalǵasy!

Kereı menen Jánibek –

Biri semser bolǵanda,

Biri bolat qalqanym.

Biri darııa bolǵanda,

Biri teńiz shalqarym.

Biri asqar zańǵarym,

Biri baıtaq darhanym!

               Týyrlyqqa tý ilse,

               Tus-tusynan jıylǵan.

               Ordasyn eldiń betke alyp,

               Otyz saıdan quıylǵan.

               El úshin jan qurban dep,

               Bir Allaǵa sıynǵan.

Qazaqtyń sańlaq sardary,

Judyryqtaı túıilip,

Dýlyǵasy shashaqty,

Bolat saýyt kıinip,

Sarbazdary sap túzep,

Sadaqtaıyn ıilip,

Namysy almas qaıralyp,

Naızasyn jaýǵa úıirip,

Qolyna tússe qas jaýy,

Qoıdaı aıdap ıirip,

Erligine tánti bop,

Sultany turar súıinip...

               Kereı menen Jánibek –

               Oń jaǵymda ormanym,

               Sol jaǵymda qorǵanym.

               Shańyraǵyn kóterdiń

               Qazaq atty ordanyń.

               Qońyr malǵa toltyrdyń,

               Qozybasy jondaryn.

               Sar dalany baýyrlap,

               Josylyp jatyr joldaryń.

Burynǵydan syr shertsem,

Buldyr da buldyr kún ótken.

Bulan saýyr at mingen,

Babalardan kim ótken?!

Býramen jaýǵa shapqanda,

Burylyp dushpan dir etken.

Býyrqanyp qaıraty,

Bulttaı túnek túnetken.

Bulqynǵandy qul etken,

Burymdysyn kúń etken.

Qasqa joldy Qasym han –

               Aqylyna kúshi teń,

               Eki aıaǵyn teń basqan.

               Elime keshe el qosqan,

               Jerime keshe jer qosqan.

               Beline sadaq asynyp,

               Beder-beder beldi asqan.

Keshede ótken Haqnazar –

Qyryq jyl elge bas bolǵan,

Qastasqanǵa qas bolǵan,

Dostasqanǵa dos bolǵan,

Qoı ústinde boztorǵaı,

Qazaqtyń kóńili hosh bolǵan.

               Basyn qosqan úsh júzdiń

               Abylaı han ardaǵym –

               Kók ıesi – qyranym,

               Taý ıesi – tarlanym.

               Azat etip jerimdi,

               Qondyrǵan qolǵa armanyn!

Keshegi ótken han Kene –

Naızaǵa baılap úmitin,

Sáıgúlik saılap tulparyn,

Sarbaz saılap jigitin,

Kúrmeýge kelmes ǵumyry,

Kúrespen ótti kúni-tún!

               At saýyryn ter jaýyp,

               Qylysh júzin qan qylyp,

               Aıqaılap uran salǵanda,

               Aspan asty jańǵyryp,

               Jebesi jelge qarsy ushqan,

               Jerdiń ústin shań qylyp!

Asqar taýym Elbasy –

Arasan sýdyń tunyǵy!

Ult muratyn tý etken

Uly ishinde ulyǵy!

Arǵymaqtyń ishinde,

Arymaıtyn kúligi!

               Elbasynyń boıynda

               Saq babamnan daryǵan,

               Semserdeı ótkir batyldyq,

               Ǵun babadan daryǵan,

               Qaısarlyq pen batyrlyq.

               Kók túrikten daryǵan,

               Keleli iske jaqyndyq.

               Alty Alashtan daryǵan,

               Asyl minez tatýlyq.

               Abyzdardan daryǵan,

               Aqyq sózdi aqyndyq.

El qorǵany Elbasy –

Altyn dıdar Alashtyń

Alshydan túsken asyǵy.

О́nege tutqan Esimdi,

Qaster tutqan Qasymdy,

Alty Alashtyń ishinde,

Azamattyń asyly!

Ultyna Uly Kóshbasshy,

Ulyqtaǵan ǵasyry.

Jalyn men shoqtaı jigeri

Jaı otynyń jasyny!

               Azattyq, seniń atyńdy,

               Beline jazdym qyrqanyń.

               Azattyq, seniń ánińdi,

               Basynda shyńnyń shyrqadym.

               Azattyq, seniń jyryńdy,

               Uran ǵyp aıtar urpaǵym!

Altyn alqa Astanam,

Ajaryńda aı nury.

Erke tolqyn Esildiń,

Juldyz júzgen aıdyny.

Alty qurlyq aldynda,

Asqaq Alash aıbyny!

               Kók baıraǵym máńgilik,

               Kók aspannyń qıyǵy.

               Ultym týyn tikken jer –

               Ulytaýdyń bıigi!

               Alty qurlyq jurtymen

               Alashtyń teń ıyǵy!

Elim esen turǵanda,

Basymnan baq arylmas.

Ulyń jatqa baǵynbas,

Qyzyń jurtqa jalynbas.

Jerinen basqa qazaqtyń

Maǵan meken tabylmas!

               Aıshyqty arý Astana,

               Kórýge jahan qumartyp,

               Ulytaýdyń bıigi,

               Manaýraıdy munartyp.

               Bodan bop ǵumyr keshýden,

               Azat bop ólý myń artyq!

               Qyran qazaq samǵaıdy,

               Iyǵyna kún artyp!

Eldik jyry

Astana qalasy ákimdiginiń qoldaýymen Sáken Seıfýllın murajaıy jáne Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń Astana fılıaly osymen besinshi ret ótkizip otyrǵan jyr báıgesi óz máresine jetti.

«Ulytaý ulaǵaty – ult tarıhy» aıdarymen jarııalanǵan bıylǵy músháıra Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna arnaldy. Elbasynyń Ulytaýda bergen suhbatynan serpin alǵan dúbirli jyr dodasyna 90 aqyn qatysty. Aqyndarymyz táýelsiz Qazaqstannyń aıshyqty kelbetin, azattyq jolynda arpalysyp ótken babalar tarıhymen ushtastyra jyrlap, keleli taqyrypty jan-jaqty jarqyrata asha bilýge umtylystary kóńilden shyqty. Báıgege óleńder, tolǵaýlarmen qatar, súbeli-súbeli poemalar da tústi. Keıbir úmitkerlerdiń tyńnan tujyrym jasap, óristi oılarǵa qulash urýdyń ornyna, tarıhı oqıǵalardy tizbekteýmen shektelip, bir saryndylyqqa urynǵanyn da aıta ketýdi jón kórdik. Qalaı bolǵanda da mereıli merekege arnalǵan bıylǵy músháıra da oılaǵan, dittegen jerimizden shyqty.

Astana qalasy ákimdigi jyl saıyn dástúrli túrde ótkizip kele jatqan músháıraǵa tek el aqyndary ǵana emes, sheteldegi qandas qalamgerlerimizdiń qatysýy jyr báıgesiniń bedelin odan saıyn bıikke kóterdi.

Belgili, bedeldi ádebıet qaıratkerlerinen quralǵan qazylar alqasyna akademık, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Seıit Qasqabasov tóraǵalyq etti. Bas báıgeni óskemendik talantty aqyn Áskerhan Aqtaı qanjyǵasyna baılady. Áskerhannyń «Azattyq tolǵaýy» kóne jyraýlar jyrynyń jalǵasyndaı sóz kesektigimen de, kórkemdik órnegimen de bul retki músháıranyń jańalyǵy boldy. Birinshi oryn Memlekettik «Daryn» jastar syılyǵynyń laýreaty, belgili jyr júırigi Dáýletkereı Kápulynyń «Baıraǵym bultty jasqaǵan» óleńine berildi. Eki ekinshi oryndy belgili aqyn О́tegen Oralbaıulynyń «Ult urany – Ulytaý» tolǵaýy men Janat Áskerbekqyzynyń «Orbulaq shaıqasy» óleń-baıany ózara bólisti. Úsh úshinshi oryndy qaraǵandylyq Abzal Bókenniń «Altyn týraly tolǵanys», Ilııas Muqaevtyń «Jeruıyq», tanymal aıtysker aqyn Amanjol Áltaıdyń «Tulpar jyry» óleń-tolǵaýlary enshiledi. Yntalandyrý syılyqtary qyzylordalyq Tolybaı Abylaevtyń «Qaraqum quryltaıy», astanalyq Erbol Beıilhannyń «Kóshim han – Súzge», kókshetaýlyq Erbolat Baıatulynyń «Baba tarıh – bastaýym» poemalaryna, astanalyq jas aqyndar Erjan Jaýbaıdyń «Keshegi qazaq men edim», Baltabek Nurǵalıdyń «Men – Ulytaý aspany», «Baqyt» óleńderine berildi.

 BIRINShI ORYN

Baıraǵym bultty jasqaǵan

Dáýletkereı KÁPULY.

Ulytaý, usharyńda ular oınap, Saryarqa saǵym belim – qulanoınaq. Táńirge táýbe aıtýmen jyr bastaımyn, Kógime kóterilse Kún araılap.   Tarıhtyń tolqyn soǵyp kemerine, Boılatar baba shaqtyń tereńine. Bas ıip, taǵzym jasar, esti Qazaq, Jatqan taý erdiń sońy – er Edige. Bórideı túzde túnep, jonda jattym, Zamanda bárin kórdim eń ǵajaptyń. Aımaǵyma alty qurlyq kózin tikken, Baıraǵy bultty jarǵan ór Qazaqtyń!   Ata jaý aptyqqanda masattanyp, Rýhym taý qoparyp, tas aqtaryp. Keýdesin qaqqa jaryp, laqtyrǵam, Naızaǵa naızaǵaıdan shashaq taǵyp.   Aıtylsa ata tarıh – sóz rasy, Qolqamdy sýyrady Qozybasy. Kereı men Jánibektiń kerim shaǵy, Qozǵaıdy zapyranymdy meniń ashy.   Jaǵynda bolǵannan soń Táńir aqtyń, «Adyrnamdy ala ógizdeı ańyrattym». Kereı menen Jánibek – qos beldeýi, Qazaqtaı qasıetti shańyraqtyń.   Kókbaıraq qyran qanat jaıǵanda alǵa, Bas qoıdym tunyq tuma, qaınarlarǵa. Kereı men Jánibektiń aq otaýy, Arqada Aqordaǵa aınalǵanda. Aıshyqtap kókbaıraqty qyran baǵy, Tuǵyrym bıiktedi Turandaǵy. Aıdarly Astanama enshi boldy, Aıbarly Abylaıdyń uly armany!   Biletin atbegideı jorǵa syryn, Alshydan túse berdi endi asyǵym. Erligin eske salar Edigeniń, Eńbegin el baǵalap Elbasynyń.   Bastalyp Saryarqadan tekti bir án, Babadan qalyp ketken sertti uǵynam. Qurbanǵa endi Qazaq aınalmaıdy, Turǵanda túgeldenip tórt qubylam!   ...Ulytaý, saǵan qonǵan jalǵyz ular, Attasań aqıqattan ar buzylar. Jaraly abadandaı alasurǵan, Babamnyń Kenesary qandy izi bar.   Aıtqanda zamandasqa qubyla-syr, Babamnyń saǵan úlgi ǵumyry asyl. Qazaqty máńgilikke jeteleıdi, Ulytaýdy ulyqtaǵan uly ǵasyr!

EKINShI ORYN

Ult urany – Ulytaý

(Tarıhı tolǵaýdan úzindi)

О́tegen ORALBAI

Ulytaýdyń basynan kósh keledi,

Uly kúnniń tusaýyn kesken edi.

Ulan-baıtaq tarıh áli kúnge,

Ulytaýdyń atynan seskenedi.

Ulytaýdyń basynan kósh keledi,

Ulylyqtan bastalyp, hosh keledi.

Umytylǵan ǵasyrlar shańy basyp,

Uly armandar urpaqqa kóshken edi.

Ulytaýdyń basynan kósh keledi,

Umtylmasań ustaryń bos keledi.

Umtyl, ultym, Uranyń – Ulytaýyń,

Uqqanyńdy jaý menen dos kóredi.

Ulytaýdyń basynan kósh keledi,

Uly kúnniń maqsatyn eskeredi.

Ular-daýys ultymnyń oı-armany,

Urpaǵyma ólmeıtin ses beredi.

Ulytaýdyń basynda uly armanǵa,

Uıyp turyp, ult bolyp qýanǵanda,

Ulytaýdyń basynda janǵan shyraq,

Uıytqyp janyp, aınaldy shyraǵdanǵa!

Ulytaýdyń basynda ulyǵan jel,

Uzaq, uzaq jyldardan sýyǵan sher.

Uranymdy qaıtardy ult janyna,

Ulandary tý tigip, jylyǵan jer.

Ulaǵattap erlikti sherge bókken,

Uran salyp erkindik kelgen óktem.

Uıasyna namystyń qonaqtaǵan,

Ular-oıdyń úni de elge jetken.

Ulytaýdyń basynda ulaǵat bar,

Uly kúnniń tynysyn synap, aqtar.

Ulan-baıtaq dalamdy jyrmen súıdim,

Uldyń daýsyn estisin bula-baqtar.

Ulytaýym, uranym, ultym meniń,

Uran etsem jeter me, shirkin, demim?

Uzan bolyp saryndy bul dalada,

Uzaq jeler nar bolyp búlkildedim.

Ulytaýym, uranym, atakúldik,

Uzaq-sonar baıandy jatam úńgip.

Uzap ketken tarıhty taratqanda,

Ulylardyń aıtqanyn bata qyldyq.

Ulan dala, bul dala, uly dala,

Uıa bolǵan qyzyna, ulyna da.

Uly ańyzdar kóńilde tirilgende,

Ulyń sony jazǵanda – jyry jańa.

Ulytaýdyń basynda jel esedi,

Umyt dáýir búginmen keńesedi.

Uly handar kúmbezi kúmbirlese,

Ulaǵaty ultymen teńesedi.

Ulytaýdyń tórinde shejire bar,

Umtyl-daǵy oljaǵa kezige qal.

Uıqysynan oıanǵan jyraý-dala,

Uıqastyryp qosady sózińe nár.

Uly Dala! Uly Taý! Ulyq bári,

Umytyldy zar zaman ǵuryptary.

Ultymyzdyń Basshysy – Elbasymyz,

Ulytaýdy qadirlep, ulyqtady.

Ulyqtady ótkenin halqymyzdyń,

Uly ekenin aıǵaqtap saltymyzdyń.

Uran tastap Elbasy el bastady,

Uıqymyzdan oıatyp jalpymyzdy.

«Uly qazaq» dedi ol arǵy atamyz,

Ulytaýǵa ult týyn ornatamyz.

Uly kóshtiń basy bar, baıany bar,

Ulaǵattap erteńge jalǵatamyz.

Ultym qandaı, jańaǵa julqynǵandaı,

Ul men qyzym ýaqytpen qulpyrǵandaı.

Urany bir el edik, qyrany bir,

Uran salsam halqym bar umtylǵandaı.

Umtyl, halqym, eseń bar ótken kúnde,

Uǵarmysyń sen oǵan jetken kúnde.

Ulytaýdyń tórinde sóz óreıin,

Uǵyp alsyn, kýá bop kók pen kún de.

Uly tilim, uly dil, uly dinim,

Ulttyń jany sende ǵoı kúni búgin.

Ulytaýym – uly arman aldymdaǵy,

Ulytaýym – ulylyq, iriligim.

Ulytaýym – maqsatym, muratym da,

Uly sózben bostandyq gúl atýda.

Ultymyzdy tórt qubyla, segiz qıyr,

Ulaǵattap, kúlli álem unataýda.

Ulytaýym – uly jol, uly baıan,

Uzaq, sátti jol tússin qubyladan.

Ujymym bar, aty onyń – Qazaqstan,

Uly tańda nur shashqan shuǵyladan!

 ÚShINShI ORYN

Altyn týraly tolǵanys

Abzal BО́KEN

Baıtaǵym – baq mekenim, altyn dalam,

Qymbat qoı altynnan da narqyń maǵan.

Qazaqtyń balasymyn altyn qursaq,

Babasy altyn kıip jarqyldaǵan.

               Taımaǵan altyn kórse halqym joldan,

               Saqtaǵan sary altyndaı saltym bolǵan.

               Altynnan aınalmadym,

               Altyn quıǵan

               Aınaldym altyn mı men altyn qoldan!

Keshegi kenishterim joq eskirgen,

Kórgem joq altyn surap men eshkimnen.

Asylyn aıalaǵan ata qazaq,

«Altynym» degen sózben teńestirgen

               Tımeımin namysyna basqa jerdiń,

               Altyndaı jarqyraǵan asqaq elmin!

               Altyn salt,

               Altyn dástúr,

               Altyn ómir,

               Astana tórin altyn taspen órdim!

Kezim kóp ókinishten ý urttaǵan,

Sonda da altynymdy umytpaǵam.

Azattyq – Altyn otaý,

Aınymaıtyn

«Báıterek» basyndaǵy jumyrtqadan!

               Destelep alqabynan altyn orǵan,

               Dáýletim qaıta oraldy jarty joldan.

               Degende, – Altyn otaý,

               Ýa, darıǵa,

               Áıgili túsedi eske Altyn Ordam!

Tizilgen taýy da arman, tasy da arman,

Jerimdi talaı dushpan basyp alǵan.

Tomardaı baldaǵy altyn aldaspanmen.

Tomırıs Kır patshanyń basyn alǵan.

               Azabym alys ketti alqymdaǵan,

               Bul kúnge jetkizdi Alla halqymdy aman.

               Tumardaı jaqut kıgen jarq-jurq etip,

               Attady bosaǵamnan Altyn zaman!

Altynym – altynnan da jarqyn jyrym,

Altynym – elge bergen antym búgin!

Kereı han,

Áz Jánibek babalarym,

Ańsaǵan, osy bolar, Altyn kúnim!

               Altyn kún – azattyǵym jarqyraǵan,

               Kúnim joq qýanyshtan shalqymaǵan.

               Basymda azat ǵasyr,

               Qazaq ǵasyr,

               Tórimde Nursultandaı Altyn aǵam!..

Altyn oı,

Altyn joba,

Altyn josyq,

Keledi kemeldiktiń saltyn keship.

Kók týyn altyn qyran alyp ushqan

Baqytym –  «Máńgilik El» – altyn besik!