QAZAQSTAN-RESEI: Yqpaldy yntymaqtastyq

EAEO – erkindik kepili Búginde kez kelgen eldiń jaq­sy ómir súrýi, tabysty bolýy onyń basqa memleketter­men, ásirese, kórshi eldermen qa­rym-qa­ty­nasyna, ózara yntymaq­tas­­tyq dárejesine baılanys­ty. Son­dyqtan da, álemdegi ınte­gra­sııalyq úrdis únemi qarqyndy damýdyń eń pármendi joly retinde qaras­tyrylyp keledi. Mundaıda: «Qoń­sysy durystyń – qosy durys» demekshi, aımaqtyq ıntegrasııanyń alatyn orny erekshe. Qazirgi tańda álemde kóptegen ıntegrasııalyq uıymdar bar. Olardyń basym kópshiligi ekono­mıkalyq baǵytqa negizdelgen. Atap aıtar bolsaq, Ekonomıkalyq yn­tymaqtastyq jáne damý uıymy (EYDU), Dúnıejúzilik saýda uıy­my (DSU), Eýropalyq odaq (EO), Munaı ónimderin eksporttaý­shy uıym (OPEK), Úlken Arab aıma­ǵynyń erkin saýdasy (PAN-ARAB), Ońtústik-Shyǵys Azııa memle­ket­teriniń assosıasııasy (ASEAN), Azııa-Tynyq muhıty ekonomı­kalyq yntymaqtastyǵy (APEK) jáne t.b. Aty atalǵan ınte­gra­sııalyq uıymdardyń birazymen bizdiń elimiz tyǵyz baılanys ornatýda. Osy turǵydan qaraǵanda Qazaq­stan Respýblıkasy óziniń HHI ǵa­syrdaǵy tabysqa jetýiniń kilti tó­mendegi máselelermen tike­leı baılanysty ekenin aıqynda­ǵan memleket. Olar – jańǵyrý, halyqtyń ál-aýqatyn jaq­sar­tý, ınnovasııa men ǵylymı jańa­lyq­tar, sondaı-aq, ıntegrasııa men álemge ashyq ári erkin qarym-qaty­nastar jasaý. 1994 jylǵy naýryz aıynda, tereń asa tarıhy bar M. V.Lo­monosov atyndaǵy Máskeý mem­le­kettik ýnıversıtetindegi bedeldi minberden asa bilikti ǵalymdar aldynda tuńǵysh ret Nursultan Ábish­uly Nazarbaev Eýrazııalyq strategııalyq ıdeıasyn jarııa etti. Ol búginde tabany kúrekteı jıyr­ma jyldyq evolıýsııalyq jol­dan ótip, birqatar tájirıbe jınaq­taldy. Bul joba ýaqyt synynan ótip, jańa úlgide júzege asýda. «Eýra­zııalyq jobanyń» eń basty jetistigi ıntegrasııalyq tushymdy is-qı­myldar bolyp tabylatyn­dyǵy dáleldendi. Eýrazııalyq eko­nomıkalyq odaq qurý ıdeıasy Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń alys­ty boljaı biletin kóregen saıasat­kerligi men zaman tynysyn dóp ba­satyn kemeńgerlik qasıetin aıdaı álemge aıqyn tanytty. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq – bul búgingi kún men bola­shaqtyń kúrdeli suranysymen ólshenetin megajoba. Onyń qa­lyp­tasýy jańa álemdik arhı­tek­týranyń bólinbes bóligi retinde adamzat tarıhyndaǵy ǵalamdyq eń kúshti ekonomıkalyq-qarjy daǵdarysyna qarsy kúres úrdisinen bastaý alady. Bul – oı men tájirıbeniń bir­ligi, júıeli túrde, satylaı jáne talmaı turaqty túrde alǵa umty­lýdyń nátıjesi. Ári bul joba post­keńestik keńistikte «Nur­sul­tan Nazarbaevtyń jobasy» dep ata­lyp, Qazaqstan onyń otany re­tinde tanyldy. О́ıtkeni, Qazaq­stan Kóshbasshysynyń barlyq ınte­gra­sııalyq úrdisterdiń basta­ma­shysy jáne kóptegen jańa­shyl jobalardyń, tyń ıdeıalar­dyń avtory ekenin búkil álem biledi. Atap aıtsaq, TMD, AО́SShQ, ShYU jáne taǵy basqa qoǵam­dyq-saıası, áleýmettik-ekonomı­kalyq yntymaqtastyq bizdiń Elbasy­myzdyń yqpalymen ómirge kelgen qurylymdar. Olar yqpaldasýdyń turaqty da tııanaqty damýdaǵy mańyz­dy quraly retinde tek aımaq­tyq qana emes, álemdik deń­geı­de de erekshe orny bar uıym­dar ekenin ýaqyt ózi moıyndap otyr. Alǵashynda memleketimizdiń basshysy N.Á.Nazarbaev ózi­niń ıdeıasynyń ýaqyt talaby­men úndes ekenin, ıntegra­sııa­nyń qajettiligin aldymen kór­shiles elderdiń kósh­­bas­shy­lary­na dáleldedi. «Bú­ginde, Dostas­tyqtyń barlyq elde­ri álemd­ik daǵdarysqa qarsy turý­­dyń joldaryn izdestirip jatqan­da, ekonomıkalyq prob­le­ma­lardy jeke-dara júrip eńserýge bol­maı­tynyna kóz jetken kezde, taǵ­dyr eýrazııalyq ıntegrasııa tujyrymdamasynyń kókeı­kes­tiligin taǵy bir ret tııanaqtap otyr», – dep jazǵan edi Elbasy «Eýrazııalyq ekono­mı­kalyq odaq: teorııa álde naqty­lyq» atty maqalasynda.   Prezı­dent sol kezde: «Sizdiń ıdeıańyzdy qoldamaıdy dep qoryq­paısyz ba?» – degen suraqqa: «Qoryq­paımyn. Búgin bolmasa da erteń qoldaıdy. Bizder budan eshqaıda ketpeımiz...», – dep jaýap bergen bolatyn. Mine, sol búgin aqıqatqa aınalyp otyr. Elbasy «Qazaqstan-2050» Strategııasynda: «Biz HHI ǵasyr­daǵy jahandyq syn-qaterlerge eýra­zııalyq ıntegrasııany tereń­de­týmen jaýap berýdemiz. Biz Reseı­men jáne Belarýspen birge Birtutas ekonomıkalyq keńis­tik qalyp­tastyrdyq, Eýra­zııa­lyq eko­no­mıkalyq odaq qurýǵa kele jatyrmyz. Bul – jalpy óńirlik turaqtylyqtyń, bizdiń ekonomı­ka­lardyń básekege qabilettiligin arttyrýdyń mańyzdy faktory. Biz TMD-nyń basqa memleketteriniń eýrazııalyq ıntegrasııaǵa qosy­lýǵa umtylysyn qoldaýǵa daıynbyz», – dep atap kórsetti. 2014 jylǵy 29 mamyrdaǵy Qa­zaqstan, Belarýs, Reseı memle­ketteriniń basshylary saltanatty jaǵ­daı­da Astana qalasynda qol qoıǵan Eýrazııalyq ekono­mı­kalyq odaq týraly sharttyń ózekti máseleleri men elderdiń osy birlestik aıasyndaǵy ózara is-qımylynyń negizgi baǵyttary jóninde tómendegideı paıymdaýlar jasaýǵa bolady. Bul tarıhı qujat HHI ǵasyr­dyń erekshe megajobasy retinde bolashaqta tıisti baǵasyn alaty­nyna esh kúmán joq. Qujat 4 bólim, 28 taraý, 118 baptan jáne 28 qo­sym­shadan, jalpy 700 betten turady. Onda halyqaralyq uıym­darǵa tán, táýelsiz elderdiń qa­tysý ustanymdary, terrıto­rııa­lyq tutastyǵy, ásirese, Odaqqa múshe mem­leketterdiń saıa­sı erekshe­lik­terine qurmetpen qaraý sekildi má­sele­lerdiń bazalyq negizderi arqaý etilgen. Qazirgi kezeńdegi Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa degen qoǵamdyq kózqarastyń ártúrli bolýy zańdy da. Bul jerde elimizdiń keıbir belsendileriniń aıtyp júr­ge­nindeı, Ekonomıkalyq odaq – KSRO-ǵa qaıta oralý, bılik Re­seı­diń yqpalyna túsip, ıaǵnı táýel­siz­dikten aıyrmaıdy. О́ıtkeni, Keden odaǵyna qatysýshy memleketter odaqtyń ekonomıkalyq shekarasyn naqty belgiledi. Al Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq – bul shyn mánindegi ekonomıkalyq qurylym, al onyń negizinde qandaı da bir saıası ustanym nemese saıası blok qurylýy esh múmkin emes. Bul qadamnyń táýelsizdikti ny­ǵaıtýǵa baǵyttalǵan naqty is-sha­ra ekenin túsinip, Elbasynyń bastamasyna barsha qaýym, tutas qoǵam bolyp qol­daý kórsetip otyr. Jáne osy Odaq aıasynda saıası qury­lymdar – «ortaq par­lament», «or­taq azamat­tyq» sekildi máse­­leler bolmaı­ty­nyn eskergen oryndy. Onyń ústine, Nursultan Nazar­baev­tyń Ulytaý baýraıynda bergen suh­batynda táýelsizdigimizge qaýip tón­diretin kez kelgen odaq­tan shy­ǵyp kete alatynymyz­dy aıt­qanyn kóńilge medeý tut­qa­nymyz durys. Bul joba Elbasynyń týǵan hal­qynyń tórtkúl dúnıe kóshi­nen qalyp qoımasyn degen izgi nıet­pen kúndiz kúlki, túnde uıqy kórmeı júrip jasaǵan san jyl­ǵy qajyrly eńbeginiń bir para­sy ekenin túsin­genimiz jón. Bul jóninde Reseı Pre­zıdenti V.V. Pýtın: «Eýra­zı­ıa­lyq ıdeıa­nyń, Eýrazııalyq memle­ketter odaǵynyń ǵana emes, Eý­razııalyq ekonomıkalyq qaýym­das­­tyq pen Eý­razııalyq ekonomı­ka­lyq odaq ıdeıasynyń avtory – N.Á.Nazarbaev», – dep jıi aıtyp júr. Bul joba shyn máninde qa­lyp­tasqan memlekettiń bastama­symen qabyldanǵan HHI ǵa­syr­dyń alǵashqy shıregindegi aı­ryqsha tarıhı máni bar sheshim. Onda oǵan qatysýshy elderdiń árqaı­sysynyń ulttyq múddeleri es­kerilgen. Integrasııalyq jańa uıym bul Odaqqa múshe memle­ketterdiń egemendigin saqtaı otyryp, Qazaqstan, Belarýs jáne Reseıdi, ózge úmitkerlerdi ıntegrasııanyń jańa deńgeıine shyǵarady degen senim bar. Onda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe elder halyq­tarynyń talap-tilekteri jan-jaqty talqylaýdan ótip, olar eskerilip otyr. Bul oraıda, eń bastysy – saıası táýelsizdik, ege­­mendik, memlekettiń turaq­ty­­lyǵy. Odaqtyń quramyna árbir el ortaq iske táýelsiz jáne ege­men memleketter retinde qatysady. Odaqqa múshe memleketterdiń tilderi máse­lesine toqtalar bol­saq, Eýrazııalyq ekono­mıka­lyq odaq sheńberindegi barlyq halyqaralyq kelisimder, Komıs­sııanyń mindetti sıpattaǵy kúshi bar sheshimderiniń barlyǵy birden taraptardyń árqaı­sysynyń memlekettik tilde­rine aýdarylatyn bolady. Son­dyqtan tildik qaǵıdattar jóninde  eshqandaı kemsitýshilikterge jol berilmeıdi. Al ózimizdiń ana tili­mizdiń damýy bizdiń óz qolymyzda. Ol úshin biz tilimizdiń memlekettik mártebesin nyǵaıtý jolynda aıanbaı áreket etýimiz kerek. Son­dyqtan, ulttyq kelbetimizdi saqtap qalýda qazaq tiliniń qoldanylý aıasyna erekshe kóńil aýdarý árbir qazaqstandyqtyń patrıottyq mindeti dep túsingenimiz abzal. Árıne, bul ıntegrasııalyq uıymdy qurýdyń joly ońaı bolmaǵany aıtpasa da belgili. Eýra­zııa­lyq ekonomıkalyq odaqty uıymdastyrý barysynda osy­dan eki jyldaı buryn Reseı­de ult­ústilik parla­ment qurý jó­ninde áńgime qoz­ǵalǵan bolatyn. Biraq, bul ıdeıany Qazaq­stan men Belarýs parla­ment­shileri qol­daı qoımady. Keıinnen ol bas­qasha túrde sheshimin tapty. Shart­qa qol qoıý barysynda Eýra­zııa­­lyq ekonomıkalyq odaq­tyń ult­ústilik ret­teýshi organy retin­de Eýrazııalyq ekono­mıkalyq ko­mıs­­sııanyń jumys júrgizý tártibi bekitildi. Ol Komıs­sııa Máskeý­de or­nalasyp, onda Eýra­zııa­lyq eko­no­­mıkalyq odaqtyń ekono­mıka­lyq ortalyǵy (shtab-páteri) bolatyn boldy. Mınskide Eýra­zııalyq sot ornalasady. Iаǵnı, Odaq­tyń quqyqtyq qurylymdary sonda sho­ǵyrlanady. Al Almatyda 2025 jyldan bastap Odaqtyń qar­jy naryǵyn retteý jónindegi ult­ústi­lik organy oryn teppek. Bul da ór­kenıetti konsensýstyń aıqyn kórinisi ispetti. Odaqtyń atqarýshy organ­dar­yndaǵy kadr saıasaty taraptardyń teń qamtylýy qaǵıdaty negizinde eskerilip, jumysqa bilikti mamandar tartý konkýrstyq negizde júrgiziletin bolady. Komıssııa qyz­metkerleri halyqaralyq márte­beni ıelenedi. Laýazymdy tulǵa­lar boıynsha árbir tarap teń dáre­jede bolý normalary beki­til­gen. Komıssııa apparatynda jumys isteýge tilek bildirgen úmitker­lerge arnaıy aqparattyq saıt ashyl­ǵan, sol jumys jasaıdy. Bu­ǵan qazirden bastap-aq Qazaq­stan, Belarýs, Reseı azamattary irikteýge qatysýǵa quqyqtary bar. Biz – «Kórshi aqysy – qudaı aqysy», «Jaqsy kórshi jaman týystan artyq» dep ósken, qudaıy kórshilermen dostyq, tatýlyq, yntymaqtastyq qarym-qatynasqa erekshe mán bergen óreli halyqtyń ókilimiz. Sondyqtan bul ınte­grasııalyq yntymaqtastyqtyń bizge bereri mol bolýy kerek. Birin­shiden, bul, joǵaryda atalǵa­nyndaı, tek ekonomıkalyq odaq bolyp tabylady. Oǵan qaty­sýshy elderdiń ál-aýqaty men tur­mys-jaǵdaıyn, ekonomıkasyn ór­kendetedi. Sol arqyly kásipkerlik damıdy, jańa jumys oryndary paıda bolady. Qazaqstan úshin 9 ese úlken baıtaq naryq bazary, ıaǵnı 170 mıllıon adamdy quraıtyn alyp keńistikke jol ashylady. Ekinshiden, árbir eldiń ekono­mı­kalyq múmkindikteri, ıntegra­sııalyq baılanystary, ba­rys-kelisi kóbeıip, alys-berisi qarqyndy damıdy. Bul Odaq­tyń geostrategııalyq jaǵynan da aıryqsha mańyzy zor. Qazaq­stannyń Eýropa elderiniń tutyný naryqtaryna shyǵýǵa jáne Qytaı men Eýrazııalyq odaqtyń qýatty ekonomıkalary arasyndaǵy baılanysty qamtamasyz etetin býyn bolýyna keń múmkindik beredi. Úshinshiden, ulttyq ekonomıkamyzdy kótermeleý úshin iri, usaq degen másele bolmaýy kerek, sondyqtan da, onda barlyq máseleler jan-jaqty tarazyǵa salynyp eskeriledi. Osy turǵyda mundaı múmkindikterdi biz jańa ekonomıkalyq odaqtyń baǵyt-baǵdarynan baıqap-kórip otyrmyz. Tórtinshiden, HHI ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda Odaqtyń aldyndaǵy basty mıssııasy – onyń ashyq ekonomıkalyq qoǵamdastyq retinde álemniń asa ma­ńyz­dy ekonomıkalyq makro­aı­maǵyna aınalý. Ol, saıyp kelgende, Eý­ropa men Azııanyń «eko­nomıkalyq altyn kópiri» bolatyn sapaǵa qol jetkizý arqyly odaqqa múshe memleketterdiń básekelestikke qabilettiligin art­tyrý. Besinshiden, Eýrazııalyq eko­no­mıkalyq odaq ózine múshe elder arasynda áleýmettik, mádenı-gýma­nıtarlyq, ásirese, oqý-bilim jáne ǵylym salasyndaǵy ynty­maq­tastyqty damyta túsýge de ıgi áserin tıgizetini sózsiz. Búginniń ózinde Qazaqstan, Belarýs, Reseı ara­synda joǵary, orta jáne kásip­tik bilim týraly dıplomdardy eshqandaı nostrıfıkasııasyz ózara taný týraly kelisim bekitilip otyr. Sondaı-aq, úsh eldiń azamattaryna Odaqqa múshe kez kelgen eldiń joǵary oqý oryndarynda bilim alýǵa teńdeı quqyq berilgen. Álemdik tájirıbede ınte­gra­sııalanýdyń kóptegen formalary bar. Al joǵaryda atal­ǵan jaıttar Eýrazııalyq ekono­mıka­lyq odaqtyń olardan naqty­ly aıyrmashylyqtary bolaty­nyn aıǵaqtaıdy. Osy rette álem­dik ıntegrasııalanýdyń úzdik tá­ji­rıbelerin ózimizge sáıkestendirip qoldana bilýdiń mańyzy zor ekenin moıyndaǵan abzal. О́ıtkeni, sonyń nátıjesinde osynaý Eýrazııalyq odaqtyń óz erekshelikteri men artyqshylyqtaryn kórsete bile­miz. Ásirese, munda Eýropalyq odaq­tyń jibergen kemshilikterin qaıta­lamaý mańyzdy. Álemdik ekono­mıka­nyń turaq­ty damýy osyn­daı jańa múmkindikter ashýdan kórinedi. Eýra­zııalyq ekono­mı­kalyq odaq ózine múshe elder­diń qa­ra­paıym turǵyndaryna aýyrt­palyq emes, ıgilik ákelýge qyzmet etetin bolady. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq ózge elder úshin ashyq qury­lym bolyp tabylady. Qazirdiń ózin­de Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq­­qa Armenııa men Qyrǵyz­stan qosyldy. Bul odaqtyń ómir­sheń­digin kórsetip otyr. Taǵy bir eskere keterlik jaıt, mundaı mańyzdy sheshim men ekonomıkalyq odaqtyń qury­lýynyń ózi osy ıdeıanyń ota­ny bolyp otyrǵan Qazaqstan je­rin­de, onyń jańa elor­dasy Astana qala­syn­­da júzege asýy da ádilet­ti­lik­tiń bir kórinisi ispetti. Astana – Eýrazııa qurlyǵynyń ortasynda ornalasqan, búgingi zamannyń eń jas elordasy. Onda tarıhı máni zor kóptegen saıası sheshimder men halyqaralyq qujattar qabyl­danǵan. Atap aıtqanda, Álem­dik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezderi, EQYU, Shan­haı yntymaqtastyq uıymy já­ne ózge de halyqaralyq uıym­dar­dyń sammıtteri, dástúrli Eýra­zııa­lyq medıaforýmdar ótti. Astana bolashaqta EKSPO-2017 halyq­aralyq kórmesiniń mereıli mekenine aınalady. Jer sharynyń  eń iri tutyný­shy­lyq naryqtarynyń biri, energııa resýrstarynyń iri eksporttaý­shysy bolyp sanalatyn ınte­gra­sııalyq birlestiktiń qazirgi jaǵ­daıyna úńiler bolsaq, jańa odaq quryp otyrǵan alǵashqy úshtiktiń ortasynda jaqsy únqatysý, salı­qaly túsinistik, mámileli keli­sim qalyptasqan. Sondaı-aq, mun­daı úrdister memleketter arasyn­daǵy ekijaqty qatynastar arqyly da jalǵasyn tabýda. Osy jaǵ­daılardyń barlyǵy Odaq múshe­lerine tehnologııalyq turǵydan kooperasııalanýymyzǵa jańa jol siltep otyrǵandaı. Árıne, bul kooperasııalaný tek shıkizattyq baǵytta ǵana emes, kúrdeli tehnologııalar men ınnovasııalyq ınfraqurylymdar jasaý baǵy­tynda da alǵa basatyndyǵy anyq. Bolashaqta álemniń alǵa qaraı qaryshtap ilgerileýi ınte­gra­sııanyń damý úrdisimen anyq­talary anyq. Kimde-kim yqpal­dasýdan tys bolsa, órkenıet damýy­­nan shet qalary sózsiz. Búkil­álemdik qaýymdastyq búgin­de Qazaq­standy bedeldi ári ǵa­lamdyq úderis­terge yqpal ete alatyn memle­ket retinde tanıdy. Bizdiń elimiz – báseke­les­tikke qabiletti, álem­dik qaýym­das­tyqtaǵy mereıi ús­tem memleket. Elbasymyzdyń ıdeıasymen ómi­r­ge joldama alǵan osynaý Eýra­zııalyq ekonomıkalyq odaq – shyn mánindegi HHI ǵasyrdyń álemdik deńgeıdegi megajobasy retinde óziniń tarıhı qyzmetin tolyqqandy oryndaıtyny daý­syz. Baqtııar SMANOV, UǴA korrespondent-múshesi, professor.