Uly Otan soǵysy jyldaryndaǵy (1942-1945) úsh jyl boıǵy kúndiz-túngi úzilissiz jańbyrsha jaýyp turǵan oqtyń, jan-jaǵynan jarylyp jatqan bomba, snarıadtardyń astynda, talaı márte jaralanyp, qaıtadan qatardaǵy jaýyngerlermen birge talaı shabýyldarǵa aralasyp, joryq jolyn Shyǵys Prýssııanyń Pıllaý portynda aıaqtap, elge «Qyzyl Juldyz» ordenimen eki márte, II dárejeli «Otan soǵysy», t.b. ordenderimen jeńispen oralǵan aǵa leıtenant shenindegi bólim komandıri Ǵyjdýan aǵa Qasymov óziniń negizgi ustazdyq mamandyǵyna oralyp, bul qyzmetinde de eńbekteri jemissiz bolǵan joq. «Eńbek Qyzyl Tý» ordeni «Eńbekte úzdik shyqqany úshin» medali soǵystan keıingi eńbekteriniń jemisteri bolsa, 1961 jyly «Qazaq KSR mektebine eńbegi sińgen muǵalim» atty qurmetti ataqty ıelenip, 1970 jyly «KSRO aǵartý isiniń úzdigi» tósbelgisimen marapattalǵan. Amangeldi, Arqalyq aýdandarynda mektep basshysy, aýdandyq oqý bóliminiń meńgerýshisi qyzmetterinde birge eńbek etken zamandastary men shákirtteriniń estelikteriniń ózi birneshe kitapqa jeli bolyp, respýblıkalyq deńgeıdegi jáne oblystyq, aýdandyq, qalalyq gazetterdegi maqalalarǵa aınalǵan.
Ǵyjdýan aǵaıdyń burynǵy shákirtteriniń biri, ózi de Uly Otan soǵysynyń qatarlary sırep qalǵan ardagerleriniń biri, keıin biraz jyldar boıy ustazdyqpen qatar, mektep basshysy qyzmetterin abyroımen atqarǵan, bul kúnderi Astana qalasynda turyp jatqan Minaıdar Boranbaıuly «1940-jyldary 7-synypty Amangeldi aýdanynyń ortalyǵyndaǵy orta mektepte oqyp júrgenimizde Ǵyjdýan aǵaı bizge geografııa, tarıh pánderinen sabaq berdi. Ǵyjdýan aǵaıdyń sabaqtaryn búkil oqýshylar muqııat tyńdap, erekshe áserge bólenetinbiz. Minezi óte sabyrly, úni bııazy, sóılegeni de, kúlimsirep, kúlgeni de, júrgeni de, kıim kıisteri de bizge úlgi bolatyn. Meniń keleshektegi ustazdyq joldy tańdaýyma: Rım fılosofy Senekanyń «Jaqsylyqqa úlgi kórsetip jetpese, ýaǵyz aıtýmen jetý qıyn» degen sózi men Ǵyjdýan aǵaıdyń adal peıili, jan tazalyǵy, jaqsylyq nurymen sáýlelengen keńdigi men keshirimdiligi sebep boldy. Oǵan esh ókinbeımin, bul kúnderi meniń de shákirtterimniń birazy ulaǵatty ustazdyq joldy tańdaǵandary – eńbegimniń jemisi ekendigine táýbe etemin»... dep eske alady.
Ǵyjdýan aǵaıdyń adamdyǵyn, adaldyǵyn ómir boıy óziniń ustanymyna aınaldyrǵan taǵy da bir (marqum) shákirti Áýbákir Qylyshbaıulynyń «Bas kespek bolsa da» (Qostanaı qalasy, 2005j.) atty kitabynyń 77-78 betterinde bylaısha eske aldy:
«Ol jyldary, myna bertinge deıin mektepte dene tárbıesi men sýretten basqa barlyq pánderden oqý jylynyń sońynda emtıhan tapsyrylatyn. Sonyń qorytyndysy boıynsha ǵana synyptan synypqa kóshiriletin. Sondaı uly báıgede, emtıhandarda men sóz (til, ádebıet, tarıh, geografııa, bıologııa, anatomııa, astronomııa) sabaqtaryndaǵy suraqtarǵa bıletti ala salyp, oılanyp otyrmastan jaýap berip, bestik baǵalar alyp júrdim. «Uıattaǵy, uıat ta bolsa, turat taǵy» depti qazaq atam. Osyndaı jeti jyldyq mekteptiń sońǵy synybynyń emtıhan tapsyrýy kezinde bastan keship, uıattan ólmegen bir jaǵdaıatty búgin eske alyp otyrǵanym. «О́tken-ketken kináńdi aıtsań, kúnáń tógiledi», depti ǵoı danalarymyz. «Kúnám» tógiler me eken, sony aıtyp óteıin.
Sol jyldary bizge tarıh páninen múldem saýaty joq bir muǵalim sabaq berdi (aty-jónin aıtýǵa arýaqtan uıalyp otyrmyn). Ol marqum kitabyn ashyp qoıar edi de, qııadan kóz tastap, sol betterdi birinen soń birin oqyp shyǵatyn. Sonda, eń bolmasa sol oqyǵandaryn ózi uǵyp, túsine almaıtyn, jaryqtyq. Biz sol aǵaıdyń sabaǵynda suraqtaryna ylǵı da ótirik jaýap beretinbiz. Múdirmeı aıtqanymyz úshin tórttik, bestik baǵalar alatynbyz. Bizdiń sorymyzǵa qaraı sol bir jyldary aýdan kólemindegi ár aýyldaǵy jetijyldyq mektepterdiń bitirýshileri emtıhandy Amangeldi aýdanynyń ortalyǵyndaǵy orta mektepte tapsyratyn bolǵan. Munda álgi aǵaıymyzǵa múldem uqsamaıtyn tarıh pániniń bilgirleri: Ǵabdyrahman Saqtaǵanov, Ǵyjdýan Qasymovtar ustazdyq etetin. Sóz sabaqtarynyń emtıhanyn maqtanshaqtyqpen kezekten tys tapsyryp, suraqtarǵa bıletti ala salyp, orynǵa otyryp oılanbaı-aq jaýap berip jaman áýestengen maǵan osy joly tarıh pániniń emtıhanynda eń sońǵy 33-bılet tap boldy. Qolymyzǵa osy pánniń emtıhan bıletteri kesh tıgendikten oǵan aqyryna deıin daıyndalyp úlgermegen men, boldyrǵan attaı turdym da qaldym. Sol sát kózim buldyrap, tilim baılanyp qaldy. Shamasy kóp turyp qalsam kerek, emtıhan alyp turǵan Ǵyjdýan Qasymov aǵaıdyń «Bilmeısiń, turma, ket», degen sózinen selk etip, uıqydan oıanyp ketkendeı kúı keshtim. Esime burynǵy aǵaıyma osy pánnen sabaq aıtatyn ádetim sap ete tústi. Sol izge salyp, atymnyń basyn jibergenim esimde. «Qoı endi, boldy!» – dep jekirgen Ǵyjdýan aǵaıdyń sózine ol birneshe ret qaıtalasa da toqtamaǵanymdy anyq bilemin. Sol kisi «Sýaıt! Aqymaq!» dep julqyp-julqyp bólmeden ıterip jibergende baryp, esimdi jıdym. Esikten ishke qulaq túrsem, oblystyq oqý bóliminen kelgen ókil, memlekettik emtıhan alý komıssııasynyń tóraıymy Almatova ishek-silesi qatyp kúlip, meni jaqtap «ójet eken» dep maqtap jatyr eken. Ǵyjdýan aǵaı bolsa «О́zi jyndy bolǵan soń, bizdi jyndy etýin!» – dep bulqan-talqan, áli ashýlanyp júr.
«Mynaý apaıyńa osy joly alǵan tórttik baǵań úshin qaryzdarsyń», dedi emtıhan qorytyndysynda Ǵyjdýan aǵaı Almatovany nusqap. Osy jolǵy ártistigińdi endi qaıtalasań men keshirmeımin, – dedi betinde kúlki taby oınap. Júregim sonda baryp ornyna túskendeı boldy. Uıattan adam ólmeıdi eken...
Men Amangeldi orta mektebinde oqyǵan jyldarymda tarıh páninen ótirikti soǵatyn joǵaryda aıtylǵandaı jaman ádetimnen arylyp, «kúnámdi» jaqsy jýdym. Munan keıin ataqty azamattar bolǵan jazýshy Aqan Nurmanov, ǵalym-ekonomıst Mansur Shákirjanov, Adyrbaı Maǵzumov, Káribaı О́tebasovtarmen bir synypta oqydym. Matematıka men orys tilinen bótengi sabaqtardy jaqsy oqyp, synyptyń keýde tusyndaǵy oqýshylardyń biri boldym...
Igi isterimen eline úlgi, ónege bolǵan, keıingi jyldardaǵy bizdiń tabystarymyzdyń taı-qazandaryn tasytqan ardaqty, rýhymyzdy asqaqtatqan Ǵabdyrahman Saqtaǵanov, Ǵyjdýan Qasymovtardy qalaısha umytarmyz. Biz sol kezdegi jas urpaq osy asyl azamattarǵa qarap, boı, oı túzep óstik. Olardyń órkendi, ómirsheń isterin úlgi, ónege tuttyq. Balalarymyz ben nemerelerimizdi solardyń ustanǵan asyl armandary úlgisimen de tárbıeleýge tyrystyq. Muny qazirgi esi túzý urpaq árkez jadynda saqtaýlary lázim».
Osyndaıda Ǵyjdýan aǵaıdyń kóp shákirtteriniń biri Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen mádenıet qaıratkeri, belgili jornalshy Tólýbaı Ydyrysovtyń «Qazaqstan» baspasynan jaryq kórgen «Jalyndy jyldar» atty kitabyndaǵy «Ustaz da kirdi urysqa» atty áńgimesine de osy Ǵyjdýan aǵaıdyń ulaǵatty beınesi, eńbegi jeli bolǵanyn atap ótý lázim.
Osydan birneshe jyl buryn Ulytaý etegindegi bir kezdegi Qorǵasyn keniniń oshaǵy bolǵan «Sheńber» atty eldi mekeninde bolǵanymda, jergilikti qalyń jurtshylyq bir kezdegi orta mektep basshysy, ustazdyq isine óte ustamdy, sabyrly da salmaqty Ǵyjdýan Qasymuly týraly ańyzǵa bergisiz áńgimelerin birinen keıin biriniń qaqpaqyldap, jyr qylyp aıtqandaryna kýá bolyp, olarǵa ózimniń sol aǵaıdyń inisi ekenimdi tanystyryp, sońynan týystaı bolyp, tabysyp ketkenim esimde. Bul da bolsa – Ǵyjdýan aǵamyzdyń isi men ishiniń tazalyǵyn, ózin qorshaǵan qoǵamǵa, ózine de ózgege de shynaıy adaldyǵy, aqyn Ǵafý aǵamyz Qaıyrbekovtiń:
Ustaz bolý – júrektiń batyrlyǵy,
Ustaz bolý – senimniń aqyndyǵy,
Ustaz bolý – minezdiń kún shýaǵy,
Azbaıtuǵyn adamnyń – altyndyǵy
– degen myna óleń joldary dál Ǵyjdýan aǵamyz sııaqty ulaǵatty ustazdarǵa arnalǵandaı. Ǵyjdýan aǵamyzdyń estelik buryshy Arqalyq qalasynyń B.Maılın atyndaǵy №3 mekteptiń jádigerine aınalǵan.
Joǵaryda esimderi atalǵan Ǵyjdýan aǵaıdyń shákirtteri Minaıdar Boranbaev ta, Áýbákir Qylyshbaev ta jyldar jyljı kele ózderiniń eńbekqor, alǵyrlyqtarymen kópshilikti sendire alatyn, aıtqandaryna kóndire alatyn mektep basshylaryna deıin kóterilip, shákirtterine izgiliktiń, ınabattylyqtyń, ar-ojdannyń ne ekenin, el aldyndaǵy paryzdaryn umytpaýǵa, kópshilikti alalamaı, eshkimdi de jaralamaı, kekshil bolmaı, kópshil bolýǵa tárbıelegen edi.
Ǵyjdýan aǵaıdyń burynǵy shákirtteri ustazdaryn pirdeı kórip, ata-analarymen birdeı kórip, ómirdegi jetistikteriniń, shyqqan shyńdarynyń barlyǵyna sebepshi, aqylshy bolǵanyn jıi eske alyp otyratyn, qarapaıym muǵalimdikten talaı jyldar boıyna mektep basshysy, sońynan aýdandyq oqý bóliminiń meńgerýshiligine deıin kóterilýine birden-bir qamqorshy bolǵan, ózinen keıingi osy qyzmet oryndaryna, joǵarydaǵy basshylarǵa laıyqty basshy bop taǵaıyndalýyna da muryndyq bolyp ilgerige súırelep otyrýshy dep eske alady, jasy seksennen assa da áli bir kezdegi sábılik, balalyq, jastyq erkelikterdiń nyshandarynyń izderi boıynda saqtalǵan aǵamyz Ormanbek Bımaǵanbetuly.
Ǵyjdýan aǵaı ómiriniń sońǵy jyldarynda Qostanaı qalasynyń Ybyraı Altynsarın atyndaǵy mektep basshysynyń oqý isi boıynsha orynbasary qyzmetin zor abyroımen atqarǵany belgili. «Qazaq KSR mektebine eńbegi sińgen muǵalim» atty №1 qurmetti ataqqa keýdesin kerip maqtanbaǵan, nıeti men júrisinde min joq, aıtqanynda zil joq, kóńilinde kir joq, respýblıka kólemine esimi belgili aǵaıymyzdyń eńbegi kimge de bolsa úlgi.
Erkin QOJAHMETULY,
eńbek ardageri.
ARQALYQ.
