Dúbirge toly dúnıe
Kúni keshe, osydan bir-eki apta buryn Iemendegi shıelenis azamat soǵysyna aınalmasa eken dep qaýip qylatyndar bar bolsa, endi bul soǵystyń halyqaralyq sıpatqa ıe bolǵanyna eshkimniń kúmáni joq. Saýd Arabııasy bastaǵan elderdiń áýe kúshteri Iemenniń ár tusyn bombalap jatyr.
Bomba tastalǵan soń, qurbandyq ta bar. Ony az-kem deıtin emes, soǵystyń oty tutanǵan soń, ol adam ómirin jalmaı beredi. Al sol soǵys órtin óshirýdiń joly qıyn bolyp tur. Bul soǵystyń halyqaralyq sıpatqa kóshýi kezdeısoq emes, oılanyp, kelisilip jasalyp otyr. Onyń osyndaı sıpat alatyny basynan belgili edi. Bireýler sony bile turyp, onyń órshýine jol berdi.
Qazir Iemenniń zańdy prezıdenti Ábdi Rabbý Mansur Hadı týraly ártúrli áńgime kóp. Onyń elden shyǵyp ketkenin betine basyp, ony zańsyz degenge deıin barady. Al Mansur Hadı qantógiske barmas úshin, shııttik kóterilisshilerdi kelissózge shaqyryp, kelisim de jasaǵan. Olardyń talaptaryn eskerip, tipti, konstıtýsııaǵa ózgerister engizýge de kelisim bergen. Onyń bul qadamdary aqyrynda ózine taıaq bolyp tıdi. Bıliktiń ózderine qarsy qatań shara qoldanbaýyn paıdalanyp, kúsh alǵan separatıst kóterilisshilerdiń basshylyǵy memlekettik tóńkeris jasaýǵa bardy.
Osydan keıin Hadı BUU Qaýipsizdik Keńesine, Arab memleketteri lıgasyna kóterilisshilerdiń zańsyz áreketterin aýyzdyqtaý jóninde ótinish bildirdi. Bir emes, Qaýipsizdik Keńesi talaı ret Iemendegi shııttik kóterilisshilerdi bitimgershilikke, zańdy úkimetti moıyndaýǵa shaqyrdy. Biraq hýsıdter, oǵan qulaq aspaǵany óz aldyna, ózderiniń basqynshylyq áreketterin údete tústi.
Biraz jurt qazir Saýd Arabııasyn Iemenniń jerin bombalaýdyń bastamashysy dep jazǵyryp sóıleıdi. Bul da shyndyq. Biraq Er-Rııadtyń óz irgesinde dúnıeniń búlinip jatqanyn kórip otyryp, oǵan osynsha shydap kelgenin de shydaý-aq dese bolar. Iemendegi qaqtyǵystardyń dinı sıpatyn áste de jasyrýǵa bolmaıdy. Moıyndasyn, moıyndamasyn, shııttik búlikshilerdiń maqsat-múddesi de, olardy kimderdiń ne úshin qoldap otyrǵany da belgili. Hýsıdterdiń búligi odan ári jalǵasyp, yqpaly arta tússe, ol Iemenniń óz ishindegi turaqsyzdyqty órshitýmen qatar, kórshi elderge de, onyń ishinde Saýd Arabııasyna da yqpal etpek. Yqpal etkende, turaqsyzdyq týdyrady. Sol hýsıdterdi syrttaı qoldaýshylardyń da maqsaty – sol.
Buǵan Saýd Arabııasy da, onyń odaqtastary, kórshileri de aqyry shydamady. Kúsh biriktirip ashyq qarsylyqqa shyqty. 10 el odaqqa birikti: Saýd Arabııasy, Katar, Kýveıt, Bahreın, BAÁ, Egıpet, Marokko, Sýdan, Iordanııa jáne Pákistan. Olardyń Iemendi bombalaý operasııasy «Tabandylyq daýyly» dep atalady. Birneshe kúnniń ishinde olar shııttik kóterilisshilerdiń negizgi nysandaryn tolyq joımaǵanmen, kópshiligin isten shyǵardy.
Qandaı qorytyndy jasaýǵa bolady? Musylman qaýym birin-biri qyrýǵa myqtap kiristi. Buryn Iemenniń ishindegi qaıshylyqty, qaqtyǵysty syrttaǵylar, atap aıtqanda, bir jaǵyn – Iran, ekinshi jaǵyn Saýd Arabııasy qoldady delinse, endi onyń aýqymy keńeıgen. Keńeıgende, ázirge áskerı kúsh qospaǵanmen, AQSh jáne Reseı sııaqty elderdiń aqparattyq áleýeti iske kirisip ketti. Bul qarý da búginde biraz nárseni búldire alady. Sóıtip, bul soǵys álemdik sıpatqa ıe boldy.
Ony toqtatatyn kúsh bar ma? Jurt úmiti BUU-da, onyń Qaýipsizdik Keńesinde edi. Onyń da múmkindigi shekteýli, ol burynǵy Iraktaǵy, Sırııadaǵy, qazirgi Ýkraınadaǵy qaqtyǵystardy toqtata almaǵan. Basty sebep – bir elder ózderiniń veto quqyn paıdalanyp, BUU-nyń qatań sheshimderin qabyldatpaı tastaıdy. Sodan da osynaý halyqaralyq Bas uıym kóbine jaı shaqyrýmen, úndeý tastaýmen shektelip qala beredi. Al Iemende halyq qyrylyp jatyr.
Sarkozıdiń alǵashqy kezeńdegi jeńisi
Fransııada jergilikti bıliktiń saılaýy ótti. Sarapshylar muny saıası kúshterdiń aralyq kezeńdegi ara salmaǵynyń kórsetkishi sanaıdy. Bul saılaýda bıliktegi sosıalıster oısyraı jeńilip, konservatorlar úlken jeńiske jetti.
Jurt bul saılaýdy eki jyldan keıingi prezıdent saılaýynyń alǵashqy kezeńindeı kórip otyr. Búgin departamenttik keńesterdiń saılaýynda jurttyń qaı partııaǵa yqylasy kóptigi ańǵarylady. Búginge deıin sosıalıster osynaý jergilikti bılikte ústemdik etse, olardyń ókili Fransýa Olland prezıdenttik saılaýda da jeńgen. Qısyn búgin jeńgender erteń de jeńedi deıdi.
Munda saılaýdyń alǵashqy týrynda kóp daýys alǵan eki partııa ekinshi týrda kúreske túsedi de, jeńimpaz anyqtalady. Sodan da alǵashqy týrda aıtarlyqtaı upaı alǵan keıbir partııalar ekinshi týrda jeńilýi ábden múmkin. Ásireońshyl radıkaldyq «Ulttyq maıdan» partııasy sondaı jaǵdaıǵa ushyrady. Alǵashqy týrda eks-prezıdent Nıkolıa Sarkozıdiń Halyq qozǵalysy úshin odaq partııasy 32,5 paıyz, Marın Le Penniń «Ulttyq maıdan» partııasy 25,3 paıyz, al bıliktegi sosıalıstik partııa 22,5 paıyz ǵana daýys jınady.
Immıgrasııa, ıslamnyń fransýz qaýymyna kirigýine qarsy uran kótergen Le Pen birinshi týrdan keıin asyp-tasyp, biraz departamentte bılik tizginin ózderi ustaıtynyna kúmánsiz sengen edi. Olardyń jolyn sosıalıster bógedi. Sosıalıst premer-mınıstr Manýel Vals ekinshi týr aldynda óz partııalastaryn konservatorlar men radıkaldar kúreske qosylǵan jerde daýysty Sarkozıdiń partııasyna berýge shaqyrdy. Sonyń nátıjesinde ásireultshyldar birde-bir departamentte jeńiske jete almaı qaldy.
Konservatorlar da sosıalısterge dos emes. Biraq ultshyldarǵa qaraǵanda, olardyń jóni bólekteý. Osyndaı taktıkalyq qadam sosıalısterdiń konservatorlardan oısyraı jeńilýine soqtyrdy. Olar buryn departamentterdiń 61-inde bılikke jetse, endi sonyń 30-ynan aıyryldy. Kerisinshe, sentrıstermen odaqta bolǵan konservatorlar burynǵy 40-tyń ornyna 69 departamentte kópshilik orynǵa ıe.
Sarkozı qýanysh qushaǵynda. «Biz buryn munshalyqty departamentte jeńiske jetken joq edik, endi bizdiń ıdeıalarymyz qaı jerde bolsa da jeńe alady», – dedi ol. Osy saılaýda biraz jeńiske sosıalısterdiń arqasynda qoldary jetkenine qaramaı, onyń 2017 jylǵy prezıdenttik saılaýda «Eýropadaǵy eń kári-qurtań sosıalızmniń túbine jetemiz» deýi artyqtaý kórinedi.
Biraq saıasat ne aıtqyzbaıdy, munda jaqynyńdy da aıamaısyń. Sarkozıdiń ózin de, basqalar onyń prezıdenttikke túsetinin bilgen soń, aıamaı júr. Áldebir ótken is úshin sotqa da tartty. Biraq ol da qasqaıyp aıqasyp júr. Jergilikti bılik saılaýynda onyń partııasynyń aıqyn basymdyqpen jeńiske jetýi prezıdent taǵyna jol ashqandaı bolyp kórinedi.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst.
Bomba tastalǵan soń, qurbandyq ta bar. Ony az-kem deıtin emes, soǵystyń oty tutanǵan soń, ol adam ómirin jalmaı beredi. Al sol soǵys órtin óshirýdiń joly qıyn bolyp tur. Bul soǵystyń halyqaralyq sıpatqa kóshýi kezdeısoq emes, oılanyp, kelisilip jasalyp otyr. Onyń osyndaı sıpat alatyny basynan belgili edi. Bireýler sony bile turyp, onyń órshýine jol berdi.
Qazir Iemenniń zańdy prezıdenti Ábdi Rabbý Mansur Hadı týraly ártúrli áńgime kóp. Onyń elden shyǵyp ketkenin betine basyp, ony zańsyz degenge deıin barady. Al Mansur Hadı qantógiske barmas úshin, shııttik kóterilisshilerdi kelissózge shaqyryp, kelisim de jasaǵan. Olardyń talaptaryn eskerip, tipti, konstıtýsııaǵa ózgerister engizýge de kelisim bergen. Onyń bul qadamdary aqyrynda ózine taıaq bolyp tıdi. Bıliktiń ózderine qarsy qatań shara qoldanbaýyn paıdalanyp, kúsh alǵan separatıst kóterilisshilerdiń basshylyǵy memlekettik tóńkeris jasaýǵa bardy.
Osydan keıin Hadı BUU Qaýipsizdik Keńesine, Arab memleketteri lıgasyna kóterilisshilerdiń zańsyz áreketterin aýyzdyqtaý jóninde ótinish bildirdi. Bir emes, Qaýipsizdik Keńesi talaı ret Iemendegi shııttik kóterilisshilerdi bitimgershilikke, zańdy úkimetti moıyndaýǵa shaqyrdy. Biraq hýsıdter, oǵan qulaq aspaǵany óz aldyna, ózderiniń basqynshylyq áreketterin údete tústi.
Biraz jurt qazir Saýd Arabııasyn Iemenniń jerin bombalaýdyń bastamashysy dep jazǵyryp sóıleıdi. Bul da shyndyq. Biraq Er-Rııadtyń óz irgesinde dúnıeniń búlinip jatqanyn kórip otyryp, oǵan osynsha shydap kelgenin de shydaý-aq dese bolar. Iemendegi qaqtyǵystardyń dinı sıpatyn áste de jasyrýǵa bolmaıdy. Moıyndasyn, moıyndamasyn, shııttik búlikshilerdiń maqsat-múddesi de, olardy kimderdiń ne úshin qoldap otyrǵany da belgili. Hýsıdterdiń búligi odan ári jalǵasyp, yqpaly arta tússe, ol Iemenniń óz ishindegi turaqsyzdyqty órshitýmen qatar, kórshi elderge de, onyń ishinde Saýd Arabııasyna da yqpal etpek. Yqpal etkende, turaqsyzdyq týdyrady. Sol hýsıdterdi syrttaı qoldaýshylardyń da maqsaty – sol.
Buǵan Saýd Arabııasy da, onyń odaqtastary, kórshileri de aqyry shydamady. Kúsh biriktirip ashyq qarsylyqqa shyqty. 10 el odaqqa birikti: Saýd Arabııasy, Katar, Kýveıt, Bahreın, BAÁ, Egıpet, Marokko, Sýdan, Iordanııa jáne Pákistan. Olardyń Iemendi bombalaý operasııasy «Tabandylyq daýyly» dep atalady. Birneshe kúnniń ishinde olar shııttik kóterilisshilerdiń negizgi nysandaryn tolyq joımaǵanmen, kópshiligin isten shyǵardy.
Qandaı qorytyndy jasaýǵa bolady? Musylman qaýym birin-biri qyrýǵa myqtap kiristi. Buryn Iemenniń ishindegi qaıshylyqty, qaqtyǵysty syrttaǵylar, atap aıtqanda, bir jaǵyn – Iran, ekinshi jaǵyn Saýd Arabııasy qoldady delinse, endi onyń aýqymy keńeıgen. Keńeıgende, ázirge áskerı kúsh qospaǵanmen, AQSh jáne Reseı sııaqty elderdiń aqparattyq áleýeti iske kirisip ketti. Bul qarý da búginde biraz nárseni búldire alady. Sóıtip, bul soǵys álemdik sıpatqa ıe boldy.
Ony toqtatatyn kúsh bar ma? Jurt úmiti BUU-da, onyń Qaýipsizdik Keńesinde edi. Onyń da múmkindigi shekteýli, ol burynǵy Iraktaǵy, Sırııadaǵy, qazirgi Ýkraınadaǵy qaqtyǵystardy toqtata almaǵan. Basty sebep – bir elder ózderiniń veto quqyn paıdalanyp, BUU-nyń qatań sheshimderin qabyldatpaı tastaıdy. Sodan da osynaý halyqaralyq Bas uıym kóbine jaı shaqyrýmen, úndeý tastaýmen shektelip qala beredi. Al Iemende halyq qyrylyp jatyr.
Sarkozıdiń alǵashqy kezeńdegi jeńisi
Fransııada jergilikti bıliktiń saılaýy ótti. Sarapshylar muny saıası kúshterdiń aralyq kezeńdegi ara salmaǵynyń kórsetkishi sanaıdy. Bul saılaýda bıliktegi sosıalıster oısyraı jeńilip, konservatorlar úlken jeńiske jetti.
Jurt bul saılaýdy eki jyldan keıingi prezıdent saılaýynyń alǵashqy kezeńindeı kórip otyr. Búgin departamenttik keńesterdiń saılaýynda jurttyń qaı partııaǵa yqylasy kóptigi ańǵarylady. Búginge deıin sosıalıster osynaý jergilikti bılikte ústemdik etse, olardyń ókili Fransýa Olland prezıdenttik saılaýda da jeńgen. Qısyn búgin jeńgender erteń de jeńedi deıdi.
Munda saılaýdyń alǵashqy týrynda kóp daýys alǵan eki partııa ekinshi týrda kúreske túsedi de, jeńimpaz anyqtalady. Sodan da alǵashqy týrda aıtarlyqtaı upaı alǵan keıbir partııalar ekinshi týrda jeńilýi ábden múmkin. Ásireońshyl radıkaldyq «Ulttyq maıdan» partııasy sondaı jaǵdaıǵa ushyrady. Alǵashqy týrda eks-prezıdent Nıkolıa Sarkozıdiń Halyq qozǵalysy úshin odaq partııasy 32,5 paıyz, Marın Le Penniń «Ulttyq maıdan» partııasy 25,3 paıyz, al bıliktegi sosıalıstik partııa 22,5 paıyz ǵana daýys jınady.
Immıgrasııa, ıslamnyń fransýz qaýymyna kirigýine qarsy uran kótergen Le Pen birinshi týrdan keıin asyp-tasyp, biraz departamentte bılik tizginin ózderi ustaıtynyna kúmánsiz sengen edi. Olardyń jolyn sosıalıster bógedi. Sosıalıst premer-mınıstr Manýel Vals ekinshi týr aldynda óz partııalastaryn konservatorlar men radıkaldar kúreske qosylǵan jerde daýysty Sarkozıdiń partııasyna berýge shaqyrdy. Sonyń nátıjesinde ásireultshyldar birde-bir departamentte jeńiske jete almaı qaldy.
Konservatorlar da sosıalısterge dos emes. Biraq ultshyldarǵa qaraǵanda, olardyń jóni bólekteý. Osyndaı taktıkalyq qadam sosıalısterdiń konservatorlardan oısyraı jeńilýine soqtyrdy. Olar buryn departamentterdiń 61-inde bılikke jetse, endi sonyń 30-ynan aıyryldy. Kerisinshe, sentrıstermen odaqta bolǵan konservatorlar burynǵy 40-tyń ornyna 69 departamentte kópshilik orynǵa ıe.
Sarkozı qýanysh qushaǵynda. «Biz buryn munshalyqty departamentte jeńiske jetken joq edik, endi bizdiń ıdeıalarymyz qaı jerde bolsa da jeńe alady», – dedi ol. Osy saılaýda biraz jeńiske sosıalısterdiń arqasynda qoldary jetkenine qaramaı, onyń 2017 jylǵy prezıdenttik saılaýda «Eýropadaǵy eń kári-qurtań sosıalızmniń túbine jetemiz» deýi artyqtaý kórinedi.
Biraq saıasat ne aıtqyzbaıdy, munda jaqynyńdy da aıamaısyń. Sarkozıdiń ózin de, basqalar onyń prezıdenttikke túsetinin bilgen soń, aıamaı júr. Áldebir ótken is úshin sotqa da tartty. Biraq ol da qasqaıyp aıqasyp júr. Jergilikti bılik saılaýynda onyń partııasynyń aıqyn basymdyqpen jeńiske jetýi prezıdent taǵyna jol ashqandaı bolyp kórinedi.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst.
