«Sýyq sıklon kele jatyr»

Jýyrda redaksııamyzǵa belgili juldyzshy Nazarbek QOJAMSEIITOV soǵyp, óziniń birshama boljamdarymen bólisken edi: – Meniń boljamdarym árqashan týra keledi. Jalǵyz aýa raıynyń boljamdary emes, men saıası boljamdardy da týra aıta alamyn. Maǵan keıbir tanys saıasatkerler aldaǵy prezıdenttik saılaýdyń qalaı ótetinin eseptep qoı dep tapsyrma berdi. Ony da eseptep qoıdym. – Ony siz eseptemeseńiz de jurttyń bári biledi. Aldaǵy aýa raıy týraly qandaı boljam aıtar edińiz? – Soltústik oblystarda sáýirdiń 10-da sýyq sıklon keledi. 18-20 sáýirde qara daýyl soǵyp, qara sýyq bolady. 2 mamyr kezinde de aýa raıy buzylyp, arty qar aralas jańbyrǵa aınalady. Kún kúrt sýytady. – Qazir aýa raıy kúrt sýytyp nemese kúrt jylyp, halyqty ábden mezi qyldy. Osynyń sebebi nede dep oılaısyz? – Onyń basty sebebi, Reseıdiń Baıqońyr ǵarysh aılaǵynan ushyryp jatqan zymyrandarynda. Zymyran ushsa boldy – aýa raıy kúrt buzylady. Jáne ol qysta kúrt jylymyq, jazda kúrt sýyq ákelip, ylǵaldy shamadan tys jaýdyrady. Máselen, byltyr 17 naýryzda «Proton» ushyrylǵan soń Pavlodar qalasynda eki kún 30 gradýs, eki kún 28-29 gradýs ystyq boldy. Bul ýaqytta elimizdiń soltústik-shyǵysyndaǵy osynaý qalada mundaı ystyq eshqashan bolmaýy kerek edi. Sonyń kesirinen qar kúrt erip, kóptegen sharýashylyqtar men nysandar sýdyń astynda qaldy. Qaraǵandy oblysyndaǵy sý qoımasy buzylyp, kóptegen shyǵyn bolyp, bes adamnyń ajal qushqanyn da bilesizder. Atbasar aýdany da sýǵa ketip, zııan shash-etekten boldy. Sol kezde eldiń ońtústik óńirindegi Tarazda aýa raıy 23, al Almatyda 19-20 gradýs qana boldy. Jýyrdaǵy tabıǵat aýytqýshylyqtary da 19 naýryzda ushyrylǵan «Protonnyń» kesiri. Áıtpese, Almatyda qystyń aıaǵynda osyndaı kólemde qar jaýar ma edi? «Qazgıdromet» mundaıdyń sebebin ǵylymı dáleli bolmaǵan soń aıta almaıdy. Al men ony únemi aıtyp kele jatyrmyn. Tabıǵat óz tynyshtyǵynyń, óziniń ekologııalyq teńgeriminiń buzylǵanyn unatpaı, oǵan óziniń qatal jaýabyn beredi. Sondyqtan, zymyrandardy tek belgili ýaqyttarda ǵana ushyrýǵa kelisim berý kerek. Sonyń ishinde kóktem men kúzdegi jıyn-terin naýqany aıaqtalǵansha olardy jibermeı qoıa turý kerek, oǵan moratorıı jarııalaý kerek dep 2009 jyldan beri aıtyp kele jatyrmyn. Oǵan eshkim jaýap ta bermeıdi, qulaqtaryna da ilmeıdi. – Zymyrandar tek Qazaqstan óńirine ǵana zııanyn tıgize me? Ame­rıkalyqtar da ushyryp jatyr emes pe, olarǵa da zııanyn tıgize me eken? – Árıne, jalǵyz Qazaqstan emes, onyń zardaby Reseıdiń óziniń aımaqtaryna tıip jatyr. Máselen, 2014 jyldyń 27 mamyrynda ushyrylǵan «Protonnyń» kesirinen ystyq pen sýyq aralasyp, jańbyr shelektep jaýdy. Reseıdiń úsh oblysyn sý bas­ty. Zeıa men Katýn ózenderiniń qosylǵan jerindegi sýdyń deńgeıi 6 metrge deıin kóterildi. Jaqyn mańdaǵy barlyq eldi mekenderdi sý basyp, keltirilgen shyǵyn 200 mlrd. rýblge jetti degen aqparattar aıtyldy. Al Amerıkaǵa keletin bolsaq... Men ózimniń «Tabıǵat apattarynyń jıileý syry nede jatyr?» degen maqalamda Batys Amerıkada  qazan aıynda aýa raıy kúrt sýytyp, bir metrden artyq qar túskenin aıtqanmyn. Sondaı-aq, salmaǵy 300 gramǵa jetetin burshaq jaýyp, mashınalardyń tóbesin teskenin aıtqan edim... Mundaılardyń báriniń túbinde adam qolymen istelgen tehnogendik zalaldar jatyr. Amerıkalyqtar ekonomıkasy men áskerı qýaty jaǵynan Reseıden áldeneshe ese qýatty memleket bola tura ózderiniń jerserikterin orbıtaǵa Reseıdiń «Proton» zymyrantasyǵyshtarymen mıllıardtaǵan dollar tólep ushyryp jatqanyna nege nazar aýdarmaımyz? Zııandy bolmasa olar ózderinde-aq ushyrar edi ǵoı... – Osyndaı zııandylyqtary bar dep aýyzsha aıta bergennen góri zııandylyqty ǵylymı jolmen dáleldep, Úkimetke nege hat jazbasqa? – Meni eshkim de tyńdamaıdy. 2009 jyldan beri aıtyp kele jatyrmyn dedim ǵoı... Al ǵylymı oryndar ony dáleldeýge ne shamasy jetpeıdi nemese mundaıdy aıtpańdar dep bireýler qorqytyp tastaǵan. Sondyqtan aýyzdaryn ashpaıdy. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan».