Ujdan bıigi

О́z basym jańa kitaptardy udaıy oqýǵa tyrysamyn. Sosyn pikirin baǵalaıtyn dostarymyzdyń usynǵan kitaptary men keńsesinde nemese úıinde kóre qalǵan keı kitaptardy surap alyp oqımyn. Muny jetilýdiń joǵaryraq deńgeıi sanaımyn. Bastapqyda (bala kúnde) qolǵa túsken kitaptardy tańdap-talǵamaı, shetinen sydyrtyp oqyǵan kezderimiz bolǵan. Qazir, endi, «barlyǵyn qatarynan oqı berýge ýaqytym joq» dep Gerold Belger aıtqandaıyn, olaı etýge ýaqytymyz tapshy. Sonymen, kitap oqıtyn, ony úıinde de, keńsesinde de tórge qoıatyn bir jas dosymyzdyń kitap­taryn birinen soń birin qarap turǵanymda: «Qazirgi zaman taqy­rybyna eshteńe jazylmaıdy» deıtinder kóp, siz myna kitaptardy oqyp kórińiz­shi, bereıin» dep usy­nyp edi. Ol dúnıeler kemel jasqa kelip qalǵan jazýshy Ádilbek Yby­raıymulynyń «Uıalastar» jáne «Zaý­qaıyr» degen romandary eken. Bul azamattyń kitabyn qo­lyma alyp turyp ony «Nur-Astana» gazetinde bas redaktor kezinde bir kórgenim jáne Lev Tolstoıdyń shyǵarmashylyǵyn zerttep júrgen kezimde abyz jazýshy týraly kólemdi bir essesin oqyǵanym esime oraldy. Tabıǵatyma bitken ádetimmen oqyǵan dúnıelerimdegi ózekti oılardy kúndeligime jazyp qoıýshy edim, solarǵa úńildim. Tolstoı týraly jazǵanda biz­diń qazaqtyń onyń musylman dinine boı usynǵanyn aıtpaı ket­­peıtinderi kemde-kem. Sóz et­keli otyrǵan avtorymyz da bul tu­jyrymdy aınalyp ótpegen. Biraq, bir rıza bolarymyz – ol hrıs­tıan dininiń Tolstoıǵa qa­tysyn tereńirek zerttep, óz seni­mi qalyp­tasyp baryp, bir pikirge toqtaǵan. Jazýshy: «Teologııa ilimin zert­teýge sanaly ǵumyryn arna­ǵanymen, ol kisiniń ıslam týraly jazbalaryn kezdestire almadyq. Bálkim, ushan-teńiz eńbeginiń bárin sarqyp qaraý múmkin emestiginen de shyǵar. Alaıda, shyndyǵy – osy. Sondyqtan, «ıslamdy qa­byldady» deý – jańsaqtyq. Muny aıtyp otyrǵanymyzdyń sebebi bar. Belgili dintanýshy, Quran aýdarmashysy Valerııa Porohova «Egemen Qazaqstanǵa» (2010, 24 qa­rasha) bergen, keıinnen «Kazah­stanskaıa pravda» gazetinde de jarııalanǵan suhbatynda: «Lev Tolstoı «Meni din musylman sanańyzdar» degen sózin Qurandy oqyǵannan keıin aıtqan. Uly jazýshynyń musylmandyq ǵuryppen jerlen­genin bilesiz ǵoı?» – deıdi jýrnalıske. Bul sózderge suhbat alýshy jaqsha ishinde: «Pavel Basınskııdiń jaqynda jaryq kórgen «Lev Tolstoı: «Begstvo ız raıa» kita­bynda jazýshynyń jer qoınyna tapsyrylǵan shaǵyn sýrettegen tusta «Telo L.N. polojılı v dýbovyı grob, bez kresta na kryshke», «Tolstogo horonılı, kak on ı zaveshal, «bez serkovnogo penıa, bez ladana», bez torjestvennyh recheı» degen sóılemder bar. Bul qalamgerdiń hrıstıan dinine saı jerlenbegenin kórsetedi. Ekinshi jaǵynan, muny «musylmandyq ǵuryp» deý de onsha dál anyqtama emes sııaqty» dep túsinikteme beredi. Teginde aqıqat belortada jatady ǵoı, osy oraıda Tolstoı bir dinnen ketkenimen, bir dinge jetpegen degen baǵa durys bolatyn sııaqty. Biraq, bir nárse – haq, bir Qudaıdy tanyp, soǵan ǵana minájat etýge shaqyrady» dep, shyndyqqa janasatyn oıyn aıtypty. Endi, Á.Ybyraıymuly jazǵan «Uıalas­tar» men «Zaýqaıyrǵa» kelsek, bul romandar keńestik qury­lymnyń qabyrǵasy sógile bas­taǵan sońǵy 30-25 jyldardan bergi kezeńdi qamtıtyn, keńestik «múlgı baǵyný» kezinen ada ekendigimen unaǵanyn aıtqymyz keledi. «Uıalastardy» oqı bastaǵannan avtordyń óz betinshe, eshkimge uqsaǵysy kelmegenin, óz súrleýin izdegenin kóremiz. Sóz saptaýy men sóılem quraýynyń ózindik erekshelikteri birden kózge túsedi: «Qara jerdiń betindegi soı­daqtalǵan ájim tektes oı-shuqy­ryn tegistep, qutty bir ja­maly opalanǵan teledıdar júrgizýshisindeı dalanyń óńin jaltyratyp jibergen». Ádemi, maǵynaly. Kózimizge eles beredi. Kitaptyń bastapqy paraq­taryn oqı bastaǵanda onyń maz­munyn tanıtyn myna bir oılardy keziktirdim: «Bir kezderde aldyna bıik maqsat qoıyp, kún ilgeri syzǵan uly arman-jolynyń nobaıy túp-túbirimen kúl talqany shyǵyp kúıredi». Shyǵarmanyń óne boıynda eriksiz kelisetin teńeýler jeter­lik. Máselen: «Mármármen áspettelgen dar­ba­zanyń ózi synǵan saǵyńdy odan saıyn talqandap, mysyńdy basady». «Kún baıyp kele jatty». «Qazanatty saqtaǵan halyq, qaryndasty saqtaı almady». Kitaptyń úshten ekisin oqyp bolǵanda basyma: «Osy shyǵarma ómirbaıandyq emes pe eken?» degen oı keldi. Nege deısiz ǵoı? Ba­synda birde jetip, birde jetpeı, anasynyń kóńiline qarap, qansha «súırese» de jetilmeıtin týysqandardan bezerdeı bolyp júrgen jýrnalıstiń qoly aqqa tıip, aılyǵy jetip-artylatyn, qyz­mettik kóligi bar jumysqa tu­rýy bizdiń avtorymyzdyń ómi­r­­baıandyq jolyna sáıkestenip tur­ǵandaı. Tipti, shamamen ýaqyt­tary da saı keledi eken. «Uıalastardyń» basty keıip­keri Japardy keri qaraı súıreıtin – óz týystary, onyń ishinde qashan da basy saýdaǵa salynyp, joq jerden qıyndyq týǵyzyp júretin inisi Sapar... Ras, ómirde kóbine-kóp ár Japardyń Sapary bar. Qazaq qashan da úı-ishin, aýylyn, aýmaǵyn teńdeı súıreýge beıim halyq. Sol úrdis ótken ǵasyrdyń 60-jyldarynyń ortasyna qaraı ózgere bastady. О́mir súrgen orta­myzdaǵy teńgermeshilik, eńbek etken men eńbek etpegenniń jalaqysy da, qoǵamdaǵy orny da teńesip, maqtaýǵa qoldan jasalǵan «geroılar» ıe bolyp, olardyń kórsetkishterin eselep arttyryp, solardy barlyq jerde ozyq etip kórsetip, «mine, myna ozattarǵa teńesińder» degen saıasat adamdardy ýaıymsyz, oısyz, tabansyzdyqqa, nemkettilikke jetelegen zaman týdy. Saparlar solardyń «jemisi». Olardan áıelderiniń ózderi kúder úzip, masyldyǵy tek týystarynyń moınyna artyla bastaǵan kez. Budan týystar da bas tartar ma edi, eger barlyq balasyn birdeı kóretin, tentegin dalada qal­dyrǵysy kelmeıtin analar bolmaǵanda. Romanda Saparǵa kútpegen jerden kezdese qalatyn oqıǵalar, soǵan aralasamyn dep jumysyna zalaly tıip, qoly jetken táýir qyzmetinen Japardyń týys­tyqtyń arqasynda ajyraıtyny senimdi sýrettelgen. Ásirese, anasynyń Sapardyń kezekti bir lańynan tóngen pálege tez aralasa qoımadyń dep, búkil áýletti qal-qaderinshe súırep kele jatqan ulyna (Japarǵa) qarǵys aıtýy, ol oqıǵany óziń basyńnan keshirgendeı deneńdi titirkendiredi. Sonymen, kitap jóninde túıindi sóz aıtsam, avtor Hemıngýeıdiń: «Ne jazsań da óziń jetik biletin nemese óz basyńnan ótkendi jaz» degen keńesin ustanypty. Tek sońǵy taraýdyń aıaq jaǵyndaǵy tragedııaǵa aınalǵan oqıǵalar ǵana: «osylaı bolyp kete jazdap edi» degenge saıatyndaı. Av­tordyń óz erki ózinde, oqıǵany shı­ryqtyrýǵa, jurttyń osy sekildi keleńsizdikterge bar­maýǵa úndeýge jeteleıtin etip aıaqtaýǵa quqy bar. Tek ómirde bulaı bolmaýyn, shyǵarma ıesine ómirde qaı isiniń de sátti aıaqtalýyn tileý ǵana qalady bizge. Ekinshi kitap kúrdelileý kórindi. Kitaptyń basty keıip­kerleri birge ósken týysqan tórt qyz. Onyń ishinde ylǵı da órbip otyratyn oqıǵalar tóńireginde Gúlmıra men Nurmıra ekeýi, sodan keıingi keıipker – Gúljan júredi. Bul qyz taǵdyrdyń aıdaýymen, mineziniń ashyqtyǵynan kúrdeli qoǵamnyń san qabat qyrtystarynyń bi­ri sanalatyn áldebir áýleki, ja­baıylanǵan ókilderiniń – esirtki saýdasymen aınalysyp, óz orta­syn keńitý arqyly baılyǵyn asy­rýdy maqsat tutqandardyń ortasyna túsip qalady. Apıyndy áýeli ózi tutynyp, birte-birte boıy úırenip, sol jankeshtilerdiń qyz­metin jasap, ózine ǵana emes, birge týǵandaı bolǵan qurbylaryna da qııanat isteýge taıynbaıtyn qylyǵymen barlyq adamdyq qasıetinen jurdaı keıpi sýret­teledi. Nurmıraǵa kórseqyzarlyq, bir jaǵy dúnıeqońyzdyqpen yntyqqan Ábdirahman degen álgi toptyń jetekshisi áýeli ózi tikeleı kirisip, qyzdyń parasat-paıymynyń bıiktiginen meseli qaıtqan soń, oǵan túrli aıla-sharǵymen Gúljandy aıdap salady. Áýeli onyń kúıeýin ózine áriptes etip alady. Sosyn, ań­sary esirtkige ǵana emes, beti jyltyraǵan áıel bitkenge de aýǵysh dárgeıindegi isker deldaly ári ar deldaly bolýǵa da beıim Serik esimdi jigitpen ja­qyndastyryp, esebin taýyp boıyn aq untaqqa úıretedi. Sonyń nátıjesinde Gúljannyń aryn tógip, qoıyndasa ketýge beıimdep alady. Tipti, «eki ǵashyqtyń» tósek qyzyǵyn Ábdirahman vıdeoǵa túsirip, ózderine kórsetedi. Osy­laısha Gúljan buıdalanǵan bu­zaýdaı álgiler ne aıtsa, sony múl­tiksiz oryndaıtyn kúńine aınalady. О́zi týraly anaıy kórinistiń taspaǵa túskenin kórgende de tip­ten shamdanbaı: «Kúıeýim kórip qalmasynshy», dep qana ótinish aıtýy – azǵyndyqtyń shegi, aǵzaǵa baratyn syrt áserdiń ábden tereńdep ketýi deımiz. Senimdi-aq. Osylaısha Gúljan Nurmırany Ábdirahmanǵa kóndirip berýge áreketke kóshedi. Odan túk ón­begen soń ozbyrlyqqa bar­ǵan Ábdi­rahmandy qoldap, týys­qandaı birge ósken bala kúngi qurbysy, óziniń Gúljany – ozbyr toptyń Nurmırany úıqamaqta ustaýyna da kónedi. Kónedi degen jaı sóz, ózi bas bolyp, uıym­dastyrýshylardyń sózin sóılep, ashyq áreketterge barady. Nurmıra sonda da ılikpegen soń, onyń syńary, ómirden óz baqytyn taba almaı ári-sári halde júrgen Gúlmıra arqyly da oılaryn oryndaýǵa umtylady. Odan da eshteńe shyqpaıdy. Ábden aıtqany aıtqan, degeni degen bolyp úırengen Ábdirahman nıetinen qaıtpaıdy, túrli jaýyz­dyqtarǵa barady. Osy oraıda el ishinde avtor beınelegen jyldary, ómirdi qy­zyqtaýmen ótkizý, qyzdardy bolashaq ana, súıikti jar demes­ten, qaıtken kúnde de óziniń aıt­qanyna kóndirý, zorlap úılený amaldary ushyrasty. Alǵany kónbistik tanytpasa ozbyrlyq jasaý, qorlaý, masqaralap shy­ǵaryp jiberý nemese kópe-kórineý basqamen kóńildestik, sóıtip, jalǵan ǵashyqtyqtyń tez-aq beti ashylyp, óshpendilikke aınalyp, ártúrli formada kórinýi beleń alǵany esimizge túsedi. Jazýshy osy ábestiktiń qashan, qalaı bastalǵanyn sýrettegende komsomol men partııanyń dáý­renindegi órbigen dástúr eke­nin aıtady. Joǵarydan kelgen bireýlerdiń kóńilin tabý maqsatynda iship-jemniń ústine birtindep «kóńil kóteretin» qyz-kelinshekterdi qosaqtaý, monshada qyzdyrynýdy uıymdastyrý qalypty jaǵdaıǵa aınalǵan sátter edi deıdi. Jergilikti deń­geıdegi qyzmetkerler de joǵary jaqtaǵy jıynǵa kóńildesin delegat nemese jıynǵa qatysýshy retinde aparyp, júrgen jerin qyzoınaqqa aınaldyrǵan. Osy­laısha, bul áreketter ábden jolǵa qoıylyp, «qyzmet etý» men para berýdiń jańa amaldary retinde qalyptasqan. Ar men uıat ta taýarǵa aınalǵan. Birte-birte bul keleńsiz is­terdiń aýmaǵy artyp, qo­lynda sál ǵana qarjysy men bıligi bar árkim-aq jappaı qyzyq­qumarlyqqa qumartý beleń aldy. Kózsiz qumarlyq roman keıipkerlerin ibiliske aınaldyrdy. Abaı aıtqan: «...Kózinen basqa oıy joq, Adamnyń nadan áýresi» kóbeıdi. Qoǵamnyń aınasy atalatyn áıeldiń ıbalylyq pen kórgendiligi nápsige berilýge kóship kete bardy. Zaman óz­gergeniniń utymdy tusy men salmaǵyn kótere almaǵandar «bári salystyrmaly» jáne de «qazirgi sát – eń negizgi sát» degen erejelerge baǵynyp, «jaqsy-jaman» degen qundylyq «paıdaly-zııan» degenge almasty. Búgingi oılaý júıesi úshin adam – qural, aqsha – maqsat; sezim – qural, lázzat – maqsat; tabıǵat – qural, toıat – maqsat. Aqsha – meniki, tánim – ózimdiki, ony saýdaǵa salam ba, salmaımyn ba, ózim bilem deıtinder paıda boldy. Ol ar emes, tabys kózine aınaldy. Qarynnyń toqtyǵy úshin kúres, qara bastyń qamy, qoly uzyndar men bıliktegilerge quldyq urý búgingi ómir saltyna aınalǵan. Ony sheneýnik te, zııaly da, jezókshe de birdeı ustanatyn qaǵıdaǵa aınaldy. Bul erejege baǵynbaǵandar «syndyryldy». Romanda osy úrdis utymdy, dáleldi, senimdi beınelengen. Báriniki – esep. Bireýi bılikti saqtap qalsam deıdi, bireýge qalaıda baılyqty ıemdený arman. Bireýi – bireýdi qalaıda ózine ǵashyq etsem deıdi, endi biri áldekimnen op-ońaı sytylyp ketsem deıdi. Romannyń negizgi ıdeıasy osyǵan saıady. Romanda Jasaral degen keıip­ker bar. Avtor odan ja­ǵymdy keıipker jasaǵysy kelgen, óıtkeni, ol parasatty, meıi­rimdi, adam janyn túsinetin, bireýge birdeńeden járdem bersem dep turatyn adam. Biraq men Jasaraldyń jaqsy jigit ekenine kúmándana qaradym. О́ıtkeni, onda nıet qana bar, eshbir túıindi áreket joq. Járdem bergisi kelip bir áreketterge barady, biraq orta jolda toqtaıdy. Dármensiz. Nátıje joq. Bundaı adamdar ómirde myńdap sanalady. Jazýshynyń shynshyldyqpen aıtamyn degen oıy osy bolsa kerek. Bul ómirde adam sany qansha bolsa, olardyń ómir súrý qalpy, kózqarasy, minezi, aldyna qoıǵan mindetteri, bolashaqqa baǵyttalǵan maqsaty ártúrli. Bireýler bir nárse tyndyrsam deıdi, bireýler enjar, ómirge nege kelgenin ózi de bilmeıdi. Nege keldim dep oılanbaıdy da. Biz sóz etken jazýshymyz, qýanyshqa oraı, bulardyń aldyńǵysyna jatady eken. Biletin, kózi jetken, qoǵamymyzda osylaı bolmasa eken degen oqıǵalardy roman etip jazypty. Kitap jazýdy paıda tabý úshin jasaý eshteńe bermeıtini belgili, óıtkeni, bizde orta ǵasyrdaǵy dástúrge saı qalamaqy tólenbeıdi. Alaıda, «Osyny men jazbasam, kim jazady? Jadymyzda turǵanda qoǵa­mymyzdyń bir deńgeıindegi kórinisterdi erteńgilerge aıtyp keteıik» degen murat ony ujdan bıigine apardy dep oılaımyn. Qudaı ómirge beıtarap qaraıtyn, nege kelip, nege ketkenine kóz salýǵa da sanasy jetpeıtinderden saqtasyn. Jazýshy Ádilbek Ybyraıym­ulynyń atqarǵan isteri eldiń kóz aldynda. Qaı qyzmette de birkelki qalyptan aınymady. О́zimshildik, menmendik oǵan jat. Endeshe, biz de abyroı bıiginen kórinip júrgen azamatymyzǵa amandyq, shyǵarmashylyq jańa belester tileımiz. Myrzageldi KEMEL, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, professor. ASTANA.