Myńnan bir múmkindik

Ol bul joly da sońyna ańdý­shylardyń jaryq kúnde sham alyp túskenin anyq sezdi. Árıne, adamy qaptaǵan, júris-turysy kóp yǵy-jyǵy qalanyń ishinen kimniń kim ekenin aıyrý ońaı emes ekeni belgili. Al solardyń arasynan basqan izińdi ańdýshynyń qaısysy ekenin tap basý jáne soǵan naqty kóz jetkizý esh qısyny kelmes amaldaı kórinedi. Sondyqtan da, barlaýshy úshin barlaý qyzmetin júrgizýden góri, syrtyńnan bireýdiń baqylap júrgenin aıryqsha aıyra bilý múlde múmkin emesteı deıdi eken. Buǵan Spartak osy bir jasyryn mindetin atqarý kezinde taǵy bir kóz jetkizdi. Biraq, shetelge qupııa málimet jınaýǵa jiberilgen jannyń jansyz ekenin o jaqtyń arnaıy qyzmet adamdary bilip qoısa onyń barlaýynyń quny kók tıyn. Bári beker. Bile bilsek jansyz dep jamandyqqa qıǵannan aıtylmaıdy. Endeshe, «tyńshy» men «jansyzdyń» aıyrmasy jer men kókteı degen ras. Muny uǵatyndar men uqpaıtyndar taǵy bar. Sol sheteldegi barlaýshylar úshin eń qıyn mindettiń biri – baılanys. Baılanystyń bári asa qupııa, jasyryn júrgizilýi qajet ekendigi belgili. Tipti, kánigi barlaý qyzmetiniń mamandary da baılanys – bul kez kelgen, eń myqty degen barlaý qyzmetteriniń osal tusy, aqsaıtyn jeri, deıdi. Sodan baryp barlaýshylardyń kóptegen sátsizdikteri osy baılanys kezinde oryn alyp, olar qolǵa túsip qalyp jatady dep tujyrym jasaıdy. Alaıda, barlaýshynyń da barlaýshysy bar degendeı, «saqtyqta qorlyq joq» degendi únemi alǵa ustaıtyn Spartak izinde adam bar ekenin anyq bildi. Kezinde, syrtqy kelbeti gollıvýd akteri Dýglasqa uqsaıtynyna qaraı dostary ony, ataqty akterdiń sol kezdegi oınaǵan belgili róline oraılastyryp, Spartak deıtin. Al búginde seksenniń seńgirine shyǵyp otyrǵan Vıktor Prýdnıkov Qazaqstan Syrtqy barlaý qyzmeti ardagerleri keńesiniń beldi múshesi. Áli de qımyly da, sózi de shıraq polkovnıktiń syry kóp bolǵanymen aıtary az. Biraq, saptan taıǵan joq. Demalysqa shyqqannan keıin de ujymynan qol úzbeı, jas­tardy otansúıgishtikke tárbıeleý, elimizdiń qaýipsizdigi úshin aıanbaı eńbek etýge baýlý jolynda barynsha adal eńbek sińirip keledi. Negizi barlaýshylarda qalyp­tasqan ádet – óz mamandyǵy jaıly, jedel jumystary týraly sheshilip aıta bermeıdi. Keıde ardager barlaýshylar ózara bas qosyp, jekelegen operasııalardy eske alǵan kezde ǵana olardyń qandaı qaýip-qaterli jaǵdaılardy bastan keshkenderine kóz jetkizýge bolady. Polkovnık V.Prýdnıkovtiń jetekshiligimen ótki­zilgen operasııalar týraly qujattar muraǵatta saqtaýly tur. Biraq, ol operasııalardyń jańǵyryǵy áli basylmaı jatqandyqtan, onyń búge-shigesi taıaý arada ashyla qoıýy qıyn. О́ıtkeni, ár materıaldyń qupııa saqtalý merzimi bar. Mańyzyna oraı, bálkim, 50-60 jyl múlde aıtyl­maýy múmkin. Sońǵy 40 jyldaǵy syrlar jabýly qazannyń ishinde, ıaǵnı muraǵatta qattalǵan kúıinde jata bermek. Sondyqtan da, qupııa qyzmet ókilderi – tártipke boı usynǵandar deımiz, tipti, zeınetkerlikke shyǵarda da olar qolhat beredi. Bizge keńestik zamanda bolsa da qazaqstandyq atpen astyrtyn adal eńbek etken jandardyń naqty erlik isi keıingi barlaýshy bolamyn degen jastarǵa oı salsa deımiz. Osy oraıda, jastarǵa qupııa qyzmettiń el úshin sheksiz qundylyǵyn jetkizý kerektigin barlaýshy bolǵan polkovnıkke jetkizgenimizde ol tartynbady. «...Maǵan bir joly sheteldegi agentpen baılanysý arnasyn tekserý tapsyryldy. Sol elge is-saparǵa dıplomatııalyq ańyzben shyǵyp, biraz kún tekserildim, – dedi keıipkerimiz. – Sońymnan ańdýshylardyń baryn anyqtadym. Soǵan qaramaı men qoıylǵan belgini mindetti túrde tekserýim kerek. Sol belgini kórgennen keıin ǵana, eski bir monastyrda bolatyn kezdesýge barýyma ruqsat etilgen edi. Al kólikti toqtatyp, syrtqa shyqpaı ol belgini «oqý» múmkin emes. Sonymen men ne istedim deısiz ǵoı. Ol elde avtomobıl rólinde otyryp temeki shegýge bolmaıdy. Men bir kúni elshiliktegi «taza dıp­lomattardyń» biriniń kóligimen sol mańaıǵa qaraı shyqtym. Tıesili jerge jaqyndaǵanda dıplomatqa shylymyńdy tutat dedim. Basynda ol túsinbeı qalyp, shegýge bolmaıdy ǵoı dep edi, artynan meniń qaljyńdap turmaǵanymdy, onyń qajettiligin túsinip, ottyǵymen «Malborosyn» tutatty. Sol mezet jol polısııasy da kele qalyp, bizdi toqtatty. Júrgizýshi qozǵaltqyshty óshirip, ekeýmiz de syrtqa shyqtyq. Bizdiń dıplomatııalyq qujatymyzdy kórip, polısııa bizge tek eskertý jasaýmen shektelip, qoıa berdi. Al osy eki arada men ózime qajetti belgini kórip úlgerdim. Izimizden ańdýshylardyń nebir tis qaqqany bolsa da eshnársege kúdiktenip úlgermeıtin edi». Iá, tarıhtan belgili 1969 jyly KSRO-nyń shyǵys shebinde, Ýssýrı ózeni mańynda Uly Otan soǵysynan keıingi úlken urystardyń biri boldy. Damansk aralynda ondaǵan keńes áskerleri qaıtys boldy. Artynsha Jalańashkól oqıǵasy lap etti. Sol kezde ǵoı KSRO men «uly kórshisiniń» arasyndaǵy qyrǵı-qabaqtyq bol­ǵany. Kez kelgen memleket ózge mem­lekettermen qarym-qatynasta óz saıasatyn utymdy júrgizýge, elge qaýip tóndiretin dúnıelerge la­ıyqty jaýap berýge, solardy bol­dyrmaýǵa qatysty aldyn ala sharalar qabyldaýǵa umtylatyny anyq. Osyndaı qajettilik týyndap, Qazaqstanda barlaý bólimshesi ashylyp, ol keıin Qazaq KSR MQK Birinshi basqarmasyna deıin ósti. Bul qurylym KSRO Memleket­tik qaýipsizdik komıtetiniń aımaq­tyq bólimshesi bolǵandyqtan orta­lyqtyń, ıaǵnı Máskeýdiń pármenin oryndaýǵa tıisti edi. Ol kezde qazaqstandyq barlaý­shylardyń aldyna Máskeýdiń qoı­ǵan negizgi tapsyrmasy – Keńes Odaǵy men kórshi memleketter ara­syndaǵy qarym-qatynastyń shıe­lenisip ketýine jol bermeý, ishki máselelerine aralaspaı, múmkin bolsa eki eldi jaqyndatýǵa kúsh salý. Aqparat alý úshin, jalpy qoıylǵan tapsyrmany oryndaý boıynsha qazaqstandyq barlaýshylar túrli barlaý operasııalaryn júrgizdi. Barlaýshylardyń tilimen aıtqanda, ol jerlerde «jedel pozısııalar qurý» qajettiligi týyndady. Mine, sol kezde, ótken ǵasyrdyń 70-80-shi jyldary V.Prýdnıkovtiń jetekshiligimen jıyrmadan asa sheteldik barlaý is-sharalary ótkizilgen eken. Sóıtip, sol nátıjeli is-qımyl arqasynda Qazaqstannyń syrtqy barlaýy KSRO MQK Birin­shi Bas basqarmasynyń (Keńes Oda­ǵynyń syrtqy barlaýy) eń myq­ty bólimsheleriniń biri boldy. Árqaısysy birneshe jylǵa sozylǵan, kópsalaly operasııalary úshin V.Prýdnıkovke, Keńes Odaǵy chekısteriniń sol kezdegi eń joǵary nagradasy bolyp eseptelinetin, «KSRO memlekettik qaýipsizdigi organdarynyń qurmetti qyzmetkeri» ataǵy berildi. Al shyntýaıtyna kelgende sol operasııalardyń artynda qan­shama adamnyń taǵdyry, nebir shyrmaýyqtaı órilgen oqı­ǵalar jatqany kópshilikke beı­málim. «Esimde, bizdiń jasyryn kómekshilerimizdiń biri jasy jıyrma tórtten endi asqan, jańa ǵana otbasyn qurǵan jas jigit edi, – dep jalǵastyrdy áńgimesin ardager barlaýshy. – Áıeli men jasqa tolmaǵan balasyn artta qaldyryp, qaýip-qaterge toly tapsyrmany oryndaýǵa ony ne ıtermeledi? Árıne, Otan aldyndaǵy paryz. Rasynda da, ıdeologııalyq negizde jumys isteıtin jasyryn kómekshiler eń senimdi bolyp keledi. Qazir keıbireýler aıtyp júr ǵoı – ıdeıaǵa bola eshkim jumys istemeıdi dep. Iаǵnı, naryqtyq ekonomıka zamanynda bárin aqshaǵa satyp alýǵa bolady degen pikir qalyptasty. Al barlaýda ol zań júrmeıdi. Sondyqtan, qazirgi jas bar­laýshylarǵa aıtatynym, eń senimdi kómekshi – ol ıdeologııalyq turǵydan jumys isteýge kelisken kisi. Al aqshany kórsetip jumysqa tartý barlaýǵa úsh qaınasa sorpasy qosylmaıdy, ol jaı saýda-sattyq bolyp ketedi. Árıne, ómirde túrli jaǵdaılar kezdesedi, aqsha da tóleý qajettiligi týyndaıdy. Biraq, ıdeıa aldyńǵy orynda turýy mindetti. Al bizdiń azamattarǵa kelsek, bul jerde árıne, patrıotızm birinshi orynda. Patrıotızm – bul óte mańyzdy!» – deıdi ardager. Barlaýshy jumysynyń negiz­gi túpki nátıjesi jasyryn kó­mek­shilerdi qupııalyq yntymaq­tas­tyqqa tartyp qana qoıý emes, ol – aralyq nátıje, al sońǵy núkte – olar arqyly qajetti aqparatty alý bolyp tabylady. Iаǵnı memleket basshylyǵyna qyzyǵýshylyq týdyryp otyrǵan aımaq týraly málimetterdi turaqty berip turý. Sol kezde barlyq el barlaýshylary, barlaý júrgizip otyrǵan eldiń úkimet músheleri arasynan «yqpal etýshi agentter» tabýǵa tyrysqanyn aıta ketýimiz qajet. «Biz de sondaı adamdardy izdedik jáne taptyq ta. Sóıtip, solardyń «qolymen» óz úkimetiniń bizdiń memleketke tıimdi sheshimderdi qabyldaýǵa ıtermeledik», – dep ardager barlaý­shy shyndyqty jasyrmaı aıtty. Polkovnıktiń aıtýynsha, eń qıyn operasııalar – ol qysqa merzimdi operasııalar. Oryndaýshyny tapsyrmamen joldaısyń da, ony shekarada kútip júresiń. Báıgege atyn qosyp, márede taqymyn qysyp otyrǵandaı sezimde bolasyń. «Esim­de, arasy bir-eki jyldyń ishin­de sondaı qysqa merzimdi opera­sııalardyń onshaqtysyn iske asyr­dyq. Sol ýaqyttyń bárinde shekarada ómir súrdik desek te bolady. Otbasymyzdan jyraqta bolyp, qyzymnyń ósip qalǵanyn da baıqamaı qaldym». Sondaı kóp operasııalardyń biri Vıktor Fedotovıchtiń esinde umytylmastaı bolyp qalypty. Ol óz yntasymen kelip, bizdiń shekarashylarǵa KSRO partııa basshylarynyń birimen kezdeskisi keletinin jetkizgen shet­eldiktiń usynysynan bastaldy. «Men kezekti operasııadan endi ǵana qaıtqam. Qatysýshylardyń bárin úılerine jibergem, óıtkeni, birneshe táýlik boıy jumys istep ábden silemiz qatqan. Bir kezde telefon shyryldady, kótersem basshylyq shaqyrady. Al jarty saǵattan keıin sheteldiktiń usynysy boıynsha óz pikirimizdi baıandaýymyz qajet, – dep óz áńgimesin jalǵastyrdy ardager. – Sondaılardyń biri habarlapty: «Eger meniń hatymda aıtylǵandy oryndasańdar baılanysqa shyǵamyn. Al hat mynadaı jerde jasyrylady». Árıne, qaýiptendik, senimsizdik te bar. О́ıtkeni, ol adamdy qarsy jaqtyń arnaıy qyzmetteri jibe­rip otyrýy da múmkin ǵoı. Al usy­nysty qabyldamasaq óte qajetti málimetterdi alý múmkinshiligin qol­dan jiberip alamyz. Sonymen, táýekelge bardyq. Jalpy, barlaý degen túgelimen táýekelden turady ǵoı, biraq oryndy táýekel. Sóıtip, biz óz adamymyz Maksty jaǵdaıdy zerttep, zerdelep qaıtýǵa jiberdik. Oǵan, bizge qajetti adam shekaraǵa shaqyn jerde turýy tıis jáne ol aınalasyndaǵylardy ózine nazaryn aýdartý úshin dóreki bir is-áreketter jasaýy múmkindigin baqylaýdy tapsyrdyq. Sonymen, Maks ol adammen baılanys ornatyp, kelesi kezdesýdiń orny men ýaqytyn kelisip qaıtty. Nege ekenin qaıdam, sheteldik baılanysqa daıyndyqtyń ázir ekenin bildiretin belgi retinde úsh ret aspanǵa oq atýdy usyndy. Biz basynda keliskenimizben, keıin bilsek aspanǵa úsh ret oq atý shekarada qaýipti ǵoı, óıtkeni, ol dabyl belgisi bolyp tabylady. Basshylyqpen kelise otyryp, biz atý dabylynyń ımıtasııasyn jasadyq. Agentti bir apta boıy daıyn­dadyq. Ol kezde halyqaralyq jaǵ­daıdyń shıelenisýine baılanys­ty memlekettik shekaralar tars jabyq bolatyn, ıaǵnı resmı túrde ótý qıynnyń qıyny. Sondyqtan, barlaýshylar shekaranyń kúzetýge qıyn tusynan jasyryn ótýleri tıis. Ondaı jerler taýly nemese ózenniń aǵysy qatty arnasy bolyp keledi. Barlaýshylar tún jamylyp qar, jaýynǵa qaramaı sondaı jerlerden ajalǵa bas tigip ótetin. Agentke tıisti negizgi jáne qosymsha ańyz da daıyndaldy. Negizgi ańyz boıynsha agent tapsyrmany oryndaýǵa shyqsa, qosymsha ańyz ustalyp qalǵandaı jaǵdaı úshin daıyndaldy. Oǵan bar bolǵany 300 metr ǵana júrip baryp, habardy alyp, sol jerge bizdiń jaýabymyzdy qaldyrý qajet. Al eń negizgisi óziniń qalaıda, qaıtse de tirileı qolǵa túspeýi ke­rek. Bizdiń suraýymyz boıynsha shekarashylar biraz kún buryn jańadan «jalǵan» kúzet munarasyn ornatyp qoıǵan edi. «Sheteldik» azanda kezdesýdi usynǵanymen, oǵan sál ózgeris engizip, operasııa ýaqytyn tańǵy tórtten keshki segizge jyljyttyq. О́ıtkeni, keshki segiz áli aınala qarańǵy, al tańǵy tórtte tań qylań bere bastaıtyn sát, bári kórinedi, torýylǵa ilinip qalýymyz múmkin. Operasııa bas-aıaǵy on mınýttan aspaýy tıis. Sonymen, bizdiń agent ketti, kútip biz qaldyq. Bilýimizshe, bizdiń adam ótetin shekaranyń tusy tep-tegis jer bolýǵa tıis edi. Sodan symdardy kesip, ary asa bergen kezde gúrs etken dybys shyqty. Sóıtsek, arada úlken or qazylǵan eken, al ol biz jaqtan baıqalmaıdy, bizdiń agent soǵan qulap ketken. Tereń ordan shyqqansha eseptelgen on mınýttyń jeti mınýtyn joǵalttyq. Soǵan qaramaı bizdiń «oryndaýshymyz» tapsyrmany der kezinde jáne tolyǵymen oryndap qaıtty. Keri qaıtarda qobaljyǵany bar, operasııa­ny oryndaǵanyna qýanǵany bar, ol jigitimiz shekara syzyǵyn ótpeı jatyp, qolyndaǵy tapanshasyn aspanǵa kótergen qalpy: «Bári oryndaldy!» dep aıqaılap, alaqaılap júgirgeni esimde. Sóıtip, bizdiń kópsalaly operasııalarymyzdyń biri bastaldy. Biraq, «qyrǵı qabaq soǵys» aıaq­talǵaly bundaı operasııalar da aıaq­taldy, qazir júrgizilmeıdi. Bul kún­de zaman ózgergennen keıin, bar­laýdyń ádisteri de ózgergen, qazir bas­qa operasııalar iske asyrylýda. Al ol týraly men bilmeımin de, al eger biletin bolsam da aıta almaımyn. О́ıtkeni, ol meniń quzyretimde emes. Ardager barlaýshy durys aıtady, búginde «Syrbar» syrtqy barlaý qyzmetiniń qyrandary aldyńǵy sapta ulttyq qaýipsizdigimizdi qorǵaýda eren eńbek etýde. Kezinde Ulybrıtanııanyń premer-mınıstri Ýınston Cherchıll: «Brıtanııanyń máńgilik dosy joq, máńgilik dush­pany da joq, tek onyń máńgilik múddeleri ǵana bar», – degen eken. Sondyqtan, myna almaǵaıyp zamanda, álemdegi jaǵdaıdyń shıe­lenisken kezinde Máńgilik Elimizdiń máńgilik múddelerin qorǵaý, Uly Dala elin asqaqtatý – jas barlaý­shylardyń, Uly Dala perzentteriniń paryzy, ıyǵyna túsken jaýapty da qurmetti mindeti. Olar ol mindetterin oıdaǵydaı oryndap shyǵady da, óıtkeni, olar ózderiniń aldyńǵy býyn aǵalarynyń isterin jalǵastyrýshylar, úlgi alar ustaz­darynan, barlaý ardagerlerinen úıreneri de kóp. Kezinde V.Prýdnıkov Oral qala­syndaǵy orta mektepti bitir­gen­nen keıin az ýaqyt aǵa pıonerlerdiń aǵa jetekshisi bolyp istegen. Áskerı qyzmetten soń A.S.Pýshkın atyndaǵy Oral pedagogıka ıns­tıtýty komsomol komıtetiniń hatshysy bolyp saılandy, odan keıin Oral oblystyq komsomol komıteti hatshysyna aýystyryldy. 1963 jyldyń naýryzynda memlekettik qaýipsizdik organdaryna jumysqa qabyldandy. Qyzmetin Batys Qazaqstan aımaqtyq MQK basqarmasynda jedel ýákil laýa­zymynan bastady. Ol jerde qarsy barlaý baǵyty boıynsha tájirıbe jınaqtady jáne jedel qyzmettiń berilgen aýmaǵynda naqty oń nátıjelerge qol jetkizdi. Osy jaǵdaıdy eskere kele, 1968 jyly ony Qazaq KSR Birinshi bas­qarmasyna (syrtqy barlaý) aýys­tyrdy. Atalǵan jerde jedel ýákilden basqarma bastyqtarynyń biri dárejesine ósip, 1990 jyldyń qarasha aıyna deıin qyzmet atqardy. Ol kórsetilgen kezeń aralyǵynda orta­lyq tarapynan oń baǵa alǵan jeti shet­el­dik sharalardyń júzege asýyna qatysty. Aqparattyq-saraptama jumysynda ózin jaqsy jaǵynan kórsetti. Shyǵys elderi tilderiniń birin meńgergen. Ol 11 medal, KSRO men Qazaq KSR MQK gramotalary jáne MQK mereıtoı belgilerimen marapattalǵan. Búginde V. Prýdnıkov otstavkadaǵy polkovnık, KSRO MQK qurmetti qyzmetkeri, balalary men nemereleriniń qyzyǵyn kórip, aman-esen ómir súrýde desek te, sońynda áli ashylmaǵan shıyrlanǵan barlaýshylyq joly jatyr. Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan».