Memlekettik til – ult birliginiń basty faktory

Til baǵdarlamasynyń jobasyn talqylaımyz TILIMIZBEN KО́GERER KО́SEGEMIZ Iá, kósegemiz kógerse, tili­miz­ben birge kógeredi. Tilsiz dáýlet te orta, baqyt ta orta. Ana tilimiz jetimsirep júrgende, tamaǵymyz toq, kóılegimiz kók bolsa da, jetim balanyń kúıin keshkenbiz. Júregime shanshý bop qada­lady, Bir ulyń umytsa eger ana tilin, – dep zar shekkenbiz bári­miz. Bir ul emes, júz myńdaǵan ul-qyzdarymyz ana tilinen ajyrap, ulttyq qasıetterin jo­ǵaltyp, ol az bolǵandaı jasta­ry­myz jat dinderge jappaı kirip jatqanda, san soǵyp, ah urǵan­byz. Budan 21 jyl buryn Alma­tyda M.Áýezov atyndaǵy drama teatrynda Ana tiliniń tuńǵysh quryltaıy ótkizilip, “Qazaq tili” qoǵamy qurylǵanda, qýanyshtan jas domalaǵan. Sol quryltaıda Shyǵys Qazaqstannan kelip, sóz sóılegen delegat mynadaı bir sumdyqty aıtyp bergen. Aýyldan qalaǵa kelgen bir keıýana aýyl adamynyń ańqyldaqtyǵyna ba­syp, satýshydan “Qyzym, myna zattardyń baǵasy qansha?” dep qa­zaqsha suraq qoısa, satýshy: “Go­vorı chelovecheskım ıazykom” dep ursyp tastapty. Mine, bir kezde Lenın “uly derjavalyq orys shovınızmi” dep anyqtama bergen keńestik shovınısterdiń bizge jasaǵan óktemdikteri men qorlyq-zorlyqtarynyń bir so­raqy kórinisi. Qazaq tilin, basqa da ulttar tilin adam tiline sana­maǵan ǵoı. Netken shekten shyq­qan óktemdik deseıshi. Amal joq, sol zorlyq-zombylyqtarǵa ti­limi­z­­­­­di tisteı júrip shydadyq, tózdik. Kóp uzamaı táýelsizdikke jol jetkizip, kózimiz ashyldy. Qazaq tili memlekettik til bolyp ja­­rııa­lanyp, mártebesi joǵarylap, oǵan qosa ózimizdiń de ezilgen eń­semiz jazylyp kóterilip qaldy. Qazaq tiliniń qoldanys aıasy da keńeıip keledi desem, “Tilderdi qoldaný men damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memle­kettik baǵdarlamasynyń” jobasy jarııalanýy jáne onyń Úkimet­tiń keńeıtilgen májilisinde ja­rııa­lanyp, talqylanýy qazaq tiliniń tynysyn ashyp, jańa tyń ser­pilis týdyratyny aıdan anyq. О́z tizginimiz ózimizde bola tu­ra, qazaq tiliniń qoldanys aıasyn oıdaǵydaı keńite almaı, mımyrt júrispen shabandap qalǵanymyz ózimiz túgil ózge alys elderdiń adamdaryn da tańdandyrýda. Italııandyq jıhankez kásipker Renaldo Gasparını: “Men álem­niń 141 elin aralaǵan adammyn. Solardyń ishinde óz memleketinde óz tilinde ómir súre almaı otyr­ǵan beıshara halyqty kórdim. Ol – Qazaqstan halqy eken”, – depti. Janǵa batatyn, namysta­na­tyn sóz. Baǵdarlama boıynsha arqany keńge salyp, óz tilimizde – memlekettik tilde tolyq ómir súrýdi taǵy on jylǵa sozyp otyr­myz. Baǵdarlama týraly al­ǵashqy pikir aıtýshylar onsyz da baqandaı jıyrma jylǵa sozyl­ǵan tildi odan ári saǵyzdaı soza túsý dep synǵa alýda. Shynynda, namysqa tyrysyp, osy uzaq merzimdi az da bolsa qysqartyp, tym bolmasa, segiz jylǵa túsirsek dóp bolar edi. Bul baǵdarlama zııalylardyń ǵana emes, jalpy halyqtyń talqylaýyna usynylyp otyr. Demek, ol qarapaıym halyqtyń túsinýine laıyqtalyp daıynda­lýy kerek edi. Baǵdarlamanyń aldymen orys tilinde daıarlanyp, sosyn qazaq tiline aýdarylǵany kózge uryp tur. Mátinderdiń tú­si­nikti bolýyna mán berilmegen. Úki­mettiń kóptegen zańdaryn jal­­py jurt oqyp jatpaıdy. Olar­dyń árqaısysy tıisti or­taǵa, mekemelerge arnalǵan. Al atalmysh baǵdarlamany ár qazaq, ár otbasy músheleri oqyp, túsi­nip, ony ómirde basshylyqqa alý­lary kerek. Bul is sol úshin qolǵa alynyp otyr emes pe. “Baǵdar­la­manyń maqsattary” atty ba­ǵanda “Memlekettik til – ult bir­liginiń negizgi faktory” de­lin­gen. Bir kezde “adam faktory” de­gen tirkesti Gorbachev paıda­la­nyp, qoldanysqa qosyp jiber­gen. Gorbachevtiń ózi ketse de, sol sózi qalyp, ony kóringen jerge tyqpa­laı beremiz. Joǵaryda ol sóz mańyzdy sózdiń mańyzyn ke­tirip tur. Ol joldy: “Memle­ket­tik til – ult birliginiń negizgi uı­ytqysy” dep qazaq uǵymyna laı­yqtap jazý kerek. Ádette, birligi jaras­qan otbasyn, kórshilerdi nemese tatý-tátti turmys túzep jat­qan aýyldy kórgende “sútteı uıyp” degen ádemi sózdi qol­danamyz. “Baǵdarlamanyń basty maq­sat­tary” baǵanynda “... ult bir­ligin nyǵaıtýdyń mańyzdy fak­tory” degendegi faktordyń or­nyna “tetigi” degen túsinikti sózi­miz óz-ózinen suranyp tur. Te­gin­de “faktor” – kisi qyzyǵarlyq sóz emes, kezinde orystardyń ózi “adam faktory” degenge ońǵan sóz emes dep ish tartpaǵan. Sol sııaqty “... kreatıvti she­shimder ortalyǵyn qurý”, “qazaq tiliniń ulttyq korpýsyn jasaý”, “elektıvtik qosymsha kýrstarda oqytyp” degenderdi qarapaıym oqyrmanǵa uǵynyqty etip, qa­zaqsha maǵynasyn beretin sózder­men túzeý kerek emes pe. Basqa da túsinip bolmastaı tirkester to­lyp jatyr. Mysaly: “Maqsatty aýdıtorııalardyń erekshelikterin eskere otyryp, ár turǵydan alynǵan jaǵymdy beınelerdi ázirleý”, – degen sóılemnen ne uǵýǵa bolady? Jaǵymdy beıne – ádebı tilde unamdy obraz. Sonda sol unamdy obrazdy ár turǵydan qalaı alyp ázirlemekpiz? Aldy­men, ár turǵymyz – qaı turǵy? Mundaǵy jaǵymdy beıne dep otyrǵandary tiri adam ba, álde ádebı keıipkerler me? Sonymen birge, myna qalpynda qaldyrýǵa múldem bolmaıtyn tómendegi sóılemderdi arnaıy kórsetýge týra keledi. Olar №4 taraýda: “Aldaǵy on jylda – 2011-2020 jyldar­daǵy kezeńde til qury­ly­synyń logıkasy elimizdegi qo­ǵamdyq-saıası ahýaldyń turaq­ty­lyǵyna eleýli qaýip-qater ákelýi múmkin birqatar problemalyq aspektiler­diń bolýynan týyn­daıdy”. “Sonymen qatar memlekettik tildi qoldanýdyń bedelin art­tyrý, ony otbasy qundylyǵy re­tinde tanytyp, keńinen taratý másele­leriniń mańyzdy tizbesi, sondaı-aq til salasyndaǵy keleń­siz daqpyrttardyń jáne taptaý­ryn uǵymdardyń oryn alýy pro­ble­­malyq jaǵdaı bolyp tabylady”. Eki abzastaǵy qurmalas sóı­lemderdiń qurylysy durys qu­rylmaǵan, maǵynalary qaıshy­lyqqa toly. Ne aıtyp turǵany túsiniksiz. Sosyn til salasyndaǵy keleńsiz daqpyrttar degen ne daqpyrt? Ony bul jerge nege tyqpalaǵan. Aspekt degen shet termındi de ár jerde oryndy qoldana bergen. “Memlekettik tildi qoldanýdy kópshilikke taratý” taqyry­by­nyń 4-taraýy “Memlekettik tildi qoldaný máselelerindegi keleńsiz taptaýryn uǵymdardy joıý” dep atalady. Osyndaǵy tórt baptyń tórteýi de múldem kelisýge bol­maı­tyn qaıshylyqqa toly má­sele. Memleket aıaýsyz kúresip ári aldyn alyp, joımaqshy bo­lyp otyrǵan keleńsiz taptaýryn uǵymdar degeni ne uǵymdar? Bul baptar arnaıy túsinik berýdi, taldaýdy kerek etedi. Memleket osy baǵdarlamany jasaı otyryp, sony júzege asyrý barysynda áldeneden qaýiptenetin jáne sol qaýippen kúresý úshin ózin-ózi aldyn ala saqtandyryp, osy baptardy engizip otyrǵan syńaı tanytady. Maǵynasy buldyr baptar deýge tolyq negiz bar. Al jalpy baǵdarlamaǵa keler bolsaq, memlekettik tildi qoldaný men damytýda onyń zor ról atqarary sózsiz. Baǵdarlama sóziniń sol rólin jaqsy atqarýy úshin aldymen onyń mátinindegi kóptegen keleńsiz, túsiniksiz, uǵymsyz orashalaq qurylǵan sóılemderdi, sózderdi túzep, óńdep qazaqshalaý qajet. “Memlekettik tildiń jaǵymdy beınesin qalyptastyrý” degen tirkes bar. Jaǵymdy sózi tili­mizge jarasyp turǵan joq. Ony “kórkem beınesin” dep ózgertken lázim. О́ıtkeni, qazaq tili álem­de­gi ári sheshen, ári kórkem til­derdiń birine jatady. Endeshe, ony buryn jaǵymsyz bolǵandaı, endigi qoldan jaǵymdy etip áreket etip jatqandaı bolýymyz­dyń jóni qaısy. Kelesi túzeıtin tirkes: – “Mem­­lekettik tilde sóıleýshi adam­­nyń jaǵymdy beınesin qa­lyptastyrý”, “Túıeniń tanyǵany jantaq” degendeı taǵy da ja­ǵym­dy sózine jarmasqan. Bul jó­ninde aıtarymyz, “jaǵymdy” da “bedeldi” de emes, bilikti beı­ne­sin deý kerek. Bilikti sóziniń ma­ǵynasy jaǵymdydan da, bedel­diden de, bilimdiden de tereń ári bıik, mándi. Bularǵa qosarymyz, budan da buryn tilderdi damytýdyń 2001-2010 jyldarǵa arnalǵan baǵdar­lamasy bolǵan. Sol boıynsha biraz jumystar atqarylǵan, biraq ol kózdegen maqsatqa qol jet­kizbedi. Búginge deıin memlekettik tilge kóshe almaı otyrmyz. Sol kemshilikterdiń bárin úkimetke jaba beretinimiz bar. Qazaqtar ózimiz ne istep, ne tyndyryp otyr­myz dep ózimizge-ózimiz suraq qoıalyqshy. Prezıdentimiz N.Na­zarbaevtyń “Qazaq qazaqpen qa­zaqsha sóılessin!” dep sóz tastap, jar salǵany qashan! Sony uran etip ári qaraı alyp kete aldyq pa? Joq. Bir-birimizden, bala­la­rymyz ben nemerelerimizden sony tabandylyqpen talap etip júrmiz be? Joq. Ár aýdanda, ár qalada, Alma­ty men Astanada qazaq tili qo­ǵam­dary men til komıtetteri, de­par­tamentter bar. Solardyń tym bolmasa bireýi joǵarydaǵy sózdi uran etip kóshelerdiń kórikti jerlerine jazyp qoıdy ma eken? Joq. Bul – shaınap bergendi juta almaı otyrmyz degen sóz. Nege ony avtobýstar men basqa da kópshilik kólikteriniń ishine jazyp, ilip, ne japsyryp qoı­mas­­qa degen suraq týady. Oryssha sóılesip bara jatqan óz jastarymyzǵa “Qaraqtarym-aý, qazaqsha nege sóıles­peı­siń­der, nege úırenbeısińder” dep eskertý jasap ne aqyl aıtyp kór­dik pe? Joq. Birdeńe dep ózi­mizge sóılep júrer dep jasqa­na­myz. Qorqaqpyz, namyssyzbyz, ynjyqpyz. Elbasymyz, mine, taǵy da: “... Qazaq tiliniń odan ári damýy úshin barlyq kúsh-jigerimizdi sa­lýymyz kerek”, – dep uran tas­tap otyr. Endi osyny ilip áketip, kórinetin jerdiń bárine nege ilmeske, nege ony qarý etpeske. So­ny tilge tıek ete otyryp, tı­isti jerlerde talap eteıik. Qazaq tilin bilýdi aldymen qazaqtardyń ózderinen qatań talap eteıik. Sózge keletin jerde taısaqta­maıyq. Memlekettik rámizderimizdi qorlaǵandardy jazalaıtyn zań baptary bar. Talqylanyp otyr­ǵan baǵdarlamaǵa memlekettik til – qazaq tilin qorlaǵan nemese oǵan til tıgizgenderge jaza qol­daný jóninde arnaıy bap engizý kerek dep usynys aıtamyn. О́t­ken jyly “Vremıa” gazetinde (16.04.2009 j.) óleńderin orys tilinde jazatyn Erbol Juma­ǵu­lov degen “Hana tili” degen ma­qala jarııalap, qazaq tilin mazaq etken. Sonda ol qazaq tilin qu­ryǵan, qurıtyn til dep til tı­gizip, qorlap otyr emes pe. О́zbek ne cheshender bolsa, ondaı ishten shyqqan shubar jylandy táýbe­sine keltirer edi, nemese elden alastar edi. Budan keıin bizdi jat ta, jaqyn da basymyzǵa shyǵyp basynbaǵanda qaıtedi. О́z tilimizdi ózimiz qurmettemeı otyryp, ózgelerden qalaı talap etemiz. Demek, aldymen shala qazaq­ta­­­ry­myzdy taza qazaqtar qata­ryna qosý úshin kúsh salaıyq, sol úshin kúreseıik. Sóıtip, jalań sózden naqty iske kósheıik de­mek­pin. Ol úshin ulttyq namysty oıatpaı bol­maıdy. Parlament Májili­si­niń depýtaty Bekbolat Tileýhanov osy maqsatpen “Oıan, Namys!” atty jýrnal shyǵaryp jatyr. Mine, azamat! Qoldaıyq ony. Qazaqtardyń qaı-qaısysy­nyń da júrekterinde namys otynyń sónbegen qolamtasy bar. Sony úrlep, qaıta jandyraıyq. Sonda memlekettik til – qazaq tiliniń qoldaný aıasy da qarqyn­dy túrde keńı túsedi. Sonda osynaý “Tilderdi qol­da­ný men damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasyn da áli on jylǵa sozbaı, odan erterek júzege asy­rýǵa qol jetkizýge bolady. Kósegemiz kógerer tilimizben, Tilimiz teń kóktegi kúnimizben. Týǵan til tuǵyrynda nyq  turǵanda, Jarqyn sóz – jyr tógiler  únimizden. Juma-Nazar SOMJÚREK,  Qazaqstan Jazýshylar  odaǵynyń múshesi, synshy. ONOMASTIKA – ELIMIZDIŃ AINASY Usynylyp otyrǵan on jyldyq baǵdarlama jobasy negizinen keı­ingi ótken on jyldaǵy qol jetken jetistikterdiń qorytyndysy men aldaǵy atqarylar isterdiń baǵyt-baǵdary sheńberinde týyndap otyr. Aldymen jobada aıqyndalǵan mindetter qurylǵanyna bes jyl tolǵan tilderdi damytý basqarma­larynyń tájirıbelik usynystary negizinde jasalǵan. Bizdiń elimizdiń onomastıkalyq bederine úlken aqaý túskeni aıan. Ulttyq, tarıhı sanany óshirý úshin eldi meken ataýlaryn orysshaǵa otarlaý saıasatynyń ıdeologııasy ózgertti. Endi qazaq janyn tiriltý úshin onomastıka komıssııasynyń jumysyn jedeldetý kerek. Jańa qarqyn kerek. Demografııa, túsinik, moraldyq-psıhologııalyq jaǵdaı ózgerdi. Tarıhı sanany qalyptas­ty­rý jedel júrýi qajet. Sondyq­tan jobadaǵy Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń “Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń ákimshilik-aýmaqtyq qury­lysy týraly” Zańyna túbegeıli ózgerister engizý qajet etiledi. О́ıt­keni, zańnyń qabyldanǵan ýaqy­tynyń ózi on jeti jyldy qamtıdy. Sol kezdiń úni, ýaqyt ólshemi, jaǵ­daıy qazir myqtap ózgerdi. Qazirde elimizde óz tiline degen patrıottyq sezim ósti. Jobadaǵy qazaq tiliniń lıngvıstıkalyq keńistigin odan ári keńeıtý jónindegi sharalaryndaǵy qoǵamdyq pikirdi bilý, BAQ-ty ke­ńinen paıdalaný jónindegi usynys durys. Alaıda, zańdaǵy eldi meken­derge ataý berýde ókildi jáne atqa­rýshy organdardyń tıisti aýmaq halqynyń pikirin eskere otyryp sheshim alýy úlken qıynshylyqtar alyp kelýde. Nege? О́ıtkeni, jer­gilikti turǵyndar sany ózge ultty basym quraıtyn eldi mekenderdegi halyqtyń tarıhı ataýlary dálel­denip otyrsa da, olar qaıta ataýǵa qarsy shyǵatyn jaǵdaılar az emes. Máselen, bizdiń oblystyń Mártók aýdanynyń Gornovodsk ataýy zert­teýshilerdiń paıymdaýy boıynsha, Baınassaı aýylymen bir ýaqytta qurylyp, Bulaqtysaı bolǵan. Osy aýdandaǵy Voznesenovka selosy Aqqudyq dep atalǵan. Bul da tarıhı dálel. Kartadaǵy Voznesenovka ataýy 1899-1914 jyldarda túsken. Ýkraınanyń 14 gýbernııasynan qonystanýshylardyń legi 1914 jyly kele bastaǵan. Poltava, Kı­ev, Herson, Chernıgov gýbernııa­la­rynan kóship kelgenderdiń áserimen qazaq ataýlary yǵystyrylyp ji­berilgen. Ekinshi nusqada zert­teý­shiler aýyldyń ataýyn “Voznese­nııa gospodnıa” meıramymen baıla­nystyrady. “Pokrovka” ataýy da osyǵan saıady. Iаǵnı, birinshi qar­dyń juqa túsýinen yrymdyq jorý maqsatyndaǵy ataý. Dinı negiz. Onyń tarıhı ataýy bar. Tipti, ta­rıhı ataýy tabylmasa da sol mańaıdaǵy jerdiń tabany qazaq tilinde atalyp, paıda bolǵany ras. Osyndaı ataýlary dáleldengen nemese sol jerdiń qasyndaǵy jer-sý ataýlarymen negizdelgen bolsa da is ilgeri baspaı tur. Osyndaı mysaldar kóp. Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń “Qazaqstan Respýblı­ka­synyń ákimshilik-aýmaqtyq qu­rylysy týraly” Zańynyń bapta­ryna ózgeris engizilýi kerek ekendigi jóninde áńgime qozǵalǵanyna da biraz boldy. Eger aýyldyń tarıhı ataýy dáleldengen jaǵdaıda ony jergilikti turǵyndar talqysyna salýdyń qajeti qansha? Sol sebepti ózgertý quzyreti jergilikti onomas­tıkalyq komıssııanyń saralaýynan keıin, aldymen aýdandyq, odan soń oblystyq atqarýshy jáne ókildi organǵa berilse, máseleniń túıini sheshiler edi. Eldi meken, mektep, kóshe basqa da obektilerdi adam atymen ataý jóninde arnaıy ereje, reestr jasalyp, onda uly adamdardyń ǵana esimderin ulyqtaý jóninde krı­terıı bolǵany jón. Úkimet qaýlysymen bekitilgen erejede ol naqty kórse­tilgeni durys bolar edi. Elimizdiń tarıhynda aty qalǵan qaıratker adamdarǵa berilýi kerek. Al qazir aý­yl aýmaǵynda ǵana belgili azamat­tarǵa “aýyldyń aty atama, kósheniń aty kókeme” degen úrdispen bıligi men aqshasy jet­ken­der óz jaqyn­da­ryna ataý alyp berip, tarıhtyń tó­rinen olarǵa da oryn berilip jatyr. Olar kezeńdik adamdar esimderi, tarıhı tulǵalar emes, aýyl, aýdan kólemindegi jaq­sy qyzmet jasaǵan qyzmetkerler. Olardyń esimderin este saqtaýdyń basqa joldary bar. Ekinshi ótkir másele – kisi esimi ataýlaryn jáne kórneki aqparatty sáıkestendirýdi júzege asyrý. Ulty qazaq azamattarynyń esimderiniń jazylý qalpyn ázirleý kerek dep túsinemiz. Otarshylyq psıhologııa­dan arylý kerek. Onyń qoǵamdyq saıası, adamı, ulttyq mentalıtettik máni, qujattyq mańyzy bar. Áń­gime tektegi “ov”, “eva” týraly bo­lýy kerek. Máseleniń basyn ashyp alǵan jón. Aty-jóndi qazaq tili normalaryna sáıkestendirýdi zań­das­tyrýdy quptaımyz. Aldymen adam esimi, sodan soń tegi nemese áke­siniń aty jazylǵany jón. Er­tede famılııa degen bolmaǵan, esimi men ákesiniń aty, tipti týǵan je­riniń ataýy keltirilgen. Menińshe, týǵan jerdi esimge qosyp jazý durys emes. Nege deseńiz, aıtalyq, Tarazı degen ataýmen Jambyl oblysynda týǵan on myńdaǵan adam birtektes bolyp keter edi. Sol se­bepti “qazanshynyń erki bar, qaıdan qulaq shyǵarsa” prınsı­pi­nen aýytqyp, esim men tegin zańdastyrǵandy qalaımyz. Al, kórneki aqparattardy eki tilde, onyń ózinde qazaq tiline kal­ka retinde aýdarma qylyp paıdalaný nátıje ákelip júrgen joq. Qazaqstan kóp ultty memle­ket. Ondaǵy barlyq ult ókilderi teń quqyly. Olaı bolsa, memle­kettik tilde jáne orys tilinde ja­zylý qajettigi jónindegi tártip óz­gertilýge jatady. Jarnamalardyń kez kelgeni bir ǵana memlekettik til­de jazylyp ilingeni eshkimdi ren­jite qoımaıdy. Qaıta memle­ket­­tik tilge degen qurmet artyp, onyń bedeli men qoldanys aıasy ke­ńeıedi. Al, kórkem bezendirý bólek áńgime jáne onda ulttyq menta­lı­tetti basymdyqpen kórsetý qajet. Erkin QURMANBEK, Aqtóbe oblystyq qoǵamdyq saıası keńes tóraǵasynyń orynbasary, oblystyq onomastıka komıssııasynyń múshesi. QAZAQ TILI ESEBINEN BOLMASYN Tilderdi qoldaný men damytýǵa baılanysty memlekettik baǵdarla­mamen tolyq tanysyp shyqtyq. Onda baǵdarlamanyń basty maq­sa­ty retinde Qazaqstanda turatyn bar­lyq etnostar tilderiniń saqta­lýy jaǵdaıynda ult birligin ny­ǵaıtý jaıly kórsetilgen eken. Osy tusty oqyǵanda, sonaý bodandyq dáýirden kele jatqan jasqanshaq­tyq eki ıyqtan basyp turǵandaı kórindi. Baǵdarlamadaǵy orys tiliniń fýnksııasyn saqtaý degen osyny baıqatady. Memlekettik til – qazaq tili de­ge­nimizben orys tiliniń qoldanylýy aıasy óte úlken ekendigi ózimizge bel­gili. Memlekettik jıyndar áli kúnge deıin kórshi memlekettiń tilinde júrgiziledi. Ata-babasynda ózge ulttyń bir qasyq qany joq qazaq sheneýnikteriniń óz ana ti­lin­­de sóıleýdi qorsynyp, orys tilinde josyltatynyn kúnde kórip júrmiz. Ońtústik Qazaqstan oblysy –qazaqy oblys sanalady. Sonyń óz­inde keıde basqa memlekette júr­gendeı sezinetin ýaqyttar bolady. Astanadan kelgen sheneýnikter zaldan basy sarǵaıyp otyrǵan eki-úsh adamdy kórse “aramyzda ózge ult ókilderi otyr eken, endi jal­pyǵa ortaq túsinikti tilde sóıleıik” deıdi de orysshaǵa oıysady. Sonda túsiniksiz tili memlekettik til – qazaq tili me?! Bul ultty – qorlaý. О́z tarıhı otanynan tysqary turatyn basqa etnostar bir halyqqa renjimese ol – qazaqtar bolar. Kav­kaz halyqtaryn repressııada bir kúnde mal qamaıtyn vagondarǵa tıep, sý, tamaq bermeı Qazaqstanǵa ákelip tókti. Qazaq qorjyn tamy­nyń jartysyn bólip berip, jep otyrǵan tamaǵynyń jartysyn ba­la-shaǵasynyń aýzynan jyryp al­dyna qoıdy. Ashtan qyrylýdan aman alyp qaldy. Qazaqtardyń jaq­sylyǵyn umytyp, tiline qarsy shyǵyp júrgen búgingi keıbireýleri bolmasa aǵa býyny esh umytqan emes. Saqaldarynan jas tamyp, áli kúnge rahmet aıtyp otyrady. Saha­lınnan Qazaqstanǵa jer aýdaryl­ǵan koreıler de qazaq dáminiń ar­qa­­synda irgesi bútindeldi, ıyǵyn­da­ǵy jyrtyǵyn japty. Osy halyqtardyń barlyǵy óz taǵdyrynda soqqyny kóp kórgen qazaq halqy tilin túzeımin dese qarsy bolmasa kerek. Osyndaıda eske túsedi, qazaq­tyń jaqsylyǵyn kórgen, tórine shyqqan, qısapsyz baılyqqa ıe bolǵan ońtústiktegiler óz balamyz dep erkeletetin sol Tereshenko so­naý bir kezderi “Meniń Muhtar Sha­hanov dosym dúnıege kelgen Qy­zyl­qum óńirinde orys tili umy­ty­lyp bara jatyr” dep zildenip dabyl qaqqany bar. Mine, osy aza­mat Soltústik Qazaqstan, Ortalyq Qazaqstan, Qostanaı men Shyǵysta О́skemende qazaq tili esik kózinde qalyp kele jatqanyn jaqsy bile­tin edi. Sony nege aıtpady?!. Ásili, bári jınalyp kelip bir Asyly Osmanova apamyzǵa jet­peı­di. Qazaq qurmet kórsetse osy kisige kórsetý kerek. Eskertkish ornat­sań bir kezderdegideı qoldan ja­sa­ǵan batyrlarǵa emes, qazaq jeriniń, ti­liniń tutastyǵyna qyzmet etip júr­gen osyndaı azamattarǵa ornataıyq. Memlekettik baǵdarlama – maz­muny jaǵynan myqty, oǵan daýy­myz joq. Ári tart pen beri tartqa salsaq, qazaq tiliniń kósegesi kó­ger­meıtindikten keıbir jaıttardy ashy aıttyq. Qazaqstanda turatyn barsha et­nos­tardyń ózderiniń tarıhı Otan­dary bar. Olar memlekettik tilin eshkimge keýdeden bastyrmaıdy. Ultaralyq qatynas, yntymaq turǵysynan basqa etnostardyń ti­lin damytýǵa kómektesýge bolady, bi­raq ol – qazaq tiliniń esebinen bol­maýy kerek. Sebebi, qazaq tiliniń basqa jerde kógeretin Otany joq. Qanatbek DOSALIEV, OQO quqyq jáne salalyq tehnologııalar kolledjiniń dırektory, oblystyq máslıhattyń depýtaty.Shymkent. ENDI ShEGINETIN JOL JOQ Elimiz egemendikke qol jet­kizgennen bergi jerde memleket­tik til máselesi týraly aıtylý­daı-aq aıtylyp, soǵan oraı qa­byldanǵan qaýly-qararlardan ken­de emespiz. Osy oraıda, aýyz­dy qurǵaq shóppen súrtkenimiz jón bolmas. О́tken jıyrma jyl­ǵa jýyq ýaqyt ishinde qazaq ti­lindegi mektepter men balalar baqshalardyń, gazetter men tele­kanaldardyń, teatrlardyń taǵy basqalardyń kóptep ashylǵanyn kim joqqa shyǵarady. Buryn­ǵy­daı emes, aǵaıyndarymyz kóshe­de, kólik ishinde bir-birimen esh­kimnen qymsynbaı óz tilinde sóılesetin boldy. Oǵan, árıne táýbe deısiń. Sonymen birge tilderdi da­mytý týraly burynǵy baǵdar­lamalarymyzdyń jartylaı ǵana oryndalyp kelgenin kimnen, nesine jasyrarsyń! Elbasymyz­dyń aıtqanyna oraı qazaq qa­zaqpen qazaqsha sóılese bastaǵan­men, bılik basyndaǵy aǵaıyndar arasynda tilge baılanysty son­sha­lyqty serpilis bola qoıma­ǵany shyndyq. Memlekettik me­­kemelerde is qaǵazdaryn júrgizýdi pálen paıyz memlekettik tilge kóshirdik dep jatamyz. Al shyn­dyǵynda sonyń bári sondaǵy aý­darmashylardyń “arqasy”. Iаǵnı, mekeme, uıymdarǵa keletin, ke­te­tin hat-qujattardy retke keltirip jatatyn solar. Munyń sońy kózboıaýshylyqqa ulasyp jata­tynyn kim bilmeıdi. Son­dyq­tan endigi jerde aýdarmashy­lardyń mundaı jartykesh kóme­gine súıenýdiń qajeti joq dep bilemin. Aıǵaılaı-aıǵaılaı qasqyrdan uıat boldy demekshi, qazirgi kúni elimizge aǵylyp kelip jatqan shet­eldikterden uıat-aq boldy. Olardyń bári demesek te, kóbi bizdiń elge kelerde qazaq tilin meńgerý maqsatymen bir jyldaı daıyndalatyn kórinedi. О́kinishke qaraı, olar Qazaqstanǵa kelgen soń tilge baılanysty naqty jaǵdaıdy kórip, bilgennen keıin basqasha sheshim qabyldaıtyny da ótirik emes. Tilderdi qoldaný men damy­tý­dyń 2011-2020 jyldarǵa arnal­ǵan bul jolǵy memlekettik baǵ­darlamasynda halyqaralyq kez­desýlerdi ótkizý, halyqaralyq shart­tardy, kelisimderdi jáne bas­qa da halyqaralyq aktilerdi re­simdeý kezinde memlekettik til­diń qoldanýyn keńeıtý qajet­ti­ligi atap kórsetilgen. Osy oraıda baǵdarlamada elimizdiń Úkimeti, Senaty men Májilisi halyq­aralyq kezdesýlerin memlekettik tilde ótkizýleri kerek dep atap kórsetilýi tıis. Qatty ketti deseńizder, ózderińiz bilińizder, endigi jerde burynǵy otarshy eldiń tilinde kelissóz júrgizý – eldigimizge syn. Taǵy bir aıtaıyn degenim, baǵdarlamany iske asyrýǵa tıisti jaýapty memlekettik organdar­dan jańaǵy úsh eń quzyrly or­gandar nege syrt qalýy kerek? Son­soń bul sharýa jekelegen emes, barlyq mınıstrlikterdiń ab­zal boryshyna aınalýy qajet dep bilemin. О́ıtkeni, endi she­ginetin jer qalǵan joq. Al ár on jyl saıyn qaýly-qarar qabyl­daǵannan eshteńe ózgermeıdi. Son­dyqtan basshymyz bar, qosshymyz bar osy sońǵy múmkindikti meı­linshe tıimdi paıdalanǵanymyz jón. Ras, bul jolǵy baǵdarlamada til­di damytýǵa baılanysty kóp­tegen keleli máseleler qamtylǵan. Tek solardyń qaı jyly naqtyly júzege asatyny dáıektelmegen. Aı­talyq, memlekettik tilge sura­nys­ty arttyrý degen tarmaqta memlekettik tilde habar taratatyn telearna qurý qajettiligi sóz bol­ǵanmen, onyń merzimi kórsetil­me­gen. Al ondaı jerde bárin keıinge syrǵyta beretin jaman ádetimiz bar ǵoı. Sondyqtan jańa baǵdar­­lamada belgilengen ıgi sharalardy keıinge syrǵytpaı, birden iske kirisip ketkenimiz jón bolar edi. Sonsoń jańa baǵdarlamada til tazalyǵy týraly aıtylmapty. Al qazirde taralymy az bolǵanmen gazet, jýrnaldar, kitaptar kóbeıip keledi. Solardyń kóbiniń tili esh syn kótermeıdi. Memle­ket­tik tildi damytý barysynda til tazalyǵyn oılamasa bolmaıdy. Sonaý za­manda jasy otyzǵa kel­meı jatyp opat bolǵan Sultan­mah­muttyń ózi tilimizdiń shubar­la­nyp bara jatqanyn oılap qa­myqqan. Sol sebepten de, bastan sıraq jasap jatqandarǵa tosqaý­yl qoıatyn kez jetti dep bilemin. Til tazalyǵy degende onyń ól­she­mi Abaı tili bolýy kerek. Bolmasa bizdiń aý­ylda osylaı sóıleıdi dep júre bermekshimiz be? Sózimniń sońynda joǵary oqý ornynyń mamany retinde taǵy bir usynys aıta ketsem deımin. Ege­mendikke qol jetkizgennen bergi jerde bul salada da ońdy ózge­ris­ter az emes. Iаǵnı, qaı joǵary oqý ornynda bolsyn, qazaq toptary ashylýda. Biraq oǵan bólingen saǵat áli de az. Qazaq tilin oqy­týda bir jylmen shektelip qalyp júrmiz. О́z basym bolashaq ma­man­dar bir jyl ishinde memle­ket­tik tilde saırap ketedi degenge sen­beımin. Sondyqtan jańa baǵ­dar­lamada joǵary oqý orynda­ryn­da memlekettik tildi oqytý jaıy óz kórinisin tapsa deımin. Sonda bala baqsha, mektepten bas­tal­ǵan tilge degen qurmet ári qa­raı da zańdy jalǵasyn tabar edi. Iá, sonymen endi sheginer jer joq. Al mundaı múmkindikti paı­­dalana almaı qalsaq, kimge ókpe­le­gendeımiz. Endeshe, bul máse­le­de beldi bekem býyp, etek-jeńi­miz­di qymtamasaq bolmaıdy! Arap ESPENBETOV,  Shákárim atyndaǵy Semeı memlekettik ýnıversıteti gýmanıtarlyq fakýltetiniń dekany, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor. Semeı. BÁRI О́Z QOLYMYZDA Qazaq tiliniń memlekettik til retinde bıik tuǵyrǵa kóterilýine taıaýda ázirlengen tilderdi qoldaný men damytýdyń 2011-2020 jyl­darǵa arnalǵan baǵdarlamasynyń jobasy maǵan kóp áser berdi. Men ózim qyzmet etip otyrǵan mádenı-saýyq ortalyǵynda is qaǵazdarynyń kóbin qazaq tilinde jazýǵa baǵyttap júrmin. Kelesi jyly tolyqtaı memlekettik tilge kóshetinime senimdimin. Bul joba árbir adamǵa oı sala­tyny sózsiz. Ár adam qazaq tilin shu­barlamaı, taza sóıleýge osy on jylda tolyq qol jetkizedi degen oıdamyn. Osy on jylda tilimizdi naqty, taza úırenip, búkil álemge qazaq tiliniń keńdigin, keremettigin shubarlamaı jetkizsek eken degen shynaıy tilegim bar. Sóılep qana qoımaı, barlyq qujattar tek qana bir-aq tilde, memlekettik tilimiz – qazaq tilinde bolsa deımin. Oǵan jetý óz qolymyzda. T.STRADAEVA, Evgenevka aýylyndaǵy mádenı-saýyq ortalyǵynyń uıymdastyrýshysy. Pavlodar oblysy, Aqsý qalasy.