Máskeý. «JZL» serııasy. 9-shy kitap

“Egemen Qazaqstannyń” 2007 jylǵy 28 qarashadaǵy nómirinde jarııa­lanǵan belgili jazýshy Medeý Sársekemen suhbatymyzdy biz osyndaı ataýmen daralap, onyń “Bóketov” atty ǵumyrnamasy álemge áıgili serııanyń 1292-shi basylymy, ıaǵnı qazaq tulǵalarynan sol serııaǵa engen 7-shi kitap ekenin eskertkenbiz. Sodan bergi tórt jylda joǵarydaǵy serııamen ulttyq alyp tulǵamyz «Abaı» (onyń avtory – MGÝ-diń professory Nıkolaı Anastasev) jaryq kórdi. Endi mine, Medeý aǵamyzdyń “Bekmahanov” kitaby osy «JZL» arqyly 5 myń dana taralymmen oqyrmanǵa jetti. Ǵumyrnamanyń mátini 600 betke taıaý, 16 paraqqa keıipkerdiń ósken ortasyn, otbasyn beıneleıtin jáne jalpy ómir jolyn aıshyqtaıtyn sýretter berilgen. Muqabasynan qazaq tarıhshysynyń qaısar turpatyn tanısyz, onyń astynda Erekeń – Ermuhan aǵamyzdyń týǵan jeri Jasybaı kóli, úshinshi sýrette − Kenesary hannyń tulpar ústindegi alyp músini tur. Osyny kórgennen-aq “Molodaıa gvardııa” syı etken bul basylymǵa beı jaı qaraı almaısyz. Shyntýaıtyn aıtqanda, kitap ta el mereıin bıikke kóterip, asqaq sezimge bóleıtin ıgi is ekeni − daýsyz aqıqat. Sondyqtan biz osydan úsh jyl burynǵydaı avtordy taǵy da áńgimege tartyp, dástúrli suhbatymyzdy jalǵastyrdyq... − Medeý aǵa! Máskeýdiń «JZL» serııa­synan jaryq kórgen 9 qazaq tulǵasynyń 3-eýin siz shyǵardyńyz. Osy arada kózge kórinip turǵan bir shyndyqty moıyndaý lázim: «Molodaıa gvardııa» baspasy siz usynǵan dúnıeni bógetsiz qabyldap keldi. Sirá, «Bekmahanovqa» da sondaı yqylas boldy-aý deımin... − «JZL»-dan tuńǵysh shyǵarǵan eńbegim – «Sátbaev» kitaby ǵoı. Onyń alǵashqy nus­qasyn men Máskeý baspasyna 1977 jyly ótkizgenim esimde. Sodan beri 33 jyl ótipti. Bul endi eresek adamnyń jarty ǵumyry emes pe? Osyǵan oraı bir mysal aıtaıyn, sodan beri olar menimen aradaǵy baıla­ny­syn úzgen emes. Budan baspanyń óz avtor­la­ryna degen izetin ańǵarýǵa bolady: «Qazaq­stannyń Reseıdegi jyly» atanǵan 2003 jyl­dyń jazynda men respýblıka delega­sııa­sy­men birge Máskeýge baryp, «Molodaıa gvar­dııanyń» bas dırektory V. F. Iýrkınniń qabyldaýynda boldym. Sol jyly bizden «JZL» serııasy boıynsha úsh kitap shyq­paqshy edi. Qabyldaýdaǵy kezdesýde: «Valentın Fedorovıch, sizdiń baspaǵa men shırek ǵasyrdan keıin bir «Sátbaevpen» ekinshi márte kelip otyrmyn, ıaǵnı baıyrǵy avtor­myn. Osy jáıtti eskerip, qoljazbany oqı­tyn redaktor taǵaıyndaýyńyzdy ótinemin...» − dedim... Arada eki-úsh apta ótken soń baspanyń bas redaktory A. V. Petrov: «Medeý aǵa, siz kabınetten shyǵyp ketken soń dırektordyń maǵan ne degenin bilesiz be?» − dedi. Men basymdy shaıqadym. «Andreı, qazaqstandyq avtorymyzdyń ótinishine mán bere qara! Bir kitap úshin shırek ǵasyrdan soń qaıyra oralý − tek qana fanatıkterge tán qylyq! Mundaı avtorlardy syılaý az, qurmetteý kerek! Ol kisi qandaı tilek aıtsa, maǵan keltirmeı óziń shesh!...» − depti... Bul endi kóńildi kórkeıtetin lebiz ári usynǵan dúnıeńe jaýapkershilikpen qaraýdy mindetteıdi. «Molodaıa gvardııa» baspasyna qoljaz­ba usynarda men osy jáıtti únemi qaperimde ustaımyn. Jol shyǵynyna qaramaı, Más­keýge baryp, redaktordyń qysqartýlaryn muqııat tekserip qaıtamyn. − Myna kitabyńyzdy óndiriske tap­syrarda da sóıttińiz be? − Qazannyń 2-shi juldyzynan 25-ine deıin Máskeýde boldym. О́ıtkeni oryssha nus­qanyń aýyr tustary bar-dy, solardy redaktormen aqyldasa otyryp kúzedim, túzetý ja­sa­dym. Máskeý baspalaryndaǵy mamandar te­ginde shalaǵaı dúnıeni eshýaqytta ótkizbeıdi... − Osy arada túıtkildi bir suraq týady: siz ınjenersiz, óndiris tútinin jutqan mamansyz. Sátbaev, Bóketov taqyrybyn enshileýińizdiń túp sebebi sodan ekeni belgili. Al, Erekeń – Ermuhan Bekmahanov... Ol kisi óz zamanynyń aýqymyna syımaǵan alapat aqyl-oı ıesi, ataqty zertteýshi ǵoı. Sonda bul tulǵa týraly taqyrypqa, ıaǵnı tarıh pen tarıhshylar álemine qalaı, ne sebepti bet buryp júrsiz? − Kezdeısoq kiristim desem − qısynsyz ýáj bolmaq. Túsindirip kóreıin. Qanysh aǵanyń 100 jyldyq toıy aldynda burynǵy jazǵandarymdy qaıyra súzip, senzýra ót­kizbegen oqıǵalardy qosyp, «JZL» serııa­synan 1980 jyly shyqqan, segiz jyldan keıin «Jalyn» baspasynda jarııalanǵan qa­zaqshasy bar, sony qaıtalaǵan ǵumyr­na­ma kitabymdy tolyqtyrýǵa otyrdym. Bul 90-shy jyldardyń basy. Sonda ásirese 1951-1953 jyldarǵy saıası qýǵynnyń búge-shigesin tolyǵyraq ashýdy oılap, osy naý­qan kezinde Qazaqstan KP(b) Ortalyq ko­mı­tetiniń nasıhat jáne úgit bóliminde ja­ýapty qyzmet atqarǵan partııa ardagerlerimen (B. Isabekov, I. Jarylǵapov jáne basqalary) suhbat jasap, muraǵat kózderin de qaıyra súzdim. Erekeńniń úıine baryp, zaıyby Halıma Adambekqyzymen de, ol kisini burynnan biletinmin, birneshe márte áńgimelestim. О́ıt­keni, Ermuhan Bekma­han­uly − sol dúrmektiń basty «kúnákáry»... 1999 jyldyń mamyr aıynda «Qazaqtyń Qanyshyn» jaryqqa shyǵarǵan «Atamura» korporasııasy Ǵalymdar úıinde tusaýkeser ótkizdi. Soǵan Halıma apaı da qatysty. Er­teńinde ol kisi úıine dámge shaqyryp, syı­laǵan kitabymdy nusqap: «Medeýjan, Qanysh aǵaıdyń ǵumyr tarıhyn jerine jetkizdiń. Endi Erekeńdi qolǵa almaısyń ba?..» − degen tilek aıtty. Halıma Adambekqyzy para­sat­ty, minezge baı adam, kimge bolsyn ne­ǵylsań da sóıt dep buıyryp sóılemeıdi. Jıi mazalap, eriniń úıdegi muraǵatynan kóptegen derek alyp, qaryz bolyp qaldym ǵoı. «Joq», – deı almadym. «Oılanaıyn, apaı. Erekeń ǵu­myry − aýyr taqyryp ári men tarıhshy emespin», − dedim. Sóıtsem, ol kisi birer qorjynǵa júk bo­larlyq mol dúnıeni ázirlep qoıypty. «Ere­keńniń baspa betin kórgen eńbekteri, mektepte qoldanylǵan oqý­lyqtary, zamandas­ta­rynyń es­telikteri, túrme­de otyrǵan jyldary ekeý­mizdiń ózara ja­zysqan hattarymyz. Bu­lardy otaǵasy ómirden ozǵannan bergi 33 jyl boıy jınap, qasterlep saqtap otyrmyn...» − demesi bar ma?! Hattar jatqan býmany alyp, ár jerin shola oqyp edim, úı ıesi: «Bar­ly­ǵynyń kserokó­shirmesin jasattym. Alyp ketip, asyq­paı oqy», − dep bııazy jymıdy. − Tarıhshy adamnyń muraǵatqa muqııat bolatyny belgili jáıt. Desek te Erekeń – Ermuhan aǵa aıdaýda júrip úıinen kelgen hattardy, basqa da qujattardy qalaı saq­taǵan jáne alyp qaıtqan? Olardyń uzyn sany qansha eken? − 1952 jyldyń jeltoqsanynda 25 jylǵa sottalǵan kúnnen (Erekeń sol kezde 37 jasta, al qosaǵy 30-ǵa da ilikpegen) 1954 jyldyń aqpanyna deıingi aralyqta erli-zaıyptylar bir-birine 58 hat jazypty. Ǵylymı jumysyna baılanysty alystan joldanǵan hattar da bar. О́kinishti is: qýǵyn bastalǵan kezde Máskeý, Lenıngrad jáne Rıgadan joldanǵan hattardy ǵalym ózi taýǵa aparyp, órtep jiberipti. Sirá, nıettes áriptesterine zııan keltirmeýdi oıla­ǵan-aý... Al, erli-zaıyptylardyń hattaryn oqý meni qaıran qaldyrdy. Álbette, olar 50-60 jyldan keıin bul júrekjardy lebizge toly hattardyń kitapqa kirip, jurtshylyqqa jarııa bolaryn boljamaǵan. Tas qamaýda otyrǵan muńlyq jannyń ishin jegen sherdi tarqatý maqsatymen, odan da góri jaı-kúıin, aman­dy­ǵyn úı-ishine bildirý úshin jazylsa (sottalǵan kezde shermende tarıhshynyń artynda shıetteı bes bala qalǵan: úlkeni Náıla − 13-te, kishisi Sermuhan − 2 jasta), súıikti erin saǵat saıyn ańsaǵan jas jarynyń ózegin órtegen saǵy­nyshyn aq qaǵazǵa tókken jan syry, qapelimde temir torǵa túsken erin hatpen jubatyp, ómirge degen qushtarlyǵynan qaıtken kúnde són­dirmeýdi kózdegen joldaýlardy beı-jaı oqý múmkin emes. Sol hattardan men 50-shi jyl­dardyń susty belgisin, adam taǵdyryn oıyn­shyq dop etken qaralaýshy júıeniń qıturqy amaldaryn, solarǵa qolshoqpar bolǵan ásire belsendilerdiń jantúrshigerlik áreketterin, ózi shuǵyldanǵan salada kóshbasshy bolǵan da­ryndy tarıhshynyń qylkópir ústindegi músh­kil halin de aıqyn sezindim... − Qysqasy, osydan keıin-aq Erekeń tý­raly derekti shyǵarma jazýǵa bel baı­ladym deısiz ǵoı? − Qolyma túsken tańǵajaıyp muradan bastarta almadym. Biraq, bir jáıtti eskerte ketkim keledi. Qanysh aǵa týraly roman-essemde men 50-shi jyldardyń sherli oqıǵalaryna te­reńdep kirmeı, respýblıka Ǵylym akademııasy prezıdentiniń jeke basyna taǵylǵan soraqy kinálardy ǵana sóz etip, saıası qýǵyndaýdyń túp sebepterin ashpaı, naýqandy qozdy­rý­shy­lardy da sıpaı qamshylap óte shyqqan edim. Ermuhan tarıhshynyń úıindegi muraǵattar, qoljazba qalpynda saqtalǵan keıbir estelikter men derekter maǵan áli kúnge deıin búr­keýli jatqan qylmystyń búge-shigesin aıqy­nyraq ashýǵa kilt sııaqty bop kórindi. Al bul qatań senzýra men qatybas redaktorlardan ada bolǵan zamanda qalamdy emin-erkin silteıtin múmkindik degen sóz edi. Bárinen de sol shir­kinderdiń, saıası súrgindi uıymdastyrýshylar men solardyń aıla-sharǵysyn qoldaýshy qa­ty­gez júrek ıelerin aıtyp otyrmyn, qaýym tarapynan eshqandaı sógis estimeı, jaza tartpaı, ári shermendelerden keshirim suramaı, ómirden saırandap ótkeni janǵa batady. Bizde qazir ómirden ozǵandarǵa tas laqtyrý qajet emes. Desek te kúnákárlik deıtin osy qaraýlyq jolda bolyp, sol kezde osaldyq kórsetken, qylmys jasaǵan pendeler bertingi jazbalarda kórnekti tulǵalar sanatyna ene bastady. Al, qasıetti Quranda tirshilikte jasaǵan qııanat ana dúnıege ótpeıdi, aldyńnan shyǵady delingen. Eýropanyń uly oıshyly Shopengaýer: «О́mirden ozǵannyń qylmysyn jasyrý − keshirilmeıtin kúná, ıaǵnı jańa qylmystarǵa dańǵyl jol ashý», − dep eskertedi. − Sonymen, tarıhshy ómirin aıshyqtaýǵa kiristińiz? − Osy izdeniste meniń basty oljam − Mu­hamedjan Ábdiqalyqov aqsaqaldy jolyq­ty­rýym boldy. Ol kisi 1938 jyly Halyq aǵartý narkomy, 1941-1947 jyldary Qazaqstan KP(b) Ortalyq komıtetiniń hatshysy bolǵan iri qaı­ratker ári jas tarıhshy Ermuhan Bekma­ha­novty qyzmetke tartyp, ǵylym jolyna tú­sýi­ne muryndyq bolǵan adam. «Qazaq KSR ta­rı­hynyń» 1943 jylǵy tuńǵysh basylymyna akademık A. M. Pankratovamen birge jaýapty re­daktorlyqqa bekigeni de jurtshylyqqa málim. Muhamedjan aǵaı tiri, jady da myqty qal­pynda ekenin bilgen soń-aq sol kisimen kezdesýge yntyǵyp, 2001 jyldyń kókteminde Halıma apaıǵa kelip, aqsaqalmen kezdestirýdi ótindim. Birer kúnnen soń Erekeńniń zaıyby: «Medeý, erteń saǵat 10-nyń shamasynda bizdiń úıge kel. Muhamedjan aǵaımen kelistim», – dedi. Qarııa sol kezde 94 jasta, biraq júris-turysy shıraq eken. 60 jyl burynǵy oqıǵany esine alǵanda múdirmeıdi, sóz etip otyrǵan adamdardyń esimin jańylmaı aıtady ári sózi jınaqy. «Men sóıttim, búıttim», − degen tárizdi maqtanǵa sirá da joq adam. Toq eterin aıtqanda, 13 sáýir kúngi alǵashqy suhbatymyz keshki saǵat 7-ge deıin sozyldy. Daıyndap kelgen saýaldarymnyń birqanshasyna naqty jaýap aldym, áńgime negizinen «Qazaq KSR tarıhynyń» birinshi basy­lymynyń 4 jyldan keıin tárkige túsken sherli taǵdyry, Erekeńniń sol tarıhqa qatysýy týrasynda órbidi. Bir táýlik demalystan keıin áńgimemiz qaıta jalǵasty. Eki kúnge sozylǵan ońasha suhbatta men Muhamedjan aǵaıdan magnıtofonǵa 8 taspa áńgime jazyp aldym. Ońasha qalǵan kezde dápterge túsirgen derekterim qanshama?! Sońǵy kúni Qonaev pen Qarasaı batyr kósheleriniń qıylysyndaǵy páterine aparyp salyp, respýblıkalyq kitaphananyń sırek qorynda ǵana saqtaýly «Qazaq KSR tarıhynyń» tuńǵysh basylymyn Muhańnan surap alyp, Semeıge aparyp, qalyńdyǵy kir­pish­teı kitapqa kserokóshirme jasatyp alyp, túpnusqasyn qarııanyń ózine qaıtardym. − Bul aqsaqaldy men de jaqsy bilýshi edim, aǵa. Tanystyǵymyz sizdiki sııaqty shy­ǵarmashylyq sıpatta emes, 1986-1991 jyl­dary ózim eńbek etken «Qazaqstan kommýnısi» jýrnalyndaǵy qyzmet jaǵdaı­yna baıla­nysty boldy. О́ıtkeni, ol kisi Or­talyq komıtet hatshysy mindetimen qatar 1945-1946 jyldary joǵarydaǵy teorııalyq jáne saıası jýrnal bas re­daktory qyzmetin qosa atqarǵan adam-tyn. Hatshylyqtan bosaǵan soń Partııa ta­rıhy ınstıtýtynda aǵa ǵy­lymı qyzmetker bo­lyp eńbek etken. Mark­sızm-lenınızm klas­sıkteriniń eńbek­te­rin qa­­zaqshalaýmen shu­ǵyl­danǵan. Sizden su­raı­yn dep otyr­ǵa­nym, sonda Mu­hamed­jan qarııa hatshy­lyq­tan ketken soń da saıası ahýaldy qadaǵalap otyrǵan ba? − Jeti jyl udaıy Ortalyq komıtettiń hatshysy bolǵan qaıratkerdiń ult zııaly­la­rynyń uıqysyn buzǵan joıqyn qýǵynǵa beı-jaı qaraýy múmkin be? Ermuhandy tuńǵysh «Qazaq KSR tarıhyn» jazýǵa da qatystyrǵan ári sol kitaptyń 33 avtorynyń tize qosa eńbek etýin Ortalyq komıtet ókildigimen úı­lestirýshi mindetin eki jyl boıy atqarýyna Muhamedjan Ábdiqalyquly muryndyq bolǵan adam. Osy jumystyń qalaı júrgenin men aqsaqaldyń ózinen estidim. Saıası ahýal kúrt ózgerip, Hrýshev jarııalaǵan jylymyq kezinde de ol kisi keıbir zamandastary qusap boı baǵyp, jym-jyrt qalmaǵan. P. K. Ponomarenko Qazaq­stan­da birinshi hatshy bolǵan kezde M. Ábdi­qa­lyqovty shaqyryp, sońǵy repressııa­nyń sebepterin qadala surapty. Muhań óz oıyn ashyq aıtqan. Onyń túsindirmesi sol kezdegi Ortalyq komıtettiń ıdeologııa bóli­minde otyrǵan qazaq azamattarynyń sıpat­taýyna múldem kereǵar tujyrymdama bolyp shyqqan. Birinshi hatshy: «Munyńyz qalaı?» − degende, Muhań óz ustanymynan aınymaı: «Sizdiń oıyńyz − jańsaq, osy jáıtti bıýroda qarap túzetpeseńiz − ózińiz de yńǵaısyz jaǵdaıda qalasyz. О́ıt­keni tarıh eshkimniń burmalaýyn kótermeıdi!..» − depti. Sirá, osy sózdiń áserinen bolar, Panteleımon Kondratevıch úlken bir jıynda atalmysh másele tý­ra­synda minbeden: «Qazaq halqynyń mań­daı­al­dy oqymystylaryn 25 jylǵa Sibirge aıda­týǵa muryndyq bolǵan Ortalyq komı­tettiń bes hatshysyna osy jazany teń bólip, bes jyldan arqalatqan jón-aq bolar edi, amal qansha?!» − dep sabazyń basyn shaıqaǵan desedi sol sózdi estigen jurt... Osy másele týraly A.M.Pankratovaǵa Muhamedjan aǵaı 1954 jyly kólemi eki paraq hat jazypty, sol hatty men Anna Mıhaılovnanyń derbes mura­ǵatynan taýyp, kserokóshirmesin aldym. Máskeýlik tarıhshynyń arhıvine 2007 jyly ǵana Náıla Ermuhanqyzynyń kómegimen kirip, jalpy kó­lemi 83 bet tyń derekter taptym. Qazaq­standaǵy sońǵy repressııanyń túp sebebi de men úshin osy hattardy oqýdan soń ashyldy. − Sonda siz sońǵy repressııanyń qalaı uıymdasyp, qalaı júrgenin jurtshy­lyq­qa málim sıpattan ózgeshe túsindiresiz be? My­saly biz ony stýdent kezimizde «Pravda» gazetiniń 1950 jylǵy 26 jeltoqsandaǵy «Qa­zaqstan tarıhy marksızm-lenınızm tur­ǵy­synan baıandalsyn» dep atalǵan aty­shý­ly maqalasynan keıin órbigen, bárine kináli sol jarııalanym dep oqyp, uqtyq emes pe? − Seniń aıtyp otyrǵanyń sol maqalaǵa qol qoıǵan T. Shoıynbaev, H. Aıdarova jáne A. Iаkýnınniń daryndy áriptesi Ermuhan Bekma­ha­nov­ty tarıh ǵylymynan alastap, ony qol­daýshy Ortalyq komıtettiń hatshysy Ilııas Omarovty mártebeli qyzmetinen taıdyrý maqsatynda jasalǵan qastandyq áreket... degen jurtqa málim jáıt. Al, men óz kitabymda naqty aıǵaqtarmen dáleldegen tujyrym bu­dan ózgerek. Shyndyǵyna kelsek, álgi shý­ly­ǵan maqalany daıyndaýshylar: «Pravda» gazetiniń qyzmetkerleri − Ozerov pen Chernıchenko. Qazaqstan KP(b) Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy J. Shaıahmetov oǵan qol qoıýǵa tıisti adam eken. Biraq Jumekeń avtor­lyqtan ılanymdy jeleý aıtyp bas tartqan soń, ortalyqtaǵy bılik ony joǵarydaǵy úsheý­men aýystyrǵan. Máseleniń toq eterin aıtaıyn: mańdaıaldy qazaq oqymystylaryn túgelge derlik qamtyǵan qýǵyndaýdy jobalap, naqty uıymdastyrýshy − Qazaqstan KP(b) Ortalyq komıtetiniń nasıhat jáne úgit bóli­miniń meńgerýshisi I. P. Hramkov degen áperbaqan sheneýnik. Ol BKP(b) Ortalyq komıtetinen ıdeologııalyq jumys deńgeıin kúrt kóterý qajet degen jeleýmen Qazaq­stanǵa arnaıy jiberilgen kadr. Álbette, Hram­kovtyń mundaı joıqyn naýqandy jo­balanǵan zor deńgeıde óristete almaıtyny málim bolǵan kezde (shyndyǵynda sol áre­ketke ult zııaly­larynyń óte kúshti toby – Q. Sátbaev, I. Omarov, T. Tájibaev, Á. Qanapın, J. Janǵozın jáne basqalary qarsy bolǵan), Máskeý oǵan kómekke Ortalyq komıtettiń ınspektory Shıkın bastaǵan arnaıy komıssııa jibergen. Al, bul iske dem berip, súıeýshi bolǵan qaıratker − Ortalyq komıtettiń áıdik hatshysy M. A. Sýslov. Naýqannyń baǵyt-baǵdaryn, teorııa­lyq negizin de ázirleýshi – sol kezdegi Saıası basqarma delinetin úlken mekemeniń bastyǵy, akademık G. F. Aleksandrov. Ásili, KSRO-da soǵystan keıingi jyl­darda shetelge tabyný­dan, ultshyldyqqa ury­ný­dan, eski zamannyń rý­hyna, ótken ómirdiń máńgi asyldaryna qu­mar bolýdan sovet halqyn saqtaıtyn hám aryltatyn atyshýly saıası naýqandardyń bári de osy ıdeologtyń yntasymen jáne párme­nimen júrgen. Aı­talyq, «Lenıngrad», «Zvezda» jýrnaldaryn kúıretý, Tatar obkomynyń ıdeologııalyq jumysyn synaý, sazger Mýra­delıdiń «Úlken ómir» operasyna tyıym salý, Zoshenko men Ahmatovanyń ádebı shyǵarma­laryn iske al­ǵysyz etý naýqandarynyń bári de Saıası basqarmanyń oılap taýyp, tyrnaq astynan kir izdeý jolymen júzege asqan tazartýlar. Solardyń biri – orys patshasynyń Kavkazdy birjola ıemdený nıetine qarýly qarsylyq kórsetken Daǵystannyń er uly, ımam Sha­mıldiń shırek ǵasyrlyq ǵazaýat soǵysyn halyqtyq sıpattan aıyryp, aǵyl­shyn ımperıalızmi men túrik ultshyldarynyń ıtarshy­sy etip jarııalaý. Bul naýqannyń «Bol­shevık» jýrnalynda jarııalanǵan Ázir­baıjan KP(b) Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy M. Bagırovtyń «áshkere» maqa­lasymen órbigenin osy kúngi qaýym umytty deýge bolady. Ol Ázirbaıjanda, Daǵystanda bir jyl boıy qyzý júrip, aqyr aıaǵynda Qazaqstanǵa oıysqan. Osy jerde bir jáıtti eskertý paryz: onyń búge-shigesin men KSRO ǴA-nyń «Voprosy ıstorıı» jýrnalynyń 1977 jylǵy № 11 sanynda jarııalanǵan «A. M. Pankratovanyń hattary» degen hatta­ma­synan oqyp (Bul hattama E. Bekmahanovtyń 8 tomdyq ǵylymı eńbekteriniń 1-kitabynda bar), «Qazaq KSR tarıhynyń» birinshi basy­lymy týraly sol hattamada talas týdyrǵan máselege qaıyra izdenis jasaýǵa týra keldi; sol aıtystyń mán-jaıyn men Anna Mı­haı­lovnanyń muraǵatynan alǵan materıal­dar­dy oqyǵan soń ǵana túsindim. Sóıtsem, óziniń jaýapty redaktorlyǵymen jaryq kórgen «Qazaq KSR tarıhyna» 1944 jyly jasalǵan máskeýlik tarıhshylardyń shabýylyna toıta­rys berýdi kózdep, ol kisi BKP(b) Ortalyq komıtetiniń hatshylary A. A. Jdanovqa, I. V. Stalınge, G. M. Malenkovqa jáne A. S. Sher­bakovqa úsh márte hat jazypty. Alǵash­qy­synyń kólemi 20 bet, qalǵan ekeýi de máseleni jan-jaqty sóz etken. – Apyraı sonda, bıleýshi partııanyń biz keshe ózimiz aty-jónderin jadýaldaı jattap oqyp, ósken hatshylary týǵan tarı­hymyzdyń birinshi basylymyn qurban­dyq­qa shalyp, túp-tamyrymyzdy ózderin­she burmalaýǵa nusqaý bergen be? – A. M. Pankratovanyń hatynda «Qazaq KSR tarıhyna» shabýyldy máskeýlik professor, Memlekettik syılyq komıtetiniń sarap­shysy A. I. Iаkovlev 1944 jyly bastap, «uly orys halqynyń kóshbasshylyq rólin joqqa shyǵaratyn kitap, sol sebepti ony Stalındik syılyqpen marapattaýǵa bolmaıdy» degen úzildi-kesildi tujyrymy qaıtalanǵan. Alaıda ol tek temirjoldyń aıyrǵyshy mindetin atqa­rypty. Osy saryndy kereǵar topshy­laýdy MGÝ-diń Jańa tarıh kafedrasynyń meńge­rýshisi A. V. Efımov, Joǵary dıplomatııa mektebiniń dırektory S. K. Býshýev, Stalındik syılyqtyń úsh márte ıegeri, «Napoleon», «Taleıran» jáne «Qyrym soǵysy» atty mo­nografııalarymen orystyń úzdik tarıh­shysy atanǵan akademık E. V. Tarle, «Bolshevık» jýrnalynyń bas redaktory, akademık P. N. Fedoseev, RSFSR halyq aǵartý narkomy, akademık V. P. Potemkın qyzý qoldap, kópshilik aldynda oqyǵan dáris­terinde, ıá ózara bas qosqan jıyndarda olar sol jáıtti jıi sóz etip: «Reseı patsha­la­rynyń óz ıeligin Sibirge, Qıyr shyǵys pen Qazaq dalasyna, odan ári Orta Azııa aıma­ǵyna deıin keńeıtken saıasaty sol jerlerdi ıemdengen halyqtar úshin progresshil ról atqardy, sondyqtan da olardyń qarýly qar­sylyqtaryn madaqtaýǵa bolmaıdy, ondaı qozǵalystardyń bárin de uly orys halqyna qarsy jasalǵan narazylyqtar dep, reaksııa­lyq mánin basa kórsetýge tıispiz...» degen «jańa teorııa» shyǵarǵan. Eń shataǵy, osy «teorııa» Saıası basqarma tarapynan qyzý qoldaý tapqan. «Qazaq KSR tarıhy» – orys halqynyń kóshbasshy rólin joqqa shyǵarýǵa arnalǵan kitap, óıtkeni, ony jazǵan avtorlar patshaly Reseıge qarsy kóterilgen táýeldi jurttardyń narazylyq kúresterin súısine baıandaǵan. Eń ǵajaby, osy kitapta halyqtyq kóterilister erekshe kóp kórsetilgen...» – dedi maǵan Saıası basqarma bastyǵy G. F. Aleksandrov. Ony az deseńiz, Grıgorıı Fedorovıch: «Dala turǵyndarynda eshqandaı tarıh ta, memleket te bolmaǵan, olar tipti birtutas halyq retinde qalyptaspaǵan. Al, sizder osy faktini qasaqana eskermeı, qazaqtarǵa ózindik tarıh «syılap», olardyń rýhanı deńgeıin kókke kóterdińizder. Reseı patshasy keń dalada bosyp júrgen kóshpendi jurtty halyq retinde qalyptastyryp, tarıhı arenaǵa shyǵar­dy», – degen keýdemsoq oıyn búrkeýsiz má­limdedi. Tarıhı aıǵaqtarmen qıyspaıtyn, me­ı­linshe bısaıası ári saıqymazaq pikirdi kim-kim, nasıhat pen úgit jumysyna jaýapty Saıası basqarma jetekshisi aıtyp otyrǵan soń ne deýge bolady?..» – depti A. M. Pankratova I. V. Stalınge, A. A. Jdanovqa, G. M. Malen­kovqa jáne A. S. Sherbakovqa sol jylǵy 12 mamyrda joldaǵan uzaq hatynda. Odan da ózge joldaýlarynda Anna Mıhaılovna uly­or­ystyq shovınıstik pıǵyldan arylyp, bu­ra­tana elderdiń tarıhyn jónsiz burmalaýdy toqtatyp, markstik-lenındik turǵydan ádil baǵalaýdy talap etkendikten partııa basshy­lary osy máseleni keń túrde talqylaýǵa nusqaý beripti. Sol talqy A. S. Sherbakovtyń tóraǵalyq etýimen mamyr men maýsym aıla­rynda, bes kúnge sozylyp, aqyrynda A.M.Pan­kratovanyń pikiri ústem bolypty. Biraq, oryn alǵan ádiletsizdikti túzetý tý­raly eshqandaı qaýly-qarar qabyldanbaǵan. Onyń hattamasy da, joǵaryda aıtqa­ny­myzdaı, tek qana 1977 jyly ǵylymı jýrnalda jarııalanǵan. Osy aıtysta sóz bolǵan máselelerdiń negizgisin men kitabymnyń tórtinshi taraýynda birshama yqshamdap sóz ettim. Sodan shyǵa­tyn ýáj: 1951-1953 jyldary Qazaqstanda júrgen saıası súrgin 1944 jyly-aq jobalan­ǵan, biraq bastalmaı jatyp, Máskeýdiń ózinde tunshyqtyrylǵan naýqan 1951 jyly qaıyra órbigen; soǵan taǵy da Saıası basqarma mu­ryndyq bolǵan; jan-jaqty daıyndalyp ári «Pravda» gazeti arqyly tıiskendikten KSRO ǴA-nyń Tarıh ınstıtýty, onyń basshylary Ortalyq komıtettiń bas organyna qarsy shyǵa almaı, osy máselede qateleskenin «moı­yndaýǵa» májbúr bolǵan. Onyń zarda­byn Ermuhan Bekmahanov tartyp, kandı­dattyq, doktorlyq ataqtarynan aıyrylǵan. Eń soraqysy, sol qýdalaý týǵan elinde asqan jádigóılikpen júrip, birtýar tarıhshynyń partııa músheliginen alastalyp, shırek ǵasyrǵa bas bostandyǵynan aıyrýǵa negiz bolǵan. Árıne, neshe jyl boıy sońyna sham alyp túsip, «domalaq aryz» joldap, túrlishe aıtys-tar­tystar da uıymdastyryp, py­sha­ǵyn qaırap júrgen qyz­ǵanshaq áriptesteri óz orta­syndaǵy jalǵyz doktordy Soltústiktegi jer túbine jó­neltýge erekshe belsendilik kór­setip, áperbaqandyq ta­nyt­qany – búginde de zor qynjylyspen moıyndaıtyn ashy shyndyq!.. Tek ne úshin, 37 jastaǵy daryn ıesine ne sebepten shúılikti degen suraý týady. Kitabymda men osy máselege de jaýap berdim. – Kitabyńyzdyń redak­sııa­­lyq anyq­ta­masynda UQK-niń jabyq materıaldary da paı­dalanyldy degen eskertý bar. Sonyń da jaı-jap­sa­ryn aıta ketseńiz? – 2008 jyldyń kókte­min­de Astanaǵa kelip, QR UQK-niń sol kezdegi tóraǵasy A. S. Shabdarbaevqa ótinish joldap, Erekeńniń qyl­­mystyq ma­terıaldarymen tanysty­rý­ǵa ruq­sat suradym. Sol ary­zymda: «Meniń maq­sa­tym osy iske belsene qatysqandardy qaýym­ǵa áıgilep, tarıh so­ty­na tartý. О́ıtkeni, siz ben me­niń balalarym, qazirgi urpaq osyndaı kúıki ispen shuǵyl­danbaýǵa tıis...» – degen de ýáj aıtqam-dy. UQK-tiń ar­naıy komıssııasy aryzymdy qarap, ruqsat berdi... Erekeńe qara kúıeni battıta jaqqan kýálikterdi oqyp otyryp, senesiz be, solardyń birde-birinen qylmys derlik aıǵaq kórmedim. Bekmahanov týmysynda pıǵyly sosıalıstik qoǵamǵa teris qaraıtyn ultshyl adam, úsh kisiniń basy qo­syl­ǵan jerde únemi Kenesary Qasymovty maq­taıdy, handar bılegen dáýirdiń artyq­shy­lyǵyn kókseıdi... degen tárizdi ósek-aıań; al, sony aıtýshylar – stýdentter, aspıranttar, QazMÝ-diń oqytýshylary, tarıhshy árip­tes­teri... 1952 jylǵy jeltoqsannyń 2-4 kúnderi júrgen sotqa qatysqan kýáler de solar. Kitabymnyń segizinshi taraýynda ol materı­al­dardy qaz qalpynda keltirdim. Jalań sóz bolmasyn, sot hattamasynan shaǵyn úzindi keltireıin... ǴUMAROVA, Til-ádebıet ınstıtýtynyń kishi ǵylymı qyzmetkeri, kýá: «Kandı­dat­tyq mınımým tapsyryp otyrǵanymda Bekmahanov aýdıtorııaǵa kirip, meniń jaýa­bymdy tyńdap: «Sen Kenesary qozǵalysyn monarhııalyq-feodaldyq dep nege iske alǵysyz etesiń? Munyń qate ustanym...» – dep zekı sóılep, shyǵyp ketti. Birer kúnnen keıin «Alataý» kınoteatrynyń aldynda kezdeısoq kezdestirip: «Emtıhannan qalaı ót­tiń?» – dep surady. Men bes saýsaǵymdy kórsetip: «Sizdiń eskertýińizge emtıhan alý­shylar mán bermedi, óz pozısııańdy bekem qorǵadyń... dep, úzdik baǵa qoıdy», – dedim. Bul kisi meniń jaýabymdy unatqan joq». QURAPOV, aıyptaýshy prokýror: «Aıyp­talýshy, osy sózińnen de bastartasyń ba?» BEKMAHANOV, aıyptalýshy: «Bul qa­ryn­dasty múldem tanymaımyn, ádebıe­t­shi­niń emtıhanynda meniń sharýam qansha? Bul ki­si meni basqa bireýmen shatastyryp tur...» QURAPOV: «Osy faktini moınyna qoıý úshin QazMÝ-diń dosenti, ádebıet zertteýshisi Beısenbaı Kenjebaev sot zalyna shaqyrylsyn». KENJEBAEV, QazMÝ-diń dosenti, kýá: «Bekmahanovty da, Ǵumarovany da jaqsy bilemin. Málıkeden emtıhan qabyldaǵan kún de esimde. Alaıda, sol emtıhanǵa Bekma­ha­novtyń qatysqanyn men bilmeımin. Sirá, Málıke shynynda da qatelesip tur...» – Erekeńniń bostandyqqa shyǵýy jaı­ynda ár alýan qaýeset aıtylady. Sony jáne shyndyq osylaı dep ári jańalyq ashqandaı etip tóndire jazýshylar da az emes. Kitabyńyzda siz bul gáptiń de bet perdesin ashqan bolarsyz?.. – Áýeli shyndyqty burmalap, ózinshe dol­barlaǵandar jaıynda birer sóz aıta keteıin. Vladıslav Vladımırov – qalamy júırik jazý­shy, kóp jyldar boıy QKP Ortalyq komıtetinde jaýapty jumys istegen qaıratker. Sol kisi «Sentralnaıa Azııa monıtorıng» apta­ly­ǵynda jarııalanǵan «Kardınal, ılı trı dorogı proroka» degen esteliginde: «Reabılıtırovalı Bekmahanova posle smertı Stalına. Avtomatıcheskı eto ne slýchılos – pomogal Kýnaev. S 1952-go po 1955 god on prezıdentstvoval v respýblıkanskoı Akademıı naýk...» – degen kýálik aıtady. «Dat» aptalyǵynyń shef-redaktory Almat Azadı daıyndaǵan «Ý ıstokov ıstorıcheskoı naýkı» atty shaǵyn habarda: «Cherez dva goda kakım-to chýdom vernýlsıa Bekmahanov. Eto bylo v 1953 godý, pered smertıý Stalına. Okazalos, chto ego spasla A. M. Pankratova. Ona obratılas k Stalıný, on je byvshıı ee ýchenık...» – deıdi. «Ortalyq Qazaqstan» gazetiniń 1991 jylǵy 30 tamyzynda jarııalanǵan «Ere­keń týraly estelik» degen maqalasynda tarıh ǵylymdarynyń doktory, ǵalymnyń burynǵy as­pı­ranty Á. Jumasultanov: «Erekeń túrmeden 1956 (?) jyly bosaǵan soń otbasyn Alma­tydan taba almaı, poıyzben izdep baryp (?), Na­ryn­qol aýdanynan jolyqtyrǵan...» dep, jalǵan oqıǵany ózinshe dolbarlaıdy... Al, men derekterge súıenip anyqtaǵan shyndyq mynadaı: 1954 jyldyń qańtar aıynyń aıaq sheninde Más­keýdegi Tarıh ınstıtýtynyń 12 ǵalymy qol qoıǵan aryzdy alyp, SOKP Ortalyq komı­te­tiniń múshesi A. M. Pankratova N. S. Hrý­shev­tiń qabyldaýyna baryp, óziniń súıikti shákirti, daryndy qazaq tarıhshysy E. Bekmahanovtyń qyzǵanysh otyn úrlegen árip­testeriniń jala­sy­men naqaqtan sottalǵanyn, al onyń naǵyz kommýnıst, Otan patrıoty ekenin tóndire aı­typ, birinshi hatshydan qazaq ǵalymynyń aýyr taǵdyryna ara túsýin ótingen. Nıkıta Sergeevıch KSRO-nyń bas prokýrory R. Rýdenkoǵa telefon shalyp, «Myna aryzdy muqııat tekser, sirá, aqıqattan attaýǵa bolmas...» – degen. Bir aptadan soń Shyǵys Sibirdegi Bodaıbo lagerinde otyrǵan Erekeń Novosibir túrmesine jetkizilip, arnaıy ushaqpen Máskeýge ákelinip, 16 aqpan kúni qyl­mysynan aqtalyp, Býtyrka túrmesinen bostan­dyqqa shyqqan. Túrme al­dyn­da ony A. M. Pankratovanyń avtomobılimen ınstıtýt­tyń eki tarıhshysy, óziniń dos­tary Kýchkın men Býdovnıs qarsy alyp, Anna Mıhaı­lovnanyń úıine aparǵan. Erekeń túr­meden shyqqan bette Tashkentte jumys isteıtin áıeline jáne Al­matydaǵy Tarıh ınstıtýtyna bostandyqqa shyq­qany týraly eki jedelhat jóneltken. Ta­rıhshynyń úıindegi muraǵatynda osy qos qujattyń da mátini saqtaýly. – Sonymen, aqıqat jeńip, birtýar ta­rıhshy týǵan eline oralǵan. Já, sonda onyń sońyna ıt qosyp, ıtjekkenge aıdatqan áriptesteri qaıtken? – Senesiz be, birde-bireýi sógis estimeı, túk kórmegendeı, báz-baıaǵy jumystaryn atqaryp, rahatta ómir súrgen. Bul da sol zamannyń qıturqy amaly. Eń soraqysy, KSRO Joǵarǵy sotynyń úkimimen aǵaryp kelgen birtýar ta­rıh­shy jeti aı boıy jumyssyz júrip, tárkige túsken úıin de, kompartııaǵa músheligin de qaı­tara almaı zapy shekken. Ǵylym akademııasy júıesinde kúni keshegi tarıh doktory úshin laıyqty qyzmet tabylmapty, tipti kishi ǵy­ly­mı qyzmetker etip alýǵa da eshkimniń qulqy bolmaǵan. Akademııa prezıdenti onyń bostan­dyqqa shyǵýyna qolushyn bergen degen jeleý de osydan soń ánsheıin sóz bolyp shyǵady. Ýnıversıtet rektory A. Zakarın de túrlishe syltaý aıtyp, oqytýshylyq jumysqa almaǵan. Bul ýaqyt – N. S. Hrýshev jarııalaǵan «jy­lymyq» zaman týyp, Sibirdiń áleı sýyǵynda naqaqtan jaýraǵandardyń elge qaıtyp, bala-shaǵasymen qaýyshyp jatqan aıtýly kezeń edi. Desek te qazaq zııalylarynyń, ásirese, bılik basyndaǵy kózi qaraqty toptyń sol ózgeristi túsinbeı, báz-baıaǵy saqtyq pen shekten tys qorǵanshaqtyq shebinen shyǵa almaǵanyn kór­setedi. Amaly quryǵan Erekeń QKP Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy P. K. Pono­ma­ren­konyń qabyldaýyna suranady. Nátıje­sinde jetinshi aıdyń sońynda Ermuhan Bek­mahanuly bir kezderi ózin jumystan alastaǵan ýnıversıtetke aǵa oqytýshy bolyp ornala­sady, keler jyldyń basynda partııalyq bıletin de qal­pyna keltiredi. Tek doktorlyq ataǵyn qaıtarý attaı segiz jylǵa sozylyp, aqyrynda dıssertasııa qorǵap, ekinshi márte doktor da, professor da atanady. Bul bolsa 1958 jyldyń jazy-tuǵyn... – Ǵafý etińiz, endi ataqty tarıhshy ómi­riniń sońǵy jyldaryndaǵy ǵylymı eń­bek­terin saralasaq... Aıdaýdan kelgennen keıin aǵamyz nendeı taqyryptarǵa baryp, qan­daı jumystarǵa qozǵaý saldy eken? – Doktorlyq ataqty ol kisi «Qazaqstannyń Reseıge qosylýy» taqyryby boıynsha qorǵa­ǵan. Osy taqyryptaǵy monografııasy Más­keý­diń «Naýka» baspasynan jaryqqa shyqqan. Odan keıingi súbeli eńbegi «Qazaq KSR-nyń ta­rıhy» atty orta mekteptiń joǵary synyp­ta­ry­na arnalǵan oqýlyǵy. Ǵalymnyń bul eń­begi 1994 jylǵa deıin otyz shaqty ret qaıta basylyp, jalpy taralymy 5 mıllıon danadan asqan. (Erekeń tól eńbegin sońǵy ret 1965 jyly túzetken, 1967 jyldan beri 7-8 jáne 9-11 synyptarǵa arnalǵan eki oqýlyqqa da ǵalymnyń tarıhshy qyzy Náıla Bekmahanova qosymsha avtor bolyp, ákesi bastaǵan ıgi isti jalǵastyrǵan). Birtýar ǵalymnyń eń sońǵy ǵylymı armany – Qazaqstan tarı­hynyń ke­ńeı­tilgen Hám neshe myń jyldyq shejiresi túgel qamtylǵan, ıaǵnı joǵary oqý oryndary stý­dent­teriniń rýhanı suranysyn tolyq óteıtin, kem degende eki jyldyq baǵ­darlamamen oqy­tatyn oqýlyq jazý bolǵan. Sol iske ol 1965 jyly qulshyna kirisipti. Amal qansha, kenetten shal­ǵan aýyr syrqat (Sibirden órshitip qaıtqan ókpe derti men tynysyn taryltqan demikpe) jobalaǵan eńbegin oıdaǵy­daı damyta almaǵan. «XIX ǵasyrdaǵy Qazaqstan tarıhy­nyń ocherkteri» dep ataǵan súbeli bólimin ǵana tá­mam­daǵan (ǵalymnyń bul eńbegi ómirden ozǵan soń, 1967 jyly jaryq kórgen). Ermuhan Bekmahanulynyń ózin baqytty sezingen jáne zor yntamen qushtarlana at­qarǵan isi – ustazdyq eńbegi. 1947-1951 jáne 1954-1966 jyldar aralyǵynda ol QazMÝ-degi Qazaq KSR tarıhy kafedrasynda meńgerýshi bolǵan ýaqytta aspırantýra ashyp, oǵan tań­daýly shákirtterin kóptep tartyp, solardyń ǵylymı jumystaryna basshylyq jasap, aqyrynda óz tarıhı mektebin túzeýge qol jetkizgen. Osy mektepten kezinde otyz shaqty ǵylym kandı­dat­tary órbigen, solardan jıyr­madan astamy tarıh ǵylymynyń doktory, professor atan­ǵan, keıbiri akademık bolyp saılanǵan. Bul mektep qazirde de qulashyn keń jaıa óristeýde. Naq osy mekteptiń daryn­dy túlekteri M. Qo­zybaev, Á. Tákenov, K. Nurpeıis, T. Turly­ǵu­lov jáne basqalary bertin kele Ǵylym aka­demııasynyń bilikti bilim­darlary bolyp shyqty. Sóıtip, Ermuhan ta­rıhshynyń asyl armany XXI ǵa­syrda júzege asa bastady deýge ábden bolady. – Sońǵy suraq. Siz 2003 jyldan beri «JZL» serııasymen úshinshi eńbegińizdi shyǵaryp otyrsyz. «Sátbaevtyń» qar­jy­syn Qazaqstannyń Reseıdegi jylynda Úki­met kóterip, «Bóketovke» Qaraǵandy obly­sy­nyń sol kezdegi ákimi N. Z. Nyǵ­matýlın járdem bergenin ózińiz aıtqansyz. Bul joly ózimiz sóz etip otyrǵan kitapqa qatysty qarjy máselesin qalaı sheshtińiz? – 2009 jyldyń aıaǵynda Mádenıet mınıstri M. Qul-Muhammedtiń qabyldaýynda bol­ǵa­nymda «Bekmahanovtyń» qazaqshasyn ózi­miz­de shyǵaryp, al orysshasyn Máskeýden ja­rııa­laýǵa kelisken edik. Alaıda, ótken jyldyń basynda kitap shyǵarý isi Baılanys jáne aq­parat mınıstrligine berilgen soń jaǵdaı kúrt ózgerdi. Qoljazbasy ázir turǵan ǵumyrna­ma­nyń eki tildegisin de jańa vedomstvo «Folıant» baspasyna júktep, Máskeýge qarjy bólý­den bas tartty. Eki kitap ta árbiri eki myń dana tırajben ótken kúzde jaryqqa shyǵyp, respýblıka kitaphanalaryna taratyldy. So­ny qa­naǵat etsem de bolar edi. Alaıda qol­jazbamdy «Molodaıa gvardııa» baspasyna jyl basynda jiberip, bas redaksııanyń maqul­da­ýyn alyp qoıǵan edim. Sondyqtan da sáti túsip turǵan isten bas tartqym kelmedi. «Fo­lıanttyń» bas­shysy Nurlan Isabekov bilim-tanym deńgeıi iskerligimen birdeı azamat. Qyrkúıektiń ba­syn­da ol Semeıge telefon shalyp: «Medeý aǵa, Máskeý baspasynyń «Bek­­mahanovqa» qajet dep suraǵan qarjy­synyń qaq jartysyn men tó­leıin. Ekinshi bóligin ózińiz tabyńyz», − degen oıǵa qo­nymdy usynys jasady. Osydan soń bedelim júrer qaltaly bir baýyrymnan qaryz alyp, 2 qazanda Máskeýge ushtym. Aıǵa jýyq ýaqyt redaktormen jumys istep, baıqalǵan olqy­lyq­tardy túgel túzetip, sózdi de yqsham­dap, qysqasy, 32 baspa tabaq kólemge túsirip, 16 betke sýretterin de qaıyra ornalastyryp elge qaıttym. О́zimiz tapsyrys jasaǵan «Bek­ma­hanovtyń» 5 myń danasyn jeltoqsan aıyn­da elge aldyrdyq. Onyń da tólemin bólip tó­ledik. «JZL» serııasynan jaryq kórgen 9-shy qazaq tulǵasynyń ómirge kelý tarıhy osy. Bárin de nartáýekel men Erekeń tulǵasyna degen qushtarlyq sheshti. Bul sóz maǵan ǵana emes, «Folıant» baspasyndaǵy Nurlan Sársen­bi­uly­na da tıesili. Ásili, Máskeýdiń kitap shyǵarý qarjysy, sirá, daǵdarysqa baıla­nys­ty bolar, eki jarym esedeı qymbattapty. Ásirese «JZL» serııasynyń týyndylary! My­saly, ótken jyly jaryqqa shyqqan «Pasternak» ǵumyrnamasyn men baspanyń fırma­lyq dúkeninen 460 somǵa satyp aldym. Osy sandy beske kóbeıtseńiz sol kitaptyń teń­gelik quny shyǵady. Oǵan endi keden salyǵy men ta­symaldaý shyǵynyn qosyńyz!.. Já, sát­ti bitken iske ne deımiz? Ermuhan Bekma­hanuly týǵan halqynyń mereıi úshin eńbek etip, sol jolda beınet tartqan asyl tul­ǵa­myz! Ondaı jandy ulyqtaýdan jańylmaıyq!... – Júrekjardy áńgimeńizge rahmet, aǵa! Saý-sálemet bolyp, elimizdiń alyp tulǵa­la­ryn ulyqtaı berińiz! Áńgimelesken Janbolat Álıhanuly (Aýpbaev), Astana. Sýretterde: “Bekmahanov” kitabynyń «Mo­lodaıa gvardııa» baspasynan shyqqan mu­qabasy; sol shyǵarmanyń avtory − Medeý Sárseke; Ermuhan men Halıma. 1951 jyl.