Elbasy jýyqtaǵy «Ult Jospary – qazaqstandyq armanǵa bastaıtyn jol» atty maqalasynda jer qoınaýlaryn paıdalaný máselesine toqtala kele «Qazirdiń ózinde aýksıon tetigin engizý jolymen jer qoınaýyn paıdalaný quqyǵyn usyný resimi jeńildetildi. Al bolashaqta biz izdeýdi, baǵamdaý men ken ornyn ıgerýdi qosa alǵanda, geologııalyq jumystardyń barlyq túrin júrgizý tásilin ońaılatýdy qarastyratyn jer qoınaýyn paıdalanýdyń avstralııalyq modeline kóshemiz», dep jazdy. Jer qoınaýyn paıdalanýdyń avstralııalyq modeli degenimiz ne? Ony qalaı júzege asyrýǵa bolady? Osy suraqtarmen UǴA akademıgi, jer paıdalaný salasyndaǵy bilikti ǵalym Zaırolla DÚISENBEKOVKE habarlasqan edik.
– Qazaqstan ulan-baıtaq jerge ıe. Biz ózimizdiń aýmaǵymyz jóninen alǵanda álemde toǵyzynshy oryn alatyn elmiz. Alaıda, osy úlken aýmaqtyń basym bóligi mıneraldy-shıkizattyq áleýeti turǵysynan alǵanda tolyq zerttelmegen. Biz óz jerimizdiń astynda qandaı baılyq kózderi jatqandyǵyn bilý úshin mine, osy jerlerdi zertteýimiz kerek. Al ol zertteýlerdi júrgizý úshin jáne tıisti baılyq kózderin ıgerý úshin qarjy qajet. Tek qana memleket qarjysyna súıenip bul isti alǵa jyljyta almaımyz. Ony álemdik tájirıbe kórsetip otyr. Álemde jer qoınaýlaryn zertteý, ondaǵy mıneraldy shıkizat kózderin anyqtaý jáne ıgerý isine jeke ınvestısııalardyń jumsalatyndyǵy belgili. Sonyń ishinde damyǵan elderde jer qoınaýlaryn paıdalaný salasyna qazirgi zamanǵy ozyq tehnologııalarmen qarýlanǵan jekemenshik kompanııalar belsendi túrde tartylýda.
– Endeshe, biz nege osy iske jeke ınvestısııalardy tartpaımyz?
– Mine, gáp osynda. Bizde jer qoınaýlaryn zertteý jumysyna ınvestısııa salýǵa sheteldikterdiń de, óz ishimizden shyǵyp jatqan kásipkerlerdiń de onshama yqylasy joq. Tipti, yqylasy boldy degen jaǵdaıdyń ózinde osy isti uıymdastyrýǵa, túrli jobalardy ázirlep, iske asyrýǵa múmkindikter bolmaı otyr. Sebebi, bizdegi jer qoınaýlaryn paıdalaný salasyndaǵy zańdylyqtar naryq jaǵdaıyna, sonyń ishinde álemde sońǵy ýaqyttary bolyp jatqan ózgeristerge múldem beıimdelmegen. Osy jaǵdaı bul salada jedel qımyldaýǵa múmkindik bermeı keledi. Onyń ústine bizdegi geologııalyq barlaý salasyndaǵy kásiporyndar kóbinese osydan 30-40 jyl buryn shyqqan eski ádistemeler men tehnologııalardy paıdalanyp júr. Mine, osyndaı olqylyqtar saldarynan jerimizdiń zerttelýi kenje qalyp otyr.
– Osy olqylyqtardy qalaı túzetýge bolady?
– Árıne, ol úshin elimizdiń ınvestısııalyq múmkindikterin arttyrýymyz kerek. Syrttan qarjy tartýymyz kerek. Osy úshin qazirgi kúni jer qoınaýlaryn paıdalaný salasyndaǵy zańdylyqtarǵa ózgerister engizilýde. Áset Isekeshev bastaǵan Investısııalar jáne damý mınıstrligi osy baǵytta kóptegen jumystar júrgizýde. Buǵan Jer resýrstaryn basqarý komıteti de tartylýda.
Qazaqstanǵa jer qoınaýlaryn paıdalaný salasynda qandaı modeldi qoldanǵan tıimdi? Osy baǵytta álemdik tájirıbeler biraz zertteldi. Biz úshin negizinen alǵanda keıbir jaǵdaılar úshin avstralııalyq model tıimdi dep tabylýda. Onyń basty qaǵıdaty «birinshi kelgen birinshi bolyp alady» degen uǵymǵa tireledi. Bul Avstralııada burynnan basshylyqqa alynyp kele jatqan qaǵıda.
– Sonymen, bul model nesimen tıimdi bolyp otyr?
– Birinshiden, Avstralııanyń jer bederi men baılyǵy, klımattyq jaǵdaıy bizge birshama uqsas. Ekinshiden, bul elde qoldanylatyn batys avstralııalyq model Qazaqstannyń taý-ken salasyn damytý baǵytyndaǵy josparlaryn júzege asyrý úshin qolaıly bolyp otyr. Atalǵan eldiń batys bóliginde jylyna 10 jáne odan da kóp jobalar qurylyp, júzege asyrylady. Batys Avstralııanyń aýmaǵynyń 27 paıyzy geologııalyq izdestirý jumystaryn júrgizý úshin tolyq lısenzııalanǵan. Al bizde Qazaqstandaǵy jer aýmaǵynyń 90 paıyzǵa jýyǵy áli kúnge deıin mıneraldy shıkizat áleýetin ashý baǵytynda zerttelmegen.
Degenmen, sońǵy jyldary birqatar halyqaralyq iri kompanııalar Qazaqstandaǵy bıznesti damytýǵa óz úlesterin qosý úshin ynta tanytyp kele jatqany belgili. Biraq, osy yntany is júzine asyrý úshin, ıaǵnı yntadan iske kóship, naqty kelisimder jasasý úshin bizdegi zańnamalarǵa álemniń damyǵan elderiniń, sonyń ishinde jer qoınaýlaryn paıdalaný salasynda damyǵan elderdiń standarttaryna saı keletin ózgerister eńgizilýi qajet.
Mine, osy ózgeristerdi engizý aldynda biz joǵaryda áńgime etip ketken avstralııalyq modelge nazar aýdarylýda. Bul modeldiń qanshalyqty qundylyǵy týraly joǵaryda aıtyp kettik. Endi osy áńgimeni bizdegi jaǵdaımen salystyra jalǵastyratyn bolsaq, bizde jer qoınaýlaryn paıdalaný salasyndaǵy kelisimsharttardy jasasý úshin keminde 1,5-2 jyldaı ýaqyt ketedi eken. О́ıtkeni, burynǵy zańnamalarda ınvestorlarǵa qajetti qujattardy berýden bastap, kelisimder jasasýǵa deıingi merzim tym uzartylyp jiberilgen. Sebebi, iske paıdasy joq kóptegen qujattar talap etiledi. Mundaı jaǵdaıda qazirgideı jedel damý, kapıtal aınalymyn tezdetý qajet etiletin zamanda qandaı ınvestor tózimdilik tanytyp, bizdiń jaıbasarlyǵymyzǵa kónip júre bermek. Jaıbasarlyq dep otyrǵandyǵym, máselen, Avstralııada jer qoınaýlaryn paıdalaný salasyndaǵy qajetti qujat ınvestorǵa 2 saǵattyń ishinde beriledi eken. Munan keıin eger ınvestor yqylas bildiretin bolsa, kelisim jasasý merzimi óte jedel jaǵdaıda júrgiziledi. Osyndaı jedeldilik pen jasalynatyn qolaıly jaǵdaı arqasynda Avstralııa jer qoınaýlaryn paıdalaný boıynsha álemde birinshi orynǵa shyqqan. Osynyń nátıjesinde bul elde bir sharshy shaqyrym jerdi zertteýge jumsalǵan shyǵyn 480 dollarǵa deıin jetken. Sebebi, Avstralııadaǵy jer qoınaýlaryn paıdalaný salasyna ınvestısııalar molynan kelgen. Al bizde bir sharshy shaqyrym jerdi zertteýge jumsalǵan shyǵyn kólemi bar bolǵany 30 dollardy ǵana quraıdy eken.
Zańǵa tıisti ózgerister engizilgennen keıin endi bizde de ınvestormen kelisimder jasasý merzimi burynǵy 1,5-2 jyldan 1 aıǵa deıin qysqartylatyn bolady.
– Isti jedeldetemiz dep ózimizdiń mıneraldy shıkizat baılyqtarymyzdy sheteldikterge tym arzanǵa berip qoıyp júrmeımiz be?
– Meniń bilýimshe, bul másele de jaqsy eskerilip otyr. Jer qoınaýlaryn paıdalaný salasyndaǵy avstralııalyq model áli zerttelmegen aýmaqtar úshin ǵana qoldanylatyn bolady. Onyń ústine bul másele áli de pysyqtalý ústinde. «Áttegenaılap» san soǵyp qalmaý jaǵy eskerilýde.
Al biraz zerttelip, boıynda qandaı shıkizat kózderi bar ekendigi anyqtalǵan jerlerdi berýdiń de, baǵalaýdyń da joldary basqasha sheshimin tapty. Mundaı jerler aýksıon arqyly beriledi. Bul jumys qazirdiń ózinde qolǵa alynyp, júrgizilý ústinde.
Demek, áli zerttelmegen, barlaý jumystary júrgizilmegen, boıynda neniń bar, neniń joq ekendigi belgisiz jerler úshin Elbasy maqalasynda jazyp ketkendeı, izdeýdi, baǵamdaý men ken ornyn ıgerýdi qosa alǵanda, geologııalyq jumystardyń barlyq túrin júrgizý tásilin ońaılatýdy qarastyratyn jer qoınaýyn paıdalanýdyń avstralııalyq modeline kóshýden qaýiptenip qajeti joq der edim.
Jalpy, Elbasymyz elimizdiń jer qoınaýlarynyń zerttelý jaǵdaıyn jaqsartý, sonyń ishinde geologııalyq barlaý salasy boıynsha álemdik naryqqa shyǵyp, osy iske neǵurlym ozyq tehnologııalardy tartý isine úlken kóńil bólýde. Munyń ózi túsinikti de. О́ıtkeni, biz qazir ashylǵan ken oryndaryna qarap «altyn sandyqtyń ishinde otyrmyz» dep aıtyp júrgenimizben, shyn mánine kelgende sol altyn sandyqtyń ishinde ne bar ekendigin naqty bilmeımiz. Al bizge qazirgi ýaqytta ony bilip, anyqtap qana qoımaı, bar dúnıeni ıgerýdiń múmkindikterin de qarastyrý kerek. Biz óz jerimizdiń áleýetin osylaı ǵana ashyp, iske jarata alamyz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan».
