Atyna syn, zatyna min túsirmeı...

Qazaq jeriniń qaı túkpiri de qasıetti. Qaı qıyry da kıeli. Sondaı bir qasıetti de kıeli jer – batyrlar men aqyndar eli Narynqol óńiri. Ádil Quryqbaevtyń dúnıe esigin ashqan, ómirge kelgen jeri osy meken. Orta mektepti de Narynqol aýdanynda altyn medalmen bitirdi. Keıin Almatydaǵy «Ýnıversıtetstroı» qurylys-montaj ýchaskesinde jumysshy bolyp istedi. 1981 jyly Kırov atyndaǵy ýnıversıtettiń (qazirgi ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti) quqyqtaný fakýltetin úzdik dıplommen támamdaǵan soń, joldamamen Qostanaı oblysyna qyzmetke ketti. Osyndaǵy qalalyq jáne oblystyq sotta taban aýdarmaı on jyl sýdıa boldy. Bilimi mol, biligi jeterlik Ádil Jambasbaıuly Qostanaıǵa «tarydaı bolyp kelip, taýdaı bolyp» qalyptasty. Únemi izdenis ústinde júretin Ádekeńniń abyroıy asqaqtady bul jerde. Qyzmettesteri «Ádildiktiń Ádili» dep atasa, qarapaıym jurt arasynda qara qyldy qaq jarǵan qazylyǵymen bedelge ıe boldy. Onyń bilimdiligin, uıymdastyrý qabiletiniń qarymdylyǵyn, ádilettiligin baıqaǵan basshylyq ony 1992 jyly Almaty oblysy, Ile aýdandyq sotyna tóraǵalyqqa taǵaıyndady. Úlken senimge ıe bolǵan Ádekeń aýqymdy aýdandyq sotty aldyńǵy qatar­ly úzdik ujymǵa aınaldyrdy. Odan soń tórt jyl Almaty qalalyq sotynyń sýdıasy qyz­metin atqardy. Al, 2000 jyldan kúni búginge deıin Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń sýdıasy. Sot reformasy – memlekettik saıasattyń biri. Elimiz egemendik alǵannan beri táýelsiz sot júıesin qalyptastyrý baǵytynda Elbasynyń tyńǵylyqty tapsyrmalaryna saı orasan zor jumystar júzege asyryldy. Osy reformalardy oryndaý barysynda Joǵarǵy Sot Tóraǵasy Qaırat Mámıdiń atqarǵan róli erekshe. Mine, osy ózgeristerge baılanysty qabyldanǵan zańdardyń jobalaryn daıyndaýǵa Ádil Jambasbaıuly udaıy atsalysyp, únemi izdenis ústinde keledi. Ol elimizdiń sot júıesine sot tóreligin alqa bılerdiń qatysýymen júrgizý ólshemin engizýge orasan zor úles qos­ty. Ádil Quryqbaevtyń avtor­lyǵynda «Alqa bılerdiń qa­tysýymen qylmystyq sot isin júrgizý» tájirıbelik oqý quraly jaryq kórdi. Osy oqý quralynda avtor alqa bılerdiń qatysýymen qylmystyq sot isin júrgizýdiń quqyqtyq negizi, tártibi týra­ly máselelerdi naqty sot táji­rıbesimen ushtastyra otyryp taldaıdy. Qandaı da bir is qara­ǵanda kemshiliktiń kezdesip qala­tyny ras. Sondyqtan ol óziniń oqý quralynda sondaı kemshilikterdi retteıtin usy­nystardy kórsetedi. Ádil Quryqbaev – sýdıa. Ol – zańger. Qyzmetine tııanaqty. Isine myǵym. Bir basyna jeterlik abyroı-bedelge ıe. О́z qyzmetin atqaryp júre berse bolar edi. Biraq onyń ózge áriptesterinen ózgesheligi – izdenimpazdyǵynda. Onyń jyldar boıy respýblıkalyq basylymdarda qoǵamdyq pikir týdyratyn san-salaly taqyryptaǵy maqalalary jaryq kórip keledi. Atap aıtqanda, sot isine alqa bılerdiń qatysýy, bılikti álsiretetin sybaılas jemqorlyq, jol-kólik oqıǵalary týraly, sot júıesin reformalaý, memlekettik tildiń mártebesi týraly jáne basqa da taqyryptardy jıi qozǵaıdy. Adam qoǵamnan tys ómir súre almaıdy. Biraq árkim­niń belsendiligi ártúrli. Ulty­myzdyń aqıqatqa qurylǵan sheji­resin túgendeý, memlekettik tildiń mártebesin kóterý máselesi Ádil Quryqbaevtyń nazarynan tys qalǵan emes. Tilge, elge qatysty problemalardy kóterýde únemi belsendilik tanytyp keledi. Bul onyń patrıottyǵyn bildirse kerek. Áli esimizde, Quryqbaevtyń «Sot isin júrgizýdegi olqylyqtar memlekettik tildiń adymyn ashtyrmaı otyr» degen maqalasy eldi eleń etkizgen edi. Osy maqalanyń áseri bolar, osy synnan keıin halyqaralyq zańnamanyń alǵash­qy mátini, nusqalary qazaq ti­linde ázirlenetin boldy. Demek, jazylǵan maqala qoǵamǵa oı saldy deýge bolady. Qazaqta «som altynnan quıyl­ǵan», – degen sóz bar. Ádet­te asyl zattar som kúıinde sırek kezdesedi. Sol sııaqty asyl qasıetter de bir adamda som kúıinde óte sırek kezdesetin qubylys. Ádil Quryqbaev – qazaq bılerinde bolýy tıis asyl qasıetterdi som kúıinde boıyna jınaǵan biregeı bılerimizdiń biri. Olar: adaldyq pen ádil­dik, qarapaıymdylyq pen kishi­peıildilik, izdenimpazdyq pen izet­tilik, izgilik pen ınabattylyq, tektilik, ultjandylyq... «Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt – nury tasysyn» desek te, jaqsy adam týraly kórkem sýretteme jasaý, onyń ishki jáne syrtqy bolmysyn sıpattaý jáne shynaıy kelbetin jurtshylyqqa jetkizý qıynnyń qıyny. Ádil Jambasbaıulynyń bas­pa betterin kórgen pikirlerinen, suhbattarynan saýattylyq pen salamattylyqtyń, izdengishtik pen izgiliktiń, batyldyq pen ultjandylyqtyń ıisi burqyrap, olardy oqyǵanyńda kóz aldyńda Ádekeńniń taǵy da bıikteı túskenin sezinesiń. Olardy sana eleginen ótkize otyryp, óziń de bıikteı túsesiń, rýhanı baıı túsesiń. Onyń Qazaq jurty, memleketi, quqyq qorǵaý organdary, sot salasy jáne ony reformalaý máseleleri boıynsha batyl da óz kezinde aıtylǵan pikirlerinen Otanyn shynaıy súıgen, oǵan jany ashıtyn salıqaly da saýatty adamnyń kelbeti urandap turady. Ádekeńniń shyǵarma­shyly­ǵyna nazar aýdaraıyq. «Zań gazetiniń» 2015 jyldyń 20 naý­ryz kúngi sanynda jaryq kórgen «Kazaqtyń dástúrli quqyǵy – memlekettik quqyq júıesiniń túp negizi» maqalasynda Ádil Jambasbaıuly Qazaq handyǵy dáýirindegi elimizdiń ózine tán dástúrli quqyǵy, ony minsiz júzege asyrǵan bıler sotynyń halyq múddesi úshin atqarǵan quqyqtyq qyzmetine qysqasha sholý jasaı otyryp, tómendegishe oı túıindeıdi: «Halqymyzdyń dástúrine siń­gen ádet-ǵuryp dárejesindegi qylmystyq quqyqtyq erejeleri men qalyptasqan túsinikteri bola tura, qazirgi qoldanystaǵy qylmystyq zańdarymyzda solardy paıdalanýǵa batylymyz jetpeýde. Keńis dáýirindegi nemese Reseıdiń qazirgi zańdaryn kóshirýmen kelemiz. Ásirese, sol Ata Zańdarymyzdaǵy múlik­ke qarsy qylmystarda qolda­nylatyn jazalardy, solardyń ishinde, qun tóleýge baılanys­ty jazalardy qazir­gi ýaqytta nege keńinen qoldan­basqa». Batyl da oılandyra­tyn pikir! Zań shyǵarýshy oryn­dardaǵy azamattardyń qaperinde júrýi tıis usynystar. Sondaı-aq, Áde­keńniń joǵary­daǵy maqalasynan onyń oı-sanasy ultymyzdyń tereń qaınarynan nár alyp jatqanyn da baıqaýǵa bolady. Almaty oblysy, Narynqol aýdanynyń Sarybastaý aýylynda qazaqı ortada týyp, ulttyq tárbıe alǵan Ádekeń, qazaq tilin jete meńgerýmen qatar, ana tili­mizdiń naǵyz janashyry, sot salasynda qazaq tiliniń óziniń tıisti orynyn tabýy úshin jantalasa atsalysyp júrgen aıtýly azamattardyń biri ekendigi de bultartpas shyndyq. Sózim qurǵaq bolmaý úshin Ádil Jambasbaıulynyń «Egemen Qazaqstan» gazetinde jaryq kórgen «Sot isin júrgizýdegi olqylyqtar» atty maqalasyna nazar aýdaraıyq. Atalǵan kólemdi eńbeginde Ádekeń til má­selesindegi janǵa batatyn «áttegen-aılarǵa», bulardyń sebep­terine toqtala kele, «mem­lekettik tilge degen ógeı kóz­qarasty ózge emes ózimiz qalyp­tastyryp otyrǵanymyz aqıqat. Negizi zańdar orys tilinde jazylyp, qazaq tiline aýdarylady. Biz nelikten orys tiline súıenemiz, óıtkeni, yńǵaıly, túsinikti. Qabyldanyp jatqan zańdardyń, Úkimettiń qaýly-qararlaryn qazaq tilindegi máti­niniń keıbir normalaryn orys tilindegi mátinimen salys­tyrmaı túsine almaısyz», – deı kele, Qylmystyq prosestik kodekstiń baptaryndaǵy tildik qatelikterdi naqty mysaldarmen kórsetip, qynjylys bildiredi. Sondaı-aq, óz pikirin «Sot isin memlekettik tilde júrgizý tek sottardyń jumysy emes, bul ózekti máselege Ishki ister mınıstrligi, Qarjy polısııasy basshylary jáne Bas Prokýratýra basa nazar aýdarýlary kerek. Eger osy atalǵan organdardyń basshylary qazaq tiliniń qoǵamdaǵy rólin joǵary qoısa, sonda ǵana osy organdarda jumys istep júrgen qazaqtar qazaqpen qazaqsha sóıleser edi, sot isin júrgizý tolyqqandy qazaq tiline aýysa bastaǵan bolar edi», dep tujyrymdaıdy. Maqalany oqyǵan adam Ádekeńmen birge qynjylyp, birge tebirenedi. Oılanýǵa májbúrleıdi. Sebebi, ókinerlik jaılardy dóp basyp, ashy shyndyqty ashyq aıtqan. Bular – naǵyz jańashyl, halyqshyl, ultjandy adamnyń tebirenisi men tolǵanystary ekendigine daý joq. Joǵaryda dáıekke keltirilgen Ádekeń jazǵan maqalalardyń bir para­synan-aq onyń asqar adam­gershiligi men parasaty, izden­gishtigi men saýattylyǵy kózge uryp turady. Árbir kásip ıesi tek qana óziniń jetken bıigimen emes, tárbıelegen shákirtterimen de maqtanýyna quqyly. Áde­keńdi bul salanyń «eń baı» adamdarynyń qataryna qosýǵa ábden bolady. Odan tálim alyp, ony ustaz sanaıtyn aýdandyq, oblystyq sottyń sýdıalary men basqa da sot qyzmetkerleri respýblıkamyzdyń barlyq óńirinen de tabylady. Onyń sot reformasyn jetil­dirý, ulttyq ereksheligimizdi saqtaı otyryp, sot tóreligin júzege asyrýǵa jańasha baǵyt berý, onyń ártúrli úrdisterin engizý máseleleri boıynsha óz ýaqytynda jáne batyl aıtqan usynystary áli de kún tártibinen túsken joq. Tabıǵı bolmysynan ónerge, ádebıetke qumar Ádekeńniń dom­byraǵa qosylyp salǵan ánderi qulaq quryshyn qandyrsa, sa­lıqaly áńgimeleri kóńilińdi tol­tyryp, izgilikke jeteleıdi. Zań­gerlikti qatygezdeý mamandyq sa­naı­tyn pikir, sırek bolsa da aı­ty­lyp qalady. Bir qaraǵanda du­rys ta sııaqty. Al sondaı «qaty­­gezdeý» mamandyq ıesi Ádil Jam­basbaıulynyń júregi son­­sh­a­lyqty jumsaq, jany son­shalyqty názik ekenin búginde ony biletin, ony tanıtyndardyń bári moıyndaǵan. Aqıyq aqyn Muqaǵalı Maqataevtyń jerlesi Ádekeń uly Abaıdyń, aǵasy Muqaǵalıdyń, Maǵjan Jumabaev pen Tólegen Aıbergenovtiń óleń­­­derin naqyshyna keltirip, jat­­qa oqyǵanda tyńdap otyrǵan adam­nyń jan dúnıesin shymyr­latary anyq. Onyń «júre­gine tereń boılasań» poezııa ále­mine tap bolasyń. Al án­shi­ligi... Qara dombyranyń qula­ǵyn­da oınaıtyn Ádekeńniń án aıt­qan­daǵy daýysy tipti erek­she. Bir basyna jeterlik óneri bar Ádil Quryqbaevtyń as­qan, tasqan kezin kórgen eshkim joq. Birqalypty, jany jaısań, jú­regi jumsaq kúıinshe kún keship jatyr. Qazaqta «Baqytyńdy balań­nan izde» degen qanatty sóz bar. Ádekeń, tek qana adal jar emes, tórt perzent tárbıelep, olardy el qataryna qosqan ardaqty áke! Nemere súıip otyrǵan Ata!  Aqjan EShTAI, Almaty qalalyq sotynyń tóraǵasy.