Portýgalııadaǵy prezıdent saılaýynda jurtshylyq kútkendeı ońshyl sentrıstik saıasattyń ardageri, telejúrgizýshi, kommentator Marselo Rebelo de Soýza jeńiske jetti. Ony saılaýshylardyń 52 paıyzy qoldady.
Bul elde prezıdenttiń qyzmeti negizinen resmılik bolsa da, bul saılaýǵa aıtarlyqtaı mán berildi. Elde ekonomıkalyq ta, saıası da jaǵdaı turaqty emes. Ishtegiler de, syrttaǵylar da jaǵdaıdyń turaqtalýyna úmit artady. Syrttaǵylar degende, bul eldiń ekonomıkasyn turaqtandyrýǵa Eýroodaqtyń 85 mıllıard dollar qarjy bólgeni belgili. Árıne, olar sol kómekten nátıje shyqsa eken deıdi.
Jańa saılanǵan prezıdent eldegi jaǵdaıǵa pármendi yqpal ete ala ma? Bul jaıynda ártúrli pikir aıtylady. Sarapshylar de Soýza bir saıası toptyń múddesin qorǵap, qoǵamǵa yqpal ete almaıdy, ol sol qoǵamdy yntymaqtastyrýǵa kúsh salýy kerek degendi aıtady. Jańa prezıdent te saılaý naýqanynda osy baǵytty ustandy. Onyń «tarıh paraǵyn aýystyryp, ekonomıkalyq, áleýmettik jáne saıası yntymaqty bastaý kerek» degen sózi saılaýshylar kóńilinen shyqqan.
Yntymaqtasý urany oǵan jeńis ákeldi dese de bolady. Kúreske 10 úmitker qosylǵan edi. Mundaı jaǵdaıda ádette saılaý ekinshi týrǵa aýysady. Daýys kóp adamǵa bólinedi de, bir úmitkerdiń qajetti 50 paıyzdan asýy sırek bolady. Bul tek bir úmitkerdiń basqalardan bedeli aıryqsha joǵary bolǵanda ǵana múmkin. De Soýza sondaı saıasatker bolyp shyqty. Odan keıingi oryndaǵy sosıalıst Sampaıo da Novoa 23 paıyz daýys jınady.
Qazir elde qyzyq jaǵdaı qalyptasyp otyr. О́tken jylǵy qarashadaǵy parlament saılaýynda bılikke sosıalıster kelgen. Premer-mınıstr Antonıo Kostanyń kabıneti de sosıalısterden jasaqtalǵan. Tar sheńberde alyp qaraıtyn bolsaq, olar jańa saılanǵan konservator prezıdent de Soýzamen qarama-qarsy kózqarasta. Onyń ústine sosıalıster ásire solshyl kompartııamen, solshyl blokpen birigip otyr.
Sóıtip, bıliktiń eki tarmaǵynda eki saıası toptyń ókilderi otyr. El múddesi deńgeıinen qaraǵanda, olar til tabysýǵa tıis. Osy jerde de Soýzanyń sonaý 1990 jyldardyń aıaǵynda sosıal-demokratııalyq partııanyń kósemi de bolǵany, sol tusta bul partııa bılikke negizgi opponent bolǵany da eske túsedi. Sodan da qazirgi konservator prezıdent óziniń bir kezdegi túp tamyrynan tym alshaqtaı da qoımas degen boljam jasaıtyndar basym.
Al sosıalısterge kelsek, negizgi bılik tutqasy ózderinde bolǵanyna qaramaı, mynadaı almaǵaıyp zamanda jaǵdaıdy shıelenistirýge bara qoımas. Onyń ústine prezıdenttiń resmılik ǵana bıligi bar degenmen, onyń qolynda úlken bir kúsh bar – ol parlamentti taratý quqyna ıe. Alda-jalda prezıdentti sol quqyqty paıdalanýǵa májbúrlegen jaǵdaıda sosıalısterdiń jańa parlament saılaýynda jańadan jeńiske jetýi de neǵaıbyl.
Osynaý jaǵdaılardy eske alǵanda, jańa saılanǵan prezıdent Marselo Rebelo de Soýza Portýgalııada turaqtylyqtyń kepiline aınalýy ábden múmkin.
Horvattar kanadalyq qaıratkerdi qalady
Eki aıǵa sozylǵan úkimet daǵdarysynan keıin áýpirim táńirmen Horvatııada mınıstrler kabıneti jasaqtaldy. Ony tegi horvat kanadalyq bıznesmen Tım (Tıhomır) Oreshkevıch basqaratyn bolady. Parlament úkimet quramyn bekitip te jiberdi.
Eń aldymen bul elde jańa parlament saılaýyn ótkizý taýqymetinen qutqardy. Árıne, ol aıtarlyqtaı shyǵynǵa ushyratar edi. Onyń ústine eldiń saıası kúrestiń otyna sharpylyp jatqany da jaqsy emes. О́tken saılaýda eki saıası kúsh birdeı derlik mandat aldy da, bireýiniń úkimet jasaqtaýǵa daýystary jetpedi. Eki kúsh degende, Horvatııa demokratııalyq qaýymdastyǵy (HDQ) men Sosıal-demokratııalyq solshyl sentrıstik blok koalısııalary ózderine qosymsha odaqtas taba almaǵan.
Aqyry úkimet taǵdyryn «Kópir» dep atalatyn topqa birikkender sheshti. Olar ońshyldarǵa oıysty. Biraq qatań shart ta qoıdy: úkimet basynda ońshyldar kósemi emes, beıtarap adam bolsyn dedi. Sóıtip, premer-mınıstrlik qyzmet menedjer, farmasevtik Teve kompanııasynyń Eýropa boıynsha qarjylyq dırektory Tım Oreshkevıchke buıyrdy. Zagrebte týǵanmen, ómiri Kanadada ótken onyń horvat tili de múkisteý, aǵylshyn aksentimen sóıleıdi eken. Ony kemshilik sanap otyrǵan bular joq. Bir kezde Iýgoslavııanyń premer-mınıstri Mılan Panıch te aǵylshyn tildi bolǵan.
Biraq jańa úkimetke qarsylar min taýyp úlgerdi. Birinshi vıse-premerlikke Horvatııa demokratııalyq qaýymdastyǵynyń kósemi Tomıslav Karamarkonyń taǵaıyndalýyna baılanysty bılik tizginin sol ustaıdy dep, «Kópir» tobymen arazdastyrýǵa ilik shyǵarǵan. Budan keıin qarsylastar jeke mınıstrlerge tıisti. Mádenıet mınıstrligi tarıhshy Zlatko Hasanbegovıchke júktelse, ol fashızmdi synaı qoımaıdy eken, tipti sonaý Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde úkimetti basqarǵan Ante Pavelıchti jaqsy kóredi eken degen sóz aıtyldy. Al ardagerler jónindegi mınıstr Mııo Srnoe satqyndardyń tizimin jasaýdy talap etken adam bolyp shyǵypty.
Jańa úkimetti synaýshylar, ásirese, bul eldi Batyspen, Eýroodaqpen shaǵystyrǵysy keletinder buǵan aıryqsha mán berip otyr. Mundaı úkimeti bar Horvatııa Batysqa jaqpaıdy dep shýlaıdy. Bul shýdy Brıýssel estisin dep, Horvatııadaǵy jańa úkimetti Eýroodaqpen birshama túsinise almaı júrgen Vengrııa jáne Polsha úkimetterimen salystyrady. Osylaısha Batysta yntymaq kete bastaıdy dep sáýegeılik jasap, qýanady. Bul shýǵa jeńilis tapqan burynǵy premer-mınıstr, sosıalıst Zoran Mılanovıch te qosylyp otyr.
Árıne, Horvatııanyń batysqa baǵyt ustaǵanyna qarsylar ishte de, syrtta da jetkilikti. Olar Zagreb pen Brıýssel arasynda shý shyqqandy qalaıdy. Sol úshin ózderiniń oı-armandaryn shyndyqqa balap aıtatyny bar. Batystyń ustanymynda qalyptasqan kanadalyq Oreshkevıch sol Batysqa qarsy baǵytty ustanady degennen qısyn izdeý qıyn.
Horvatııa – Eýropanyń batysy men shyǵysynyń aralyǵyndaǵy el. Onda qarama-qarsy pikirler de toǵysyp jatady. Ol eldiń saıası ómirinde de, ekonomıkasynda da kórinis tabady. Sodan da túrli qaıshylyqtardyń bolyp jatatyny da zańdy. Al horvat halqynyń óz qalaýyn tabatynyna da senesiń.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst.
