«Kásibim – kınematograf

Orta Azııa elderi arasynan shyqqan alǵashqy kınorejısserlerdiń biri, HH ǵasyrdaǵy kóptegen tarıhı oqıǵalardyń kýágeri

Málik Kaıýmov ómirinen shtrıhtar

– Mine, ol kisi kezinde osynda jumys istegen, – dedi júrisin sál baıaýlatqan jolbasshymyz. – Búgin kún jeksenbi ǵoı. Sondyqtan munda eshkim joq. Qoıatyn suraqtaryńyz bolsa, oǵan myna Bahtııor aka daıyn. Sebebi, bul kisi ózińiz aıtqan ataqty kınooperator Málik Kaıýmovpen 18 jyl birge jumys istegen jan. Jolbasshy dep otyrǵanymyz Tashkent qalasyndaǵy qandastarymyzdyń ishindegi eti tiri azamat, osyndaǵy «ESKULAP – MED» ortalyǵynyń jetekshisi – Ábdiáshim Rústemov. Al ol tanystyrǵan adamdar –ataqty akter, О́zbekstannyń halyq ártisi Bahtııor Ihtııarov pen kásibı fototilshi Murat Arynov jáne Ońtústik Qazaqstan oblystyq ózbek drama teatrynyń dırektory Ikram Hashımjanov. Áńgimelesip turǵan jerimiz – «О́zbekfılm» aksıonerlik qoǵamy ǵımaratynyń aldy. – Jaqsy, – dedik biz ózimizdi ertip júrgen adamdardyń ótinishi boıynsha kınostýdııanyń qarsy betindegi shaıhana aýlasyna kirgen soń. – Biraq aıtyńyzdarshy, kezinde ataǵy jer jar­ǵan sondaı adamnyń Tashkentte ne bala-shaǵasynan, ne týǵan-týysqanynan eshkimdi kezdestire almaýymyz qalaı? – Birinshiden, – dedi bul saýalǵa Bahtııor aka, – Málik Kaıýmov týmysynan qalalyq. Ondaı jandardyń qysh­laqtaǵylarǵa qaraǵanda áýletaralyq baılanysy bir-birimen óte az bolady. Ekinshiden, ol kisi óte uzaq ǵumyr keshken adam. Sondyqtan onyń zamandastary men kózkórgenderinen qazir kóp eshkimniń qalmaýy zańdy qubylys. Úshinshiden, kezinde Sosıalıstik Eńbek Eri, KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty bolyp, «О́zbekfılm» sekildi úlken kınostýdııada basshylyq qyzmetter atqarǵan adamnyń óz ul-qyzdaryn sonaý keńestik kezeńde-aq shet jaqtarda oqytýǵa múm­kindigi ábden jetkilikti boldy. Sol sebepti bul kisiniń urpaqtarynyń bári Tashkent emes, árisi Parıj, Bonn, berisi Máskeý, Sankt-Peterbýrgte turady. Osylaı degen Bahtııor Ahmeduly súıikti ustazy, kınorejısser Málik Kaıý­mov týraly aıta bastady. Sóz arasynda biz áńgime ıesiniń ózi týraly suraýdy da umytqamyz joq. Sóıtsek bul kisi óz elinde 60-jyldary bizdiń respýblıkamyzdaǵy A.Áshimov, S.Orazbaev, Á.Moldabekov sekildi dúr etip kóterilgen týma talanttarmen qatar shyqqan óner ókili eken. Sol kezeńde Tashkenttegi kórkem-teatr ınstıtýtyn bitirgen ol Abdýlla Kahhar atyndaǵy respýblıkalyq satıra teatrynda jumys isteıdi. «О́zbekfılm» kınostýdııasyna shaqyrylyp, 1964-1989 jyldar aralyǵynda 16 fılmge túsedi. Olardyń arasynan biz ózimiz bala kezimizden biletin «Qaıdasyń, meniń Zúlfııam?», «41-shi jyldyń almasy», «Jetinshi oq» pen «Ábý Raıhan Bırýnı», «Otqa oranǵan jol» jáne «Kabýldaǵy aptapty jaz» fılmderiniń attaryn estigende, áńgime ıesin basqa qyrynan tanyǵandaı bolyp, oǵan degen qurmetimiz arta tústi. – Málik Kaıýmov 1912 jyly Tash­kent­te dúnıege kelgen, – dep bastady áńgimesin Bahtııor aka. – Biraq ol kisi­niń naqty qaı aıda týǵany belgisiz. О́ıt­keni, sol tustarda týý týraly kýálik áli qoldanysqa engizile qoımaǵan ǵoı. Ota­ǵasy 14 perzentiniń árqaısysynyń ómirge kelýine qatysty málimetterdi qasıetti Quran kitaby muqabasynyń ishki jaǵyna jazyp qoıady eken. Biraq, bul tizim keıinnen, ıaǵnı, Abdýlqaıým aqsaqal qaıtys bolǵannan soń joǵalyp ketipti. Anasynyń sózine qaraǵanda, sábı Málik kóktemde, kókónister endi-endi bazarlarda satyla bastaǵan kezde ómir esigin ashqan. Bul shamalap alǵanda sáýir aıyna sáıkes keletin tus. 1917 jylǵy Qazan tóńkerisine deıin bala Málik Tashkentte, qazirgi áýe­jaı ornalasqan mańda turǵan. Onyń ákesi Abdýlqaıým aka shahardaǵy eń dáýletti adamdardyń biri bolǵan. Otaǵasy bylǵary óńdeıtin zaýytqa, jemis-jıdegi samsaǵan baqshaǵa jáne júzdegen gektar jerge ıelik etipti. Jáne bul kisi jylqy ósirýge óte qumar eken. Sondyqtan, shaharda alaman báıgeler ótetin atshabar salǵan. Málik Qaıýmov 6 jasynda ózderi tura­tyn mahalladaǵy mektepke baryp, ony 20-shy jyldary támamdaıdy. Oǵan Tohırı aka degen muǵalim sabaq beredi. Bul kisi keıinnen Lenın orde­nimen marapattalǵan, sondaı-aq, «О́z­bekstannyń halyq muǵa­limi» ataǵyn ıelengen ustaz bolǵan. Málik oqyǵan joǵarydaǵy mahalla mektebin bitir­gender arasynan keıinnen kóptegen tanymal tulǵalar shyqqanyn da aıtý paryz. Olar ótken ǵasyrdyń 50-60-jyldary el maqtanyshyna aınalǵan Abıd Sadyqov, Hamdam Ýsmanov syndy akademıkter edi. – Sonda deımiz-aý. Keıipkerimiz óziniń ómir boıǵy maqsat-muratyna aınalǵan kıno salasyna qashan kelgen? Onyń bul mamandyqty tańdaýyna ne sebep bolǵan? – Eshteńe de. Iá, esh nárse de yqpal etpegen. Bul salaǵa ol tek óziniń júrek qalaýymen kelgen, – dep sózge aralas­ty osy jerge kelgende jolbasshymyz Áb­diáshim Rústemov. – Belsendi ómirlik baǵ­darymen bet burǵan, sóıtip 17 jastaǵy jetkinshek «Sharq ıýldýzı» (qazirgi «О́zbekfılm») degen jańadan uıymdasyp jatqan kıno mekemesine jumysqa turady. Oǵan Nıkolaı Klado esimdi kınorejıs­ser jetekshilik etip, baý­lıdy. Bul kisi Reseıdegi orys flo­ty­nyń tarıhyn zertteýshi belgili adam­nyń uly eken. Sóıtip júrip jas Málik alǵash ret 1930 jyly akter retinde fılmge túse­di. Naqtylaı aıtqanda, bul ózin tárbıelep júrgen Nıkolaı Kladonyń rejısserligimen ómirge kelgen týyndy edi. «Baǵdadtan kelgen amerıkalyq qyz» atty sol fılmde bizdiń keıipkerimiz jas jigit­tiń rólin oınaıdy. Ol budan keıin de birqatar kınolentalarǵa túsip, akterlik jumysyn kınofabrıka operatorynyń assıstenti qyzmetimen qosa atqarady. 1930 jyly Málik Kaıýmov pen Nıkolaı Klado Máskeýge keledi. Je­tek­shisiniń baǵyt-baǵdar berýimen, Búkilodaqtyq memlekettik kınematografııa ınstıtýty – VGIK-tiń kınooperatorlar bólimine oqýǵa túsedi. Osylaısha, jańa ómir kórip, kózi kóp nársege jetken Málik eki jyldan soń Tashkentke oralady. Sóıtedi de ile «О́zbekhronıka» stýdııasyna ju­mysqa ornalasyp, osymen bir mezette «Soıýzkınohronıka» stýdııasynda da qyzmet etedi. Sol kezderde jas kınooperator Tashkent kóshelerinde júre bastaǵan alǵashqy avtobýs jóninde, ózbek áıel­deriniń betperde kııýden bas tartyp, eskilik qaldyǵy retindegi párenjilerin órtegeni týraly fılmder túsiredi. 1939 jyly Málik Kaıýmovtyń «Tashkent toqyma kombınaty» atty derekti fılmi Nıý-Iorkte ótken Búkilálemdik kórmede kórsetilip, Úlken altyn medalǵa laıyqty dep tanylady. Sol jyly uzyndyǵy 270 shaqyrymdyq Ferǵana kanalynyń qurylysy týraly «Qudiretti tasqyn» fılmin jaryqqa shyǵarady. Osydan bastap kınooperator onyń tanymaldylyǵy arta túsedi. – Endi Málik Kaıýmovtyń Samar­qand­taǵy Ámir Temir qabirin ashqan máskeýlik antropologııalyq ekspedısııaǵa qatysýy týraly aıtsańyzdar. Ol oqıǵa ózi qalaı bolǵan? Bul topqa bizdiń keıipkerimiz qalaı qosylyp júr? – 1941 jylǵy maýsym aıynyń orta sheninde, – dep sózge aralasty osy jerge kelgende fototilshi áriptesimiz Marat Arynov, – Málik aka Orta Azııa bıleýshisi, ataqty qolbasshy Ámir Temirge qatysty tarıhı qujattardyń durystyǵyn anyqtap, zert­teý maqsatyndaǵy orta­lyqtan qurylǵan ekspedısııa quramyna kiredi. Máskeýden kelgen bul topqa ol jaıdan-jaı engizilmegen-di. О́ıtkeni, О́zbekstanǵa kınooperator retinde keńinen tanyla túsken Málik Kaıýmov sol kezderi osy eldegi kınokamerany ustap, basqara alatyn jalǵyz adam-tyn. Osylaısha, ol ekspedısııa quramyndaǵy úsh operatordyń biri bolady. – Ámir Temir qabirin ashýǵa úkimet onyń komıssııa tóraǵasy etip shyǵys­tanýshy A.A.Semenovti, al múshelikke antropolog M.M.Gerasımov pen ǵalym T.N.Kary-Nııazovty jáne jazýshy S.Aınıdi bekitti, – deıtin bul taqyrypta áńgime qozǵalǵanda Málik akanyń ózi, dedi osy araǵa kelgende áńgimege qaıta aralasqan Bahtııor Ihtııarov tereń oılanyp. – Kýágerdiń, ıaǵnı, sol kezdegi 29 jastaǵy Málik Kaıýmovtyń óz sózimen aıtsaq oqıǵa bylaı bolǵan: «Qabirdi ashý jónindegi oı sonaý 1926 jyly týyndaǵan akademık Massonnyń ıdeıasy eken. Alaıda, ol kezde Keńes ókimetinde mundaı iske qarajat qarastyrylmapty. Al 1941 jyly qarjy tabylǵan kezde Massonnyń ózi odan bas tartyp, oǵan qatysa almaıtynyn ekspedısııanyń tolyq emes, atústi jasaqtalǵandyǵyna saıypty. Qabirdi ashý jumysy 17 maýsymda bastaldy. Áýeli Ámir Temirdiń uly Shahrýh pen nemeresi Ulyqbektiń múrdesi ashyldy. Al 21 maýsym kúni biz bas qabirdi qazýǵa kiristik. Osy kezde topyraq pen tastardy syrtqa shyǵaratyn lebedka synyp, úzilis jarııalandy. Men keseneden shyqtym da jaqyn mańdaǵy kóshe boıynda ornalasqan shaıhanaǵa keldim. Onda otyrǵan úsh aqsaqal ózimniń Ámir Temir kúmbezine baılanys­ty qazba jumystaryna qatysymnyń bar-joǵyn surady. «Iá, men ondaǵy eń úlken basshylardyń birimin», dep qýaqylana jaýap berdim qarııalarǵa. Shyntýaıtynda, ekspedısııadaǵy qaz­ba jumystaryn jaryqpen tolyq qam­tamasyz etý meniń moınymda edi. Sol sát aqsaqaldardyń biri qolyndaǵy ustap otyrǵan kitabyn aldyma qoıdy da: «Ámir Temirdiń qabirine tıisýge bolmaıdy. Ondaı jaǵdaıda syrtty soǵys lańy jaı­laıdy», degen jazbany kórsetti. Tash­kent mahallasyndaǵy mektepte saý­atymdy arab álipbıimen ashqandyqtan, men ol jazýdy anyq oqydym. Kesenege qaıta oralǵan bette aqsa­qaldarmen arada bolǵan áńgimeni ekspedısııa basshylaryna buljytpaı aıtyp berdim. Olar meni muqııat tyńdap, sol kisilermen jolyqtyrýymdy surady. Biz kóshege shyǵyp, aqsaqaldar otyrǵan shaıhanaǵa bettedik. Osy jerde túsinbestik jaǵdaı týdy. Nege ekenin bilmeımin, ekspedısııa músheleri men qarııalardyń arasyndaǵy áńgime ol kisilerdi kúlki etýmen aıaqtaldy. Buǵan renjigen aqsaqaldar oryndarynan turyp, ún-túnsiz syrtqa bet aldy. Al biz kesenege kelip, qazý jumystaryn odan ári jalǵastyrdyq. Kenet kesene ishindegi jaryq sónip qaldy. Buǵan eshkim onsha mán bere qoıǵan joq. Jaryqty jónge keltirdik te qabirdi qaza berdik. Zıratty arshyp bolyp onyń túbine úńilgenimizde, eń birinshi kózimizge túskeni, 500 jyl bolsa da jańa kómilgendeı jaqsy saqtalǵan bıleýshi qabiri boldy. Onyń qaqpaǵyn ashqan kezde kesene ishin jaǵymdy hosh ıis jaılady. Sodan soń kenet..., ıá, kenet susty adam beınesindegi býaldyr eleske toly qoıý bý syrtqa atylyp shy­ǵyp, ysyldaǵan kúıi ile joq boldy. Shoshynǵan ekspedısııa músheleri bir sátke keri serpildi. Bálkim, bul álgi aqsa­qaldar aıtqan «soǵys lańy» ma eken? Biraq ol kezde muny oılaıtyn jan bolmady. Barlyǵymyzdyń yntamyz sarkofagtaǵy Ámir Temirdiń súıegine qaraı aýǵan edi... Ertesinde, 22 maýsym jeksenbi bolǵan­dyqtan qonaq úıde jatqan biz keshirek oıandyq. Jigitter radıo tyńdaǵysy keldi. Qabyrǵadaǵy dınamıktiń qulaǵyn buraǵanymyzda bárimiz sileıip otyryp qaldyq. «Soǵys bastalypty!» dedi óńi buzylǵan jetekshimiz. Sol sát bólmede óli tynyshtyq ornap, bárimizdiń kóz aldymyzǵa shaıhanadaǵy beıtanys aqsaqaldarmen bolǵan áńgime kelgen edi». – Sóz retine qaraı aıta keteıin, – dedi joǵarydaǵy jaıdy baıandaǵan Bah­tııor aka osy araǵa kelgende sál jótkirinip. – Kezinde kınostýdııa bólmesi men fılm túsiretin alańdardaǵy bos ýaqyttarda Málik akadan joǵarydaǵy oqıǵany bizder, jas akterler qaıta-qaıta suraıtynbyz. Mine, sondaı sátterde ol kisi bul áńgimeni naq osyndaı mazmunda aıtyp beretin. 90-shy jyldary qart kınorejısserdiń «Kásibim – kınematograf!» atty óte ádemi kitaby jaryqqa shyqty. Ámir Temir qabirin ashýǵa qatysty oqıǵa Málik Kaıýmovtyń sol týyndysynda da qolmen qoıǵandaı etip osylaı baıandalǵan. – Estýimizshe biz áńgime etip otyrǵan tańǵajaıyp taǵdyr ıesi Uly Otan soǵysyna kınooperator bolyp qatysqan deıdi. Bul endi sol kezdegi jaǵdaıdaǵy sırek oqıǵa... – Iá, – dedi bul saýalymyzǵa saparlas jigitimiz Ikram Hashımjanov. – 1941-1945 jyldary Málik Kaıýmov «Sovınformbıýronyń» arnaýly kınohronıka toby quramynda qyzmet etti. Ol Kalının maıdanynda, Máskeý, Rjev qalalary mańynda, sondaı-aq, Belorýssııanyń azat etilýi jóninde derekti kınolentalar túsirdi. Maıdandaǵy operatorlar jaýǵa qar­sy oq atyp, granat laqtyrǵan joq. Biraq, aldyńǵy shepte ot pen oqtan jas­qanbaǵan jaýyngerlermen birge júr­di. Osyndaı kezderde Málik Kaıýmov eki ret jaralanady. Sonda ony jaýynger serigi Alekseı Semın shaıqas alańynan alyp shyǵyp, ólimnen qutqaryp qalady. Ol alǵashqy jaraqatyna baılanysty gos­pıtalda úsh aı jatady. Ekinshi ret oǵan 1944 jyly Mınsk mańynda oq tıedi. Jaraqaty aýyr bolǵandyqtan Máskeýge jetkiziledi. Sol jerde dárigerler aıaǵyn kesip tastamaq bolǵan. Biraq bilikti hırýrgke tap kelgen kınooperator álgi qaýipten aman qalady. Ol soǵystan keıin, ıaǵnı, 1946 jyly rejısser-operator, «О́zbekfılm» kınostýdııasynyń kórkemdik jetekshisi bolyp qyzmet atqardy. 1961-1976 jyldary kınostýdııa dırektory, sodan keıin osyndaǵy ǵylymı-kópshilik jáne derekti fılmder jónindegi alqanyń tóraǵasy boldy. Málik Kaıýmov óz ómirinde tolyq metrajdy jáne qysqa metrajdy 400-den astam fılm túsirgen adam. 50-60-jyldary onyń Syrdarııa ańǵaryndaǵy GES-ke baılanysty «Farhad alaýy», odan keıin «О́zbekstanǵa kelińizder!» degen derekti kınokartınalary shyqty. Bulardyń sońǵysy Venesııada ótken halyqaralyq kınofestıvalda Altyn medal aldy. Sodan soń «Regıstan», «Tórt qaqpaly Hıýa shahary» kınolentalaryn ómirge ákeldi. Málik Kaıýmov 1966-1968 jyldary tynbaı eńbektenip, О́zbekstan astanasynda oryn alǵan zilzala zardaptary jóninde derekti fılm túsirdi. «Tashkent. Jer silkinisi» atty osy kınolentada adamdardyń tosynnan kelgen apat saldarlarymen kúresi, qıraǵan úılerdiń ornynda júrgizilgen aýqymdy qurylys jumystaryna búkil Keńes Odaǵynyń atsalysýy tabıǵı túrde óte nanymdy baıandalǵan. Ol birneshe jyl Shyǵys elderi týraly da tartymdy kınotýyndylar túsirýmen shuǵyldandy. Olardyń arasynan «Ún­distan tańy» men «Vetnam – meniń elim!» fılmderin erekshe atap ótýge bolady. Sol sııaqty, Aýǵanstan týraly da kóptegen derekti kınolentalar túsirdi. Bul baǵyttaǵy kınorejısserdiń abyroıyn asyryp, ataǵyn aspandatqan týyndy dep «Respýblıkaǵa oq atqan kim?», «Aýǵanstan. Revolıýsııa jalǵasýda» atty derekti fılmderin aıtýǵa bolady. Ssenarııin halyqaralyq sholýshy Aleksandr Bovın jazǵan ol kınolentalar 1984 jáne 1987 jyldary kórermenge jol tartyp, KSRO Memlekettik syılyǵyna ıe boldy. ...Áńgime aıaqtaldy. Shaıhananyń qarsy betindegi «О́zbekfılm» kınostýdııasy aýlasyna qarap otyryp, oıyma osydan biraz ýaqyt burynǵy jaıt oraldy. 1999 jyldyń kúzi edi. Almatyda TMD elderi óner ıeleriniń basyn qosqan «Kınotavr» festıvali ótip jatty. Sharanyń sońǵy kúninde jıýrı músheleri jeńimpazdardy marapattaý úshin Kıno úıine jınaldy. Sonda saltanatty keshti júrgizýshi: «Ardager kınematograf» júldesi Tashkentten kelgen qurmetti qonaq, Hamza atyndaǵy О́zbekstan Respýblıkasy memlekettik syılyǵynyń laýreaty Málik Kaıýmovke beriledi», – degende sahnaǵa uzyn boıly, aq shashty, jyly júzdi qart adam bettedi. Sol kezde ol kisi 87 jasta eken. Jurtty qarııanyń eńkeımeı, kibirtiktemeı, ózin shıraq ustaǵany qatty tańǵaldyrdy. «Meniń bul áriptesim tiri tarıh, – degen bolatyn sonda qonaqqa júldeni tapsyrýǵa jaýapty jıýrı múshesi, qazaq kınosynyń aǵa býyn ókili Oraz Ábishev aqsaqal. – Basqa jaǵdaılardy bylaı qoıǵanda onyń Uly Otan soǵysyna kınooperator bolyp qatysýynyń ózi nege turady. Bul myńdardyń birine ǵana buıyrǵan múmkindik. Kezdesip, áńgimelesip qaly­ńyzdar!». Biraq oǵan jaǵdaı bolmady. Kıno úıindegi kesh aıaqtalǵan soń festıvaldi uıymdastyrýshylar qonaqtardyń birin áýejaıǵa, ekinshisin poıyzǵa shyǵaryp salýǵa, úshinshisin Medeýdegi qonaq úıge aparyp kútýge asyǵyp, olardy jýrnalısterge jolyq­tyrýǵa mursat bermedi. Endi, mine, arada 17 jyl ótken soń Tashkentke kelip otyrmyz. Janymyzda tiri tarıh atanǵan Málik Kaıýmovtyń ózi emes, shákirti. Al kóz aldymyzda qarııanyń tabanynyń izi qalǵan «О́zbekfılm» (qazir «О́zbekkıno dep atalady – red.) kınostýdııasy. Onyń aýlasy typ-tynysh. Qaqpa túbindegi shynar aǵashtary eshteńe bolmaǵandaı, eshteńe bilmegendeı múlgıdi. Eske túsireıikshi. Budan nebári, aıtalyq, 30 jyl ǵana buryn munda halyqaralyq Tashkent festıvali degen atpen búkil Orta Azııa respýblıkalaryn dúrkiretken dúbirli jıyn ótpeýshi me edi?! Sonda osy jerde fransýz Lýı de Fıýnes pen úndi Radj Kapýrdy, japon Akıro Kýrosava men latysh Donatas Banıonısti, qyrǵyz Bolotbek Shamshıev pen qazaq Abdolla Qarsaqbaevty, moldavan Mıhaı Volontırdi jarqyldaı qarsy alyp, óz eliniń jaqsylyǵyn jurtqa jaıyp salyp Kamıl Iаrmatov pen Malık Kaıýmov sekildi tulǵalar júrmeýshi me edi? Endi, mine, olardyń sondaı dýly da shýly kúnderi alysta, túý sonaý alys­ta qalǵan sııaqty áser qaldyrady. «Ár nárse óz ýaqytynda, óz kezinde eken-aý...» – deýshi me edi Shyńǵys aǵa Aıtmatov kitabynyń bir keıipkeri. Iá, ómir degen osy da... Janbolat AÝPBAEV, «Egemen Qazaqstan». TAShKENT. Sýretterde:M.Kaıýmov; «О́zbekfılm» kınostýdııasy; kınorejısser M.Kaıýmovtyń 1990 jyly shyqqan derekti kitaby.