Qaıyrbektiń «Noý-haýy»

Adam adam bolǵaly urpaq ósirip, ony tárbıeleý, bilimdi azamat etý jolynda barlyq qoǵamnyń ozyq oıly, zııaly adamdary qolynan kelgenin istep keledi. О́tken sosıalıstik qoǵamda kommýnıstik moral men Makarenkonyń bala tárbıesi jónindegi ilimin ustandyq. Ony kúni-túni dáriptedik, nátıjesinde ne taptyq? Jalqaý, jatyp isherler azaıdy ma? Moıyndasaq ta, moıyn­damasaq ta tap sol kezde jazylatyn postýlattar: «irip-shirigen», «qulaǵaly turǵan» kapıtalızm qoǵamy ozyq ekenine qazir kózimiz jetti. Sol qoǵamnyń tehnıkasyn paıdalaný arqyly bizdiń qanshalyqty artta qalǵanymyzdy sezip otyrmyz. Qazir qalaı jumys isteý, qalaı bilim alý, jurt qataryna ilesý – bizge, jastarymyzǵa óte qıyn tııýde. Naryq zańy, ásirese, báse­ke­les­tik zańy óte qatal eken. Ilese almasań – quldyq dárejesine túsesiń. Ol úshin birinshi, jastar bilimdi bolý kerek. Jańa tehnologııany ıgerip, ony alǵa qaraı damyta alýyń qajet. Mysaly, teledıdardaǵy habarda Japonııada óndirilgen bir konteınerdegi ónimniń quny bizdiń 400 vagon kómirdiń satylý baǵasyna teń ekeni aıtyldy. Oılap kóreıikshi, jer astynan 400 vagonnyń árqaısysyna 50 tonnadan 20 000 tonna kómirdi qazyp shyǵaryp, aparyp satqan memleket damı ma, joq álde jyly, jaryq bólmede óndirisin órkendetken memleketter damı ma? Bul kimge de bolsa túsinikti jáıt. Mysaly, munaıy, kómiri, astyǵy joq Fınlıandııa, Japonııa, Sıngapýr, Ońtústik Koreıa sııaqty memleketterdiń bilimdi, eńbekshil halqy ozyq tehnologııa arqasynda jaqsy ómir súrip otyr. Elbasy N.Nazarbaev osy máseleni sheshýdi óte zor talappen zııalylar aldyna qoıyp keledi. Eldi ındýstrııalandyrý boıyn­sha júzdegen serpindi jobalar qa­rastyrylyp, óndiris orynda­ry salynýda. Aldy iske qosylyp ta jatyr. Sol zaýyttarda qansha ın­jener, qansha tehnologtar ju­mys isteýi qajet. Bes-on jyldan soń ol zat­tar eskirip qalýy zańdy. Ony zaman talabyna saı jańartý úshin kóptegen ıntel­lek­týaldy resýrstar qajet. Myqty bilim osy jerde óz jemisin beredi. Prezıdentimiz qazir múmkin bolǵan máseleniń barlyǵyn isteýde. Jańa mektepter, ýnıversıtetter ashylyp, «Bolashaq» baǵ­dar­lamasy júzege asýda. Degenmen, jastardy oqýǵa yntalan­dy­rý, ásirese, tómengi synyptan bastap oqýǵa beıimdeý, bilimge baýlý isi áli de sheshilmeı kele jat­qan problema desek, qatelespeımiz. Qazirgi teledıdar, kompıý­ter­lerdiń jaqsylyqtary bar. Biraq, oqýǵa keltiretin kedergisi de joq emes. Ásirese, tómengi synyptarda oqıtyndar sabaqtan kele sala tamaǵyn iship otyryp ta teledıdardan kóz almaıdy. Sodan uıqyǵa ketkenshe kók sandyq kóredi. Tipti dalaǵa shy­ǵyp oınamaıtyn bala kóbeıip barady. Dalada oınaǵan balanyń densaýlyǵy jaqsy bolady. Al «noýtbýk» kompıýter satyp al­ǵan­dar tipti «baqytty». Joǵary synyp oqýshylary qolynan tastamaı ne túrli fı­lmder kóredi. Ol fılmderde ákesine qarsy shyq­qan ul, sheshesiniń betinen alǵan qyz, muǵalimdi mazaq etken dórekelik sııaqty ne sumdyqtar dáriptelýde. Bul kórsetilimder 15-20 jas araly­ǵyndaǵy jastarǵa unaǵandy qoıyp, mıyna «qona» qalady. Sebebi, dál osy jasta «táıt» degen áke-sheshe balaǵa eń «súıkimsiz» adam bolyp kórinedi. О́ıtkeni, olar dál osy jasta ul-qyzǵa kóp eskertý jasaıdy. Árıne, ol balam jaman bolsyn degendik emes. Al jastar «ózim bilemin», «ıa svobodnyı chelovek», «neń bar mende, ómir ózimdiki» dep qazaqqa jat fılmderdegi pikirlerdi «pir» tutyp júrip, ómirlerin ótkizip alady. Ondaılar 25-35 jasta ne oqý, ne jumys joq, qatarynan qalyp, áke-sheshesin asyraý bylaı tursyn, ózi masyl bolyp qalady. Bul másele órkenıetti elderdiń, ásirese, damyp kele jatqan memleketterdiń basty problemasy bola bastady. Mundaı jaǵdaıda balalardy oqýǵa qalaı yntalandyrýǵa bolady? Mine, meniń osy problemany durys sheshý jóninde óz ádisimdi usynyp otyrǵanym sondyqtan. «Balany jastan» degendeı, oqýshyny birinshi synyptan bastap «vırtýaldy», «rahat» ómirden bólip alyp, oqýǵa talaptandyrýdyń jalǵyz ádisi meniń paıymdaýynsha, oqýshyny birinshi sy­nyp­tan, stýdentti birinshi kýrstan bastap jaqsy oqýǵa umtyldyrý qajet. Ol qandaı ádistemeler arqyly oryndalady? Keńes ókimeti kezinde oktıabrıat, pıoner uıymdary jumys istep, qabyrǵa gazetteri shyǵarylatyn. Qaıta qurý kezinde ne bolǵanyn, qazir ne bolyp jatqanyn aıtyp ýaqyt almaıyq. Áıteýir, bilim berý júıesi, medısına salasy, reformadan reformaǵa ushyraýda. Nesin jasyramyz, nátıjesi kóńil kónshitpeıdi. Iá, balalardy jas kezinen tárbıeleýdiń mańyzy óte zor. 5-10 jastaǵy kezimizde kórgeni­miz, estigenimiz, ne istegenimiz áli esimizde taıǵa tańba basqandaı qalyp qoıǵan. Meniń usynyp otyrǵan ádistemem osy máse­leni búkil bilim berý júıesinde túbegeıli sheshýge bolady dep aıta alamyn. Bul ádis meniń zııatkerlik menshigim dep jarııalasam da artyq­tyq etpes. Oqýshyny oqýǵa yntalandyrý, ásirese, jas kezinde óte qarapaıym ádispen sheshiletinin esten shyǵarmaý kerek. Oqýshyǵa «oqy, oqy jáne oqy» deımiz. Biraq sózge saı eshteme bermeımiz. Aıýdy sırkte bıletý úshin tátti, atty jumysta týlaq etip almaý úshin suly beredi. Tiri aǵzanyń barlyq talabyna saı bir qajettilik kerek. Búkil tirshilik qajettilik pen básekelestikten turady. Naryqtyń eki zańy bar, ol aldymen aqsha tabý, odan soń qataryńnan ozý. Bul – básekelestik. Sol úshin bala barlyq tirshilik ıesi sııaqty kishken­taıynan bastap óz «maıdanynda» kúresýi kerek. Dál solaı bolýǵa alǵashqy kezde baýlý bizge júktelgen. Osy ıdeıany jaqtyramyz ba, jaqtyrmaımyz ba oryndaý ata-anaǵa mindet. Balany jasynan bastap aqshaǵa, bilimge, odan keıin ony iske jaratýǵa úıretýimiz kerek. Basqasy birte-birte kele bastaıdy. Meniń jańalyq dep ashyp otyrǵan ádisim (noý-haý) balań oqý oqysyn deseń, oǵan eńbegine qaraı aqsha tóle. Bul óte qarapaıym jáne óte túsinikti ádis. Muny qazirdiń ózinde ázil-shynyn aralastyryp, «Qaıyrbektiń noý-hoýy» dep júr­gen­der de bar. Osy ádisti qoldansaq, bir aıdyń, bir toqsannyń ishinde búkil mektep, aýdan, oblys kó­leminde oqý sapasy birden kóteriledi. Oıla­nyp kórińiz, mehanızmin uqsańyz, kózińiz birden jetedi. Bul ádis bylaısha iske asady. Ár ata-ana balasymen, ol oqýshy ne stýdent bolsyn ózi demeýshi retinde kelisim-shartqa otyrady. Mysaly, men tórtinshi synypta, ekinshi synypta, segizinshi synypta oqıtyn úsh nemeremmen shartqa otyr­dym. Ol shartta qaralǵan basty másele, ár bes degen baǵa úshin elý teńge, tórttik baǵa úshin otyz teń­ge, úsh degen baǵa úshin eshteńe tólemeýdi mindetime alyp otyrmyn. Alǵan ekilik úshin elý teń­ge shegeriledi. Sonymen 1 qyrkúıekten 28 qazan­ǵa deıin eki aı kóleminde 4 synypta oqıtyn Nur­bek degen nemeremniń aqshasyn eseptegende 770 teńge boldy. 28 qazannan bastap kelisim shartqa otyryp, 30 qarashada 1 aı kóleminde tapqan aqshasyn eseptesek 800 teńgege jetti. Iаǵnı, yntasy eki ese ósti, bestik baǵa kóbeıdi. Stýdent bolsyn, oqýshy bol­syn ata-anasynyń qarjysy mol adam­dar bolsa balasyna oqý úshin ár bestik baǵaǵa elý teńge emes, 500 teńge tóleýi de múmkin ǵoı. Árbir jańalyq ómirge ený úshin kóp qıyndyqtarǵa ushyraıtyny belgili. Biraq bul usynys eshbir kedergige tap bolmaı, barlyq jerge taraıtynyna senemin. О́ıtkeni, balasyn jaqsy kórmeıtin adamdar joq. Olar jaqsy oqý úshin qolyndaǵysyn aıamaıtyny belgili. Sóıtip, men noý-haýymdy alǵa tarttym, ony qabyldaý-qabyldamaý árkimniń óz erki. Alǵa qoıǵan maqsatym, táýelsiz eldiń ul-qyzyn qaı tásilmen bolsa da bilimdi, bilikti, sanaly etip ósirý. Urpaǵy myqty – ult myqty. Myqty urpaq tárbıeleý, bilim berý bizdiń moınymyzdaǵy besbatpan júk. Sol júkti jeńildetsem degen nıetimnen týǵan talabym qoldaý tapsa qane. Kelisim-shartty oqyrmandarǵa usynyp otyrmyn. Qaıyrbek ÁDIBAEV. Shyǵys Qazaqstan oblysy, Zaısan qalasy. * * * KELISIM-ShART Kelisim-sharttyń maqsaty oqýshyny úzdik oqýǵa jeteleý, keleshekte joǵary oqý ornyna túsetin bilimdi azamat etip tárbıeleý. Naryq zamanynda sóz ben úgit mánin joǵaltqandyqtan ómir talabyna baılanysty árbir áreket óziniń materıaldyq mánin kórsetýi kerek. Bylaısha aıtqanda, oqýshy óz «eńbek aqysyn» alýy kerek. Jaqsy oqysa aqshasy bolady, oqymasa aqshasy joq nemese az. Osy qaǵıdany basshylyqqa alyp, bizder kelisim-shartqa otyrdyq. Qaratal aýylynyń turǵyny zeınetker Qaıyrbek Ádibaev. Ekinshi jaqtan jaqsy oqýǵa umtylamyn dep ýáde beretin Qaratal orta mektebiniń 4 «b» synybynyń oqýshysy Qaıyrbekov Nurbek Ermekuly mynaǵan kelistik: ár jetiniń aıaǵynda oqýshy Nurbek Qaıyrbekov kúndeligin atasy Qaıyrbek Ádibaevqa ákelip kórsetedi, ol kúndelikte bir jeti boıy ár pánnen alǵan baǵasyna qaraı oqýshy Nurbektiń esebine tómendegideı tarıfpen aqsha «tóleıdi». Ár bestik baǵaǵa – elý teńge. Ár tórttik baǵaǵa – otyz teńge. Úshtik baǵaǵa – joq. Eki degen baǵa alyp qalǵan jaǵdaıda – jınalǵan aqshadan elý teńge shegeriledi. Bul tarıfke eńbek, beıneleý, dene tárbıesi, án-kúı syndy sabaqtary kirmeıdi. Aqsha kólemi kórsetilip, eki jaq qol qoıyp, Ádibaevtyń úıinde saqtalady. Aqsha kólemi 2000 teńge bolǵanda, oqýshy ony óz qajetine jumsaýǵa nemese bankten shot ashyp, sonda aýdarýǵa quqyly. Bul sharaǵa oqýshynyń demeýshisi Qaıyrbektiń jáne áke-sheshesiniń kelisimi kerek. Mektep dıreksııasy osy usynysty qoldaıdy jáne kúndelikti naqty baǵalardyń merziminde qoıylýyn mindetine alady. Kelisim-shart úsh dana jasalady, qoldary qoıylady. I danasy demeýshi Ádibaevqa II danasy oqýshy Nurbekke III danasy mektep dırektory Q.Salahovqa, qoldary qoıylyp saqtalady. Baǵa esepteý shartqa qol qoıylǵan ýaqyttan bastalady. Demeýshi: Q.Ádibaev. Oqýshy: N.Qaıyrbekov. Dırektor:Q.Salahov.