Kaır Astanamen baılanysyn arttyrýǵa umtylady

Qazaqstan Respýblıkasynyń Egıpet Arab Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Berik Arynmen áńgime – Mysyr Prezıdenti Ábdel Fattah As-Sısıdiń Qazaqstanǵa sa­pary qar­sańynda ekijaqty saıa­sı baı­lanystardyń qazirgi jaǵ­daıyna qandaı baǵa berer edińiz? – Ústimizdegi jylǵy 6 naýryzda Qazaqstan men Mysyr arasynda dıplomatııalyq baılanystardyń ornatylǵanyna 24 jyl tolady. Osy merzim ishinde kóptegen is-sha­ralar júzege asyryldy: joǵa­ry deńgeıdegi saıası únqatysý qa­lyp­tasty, saýda-ekonomıkalyq qarym-qatynastar jolǵa qoıyldy, mádenı-gýmanıtarlyq yntymaqtastyq damýda. Osylardyń árqaısysy boıynsha kóptegen jobalar júzege asyryldy, bolashaqqa baǵyttalǵan úlken josparlar kútip tur. Kaır Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń 1993 jylǵy aqpanda resmı sapar jasaǵan birinshi arab eliniń astanasy bolǵandyǵyn, onda sol jyldyń sáýir aıynda birinshi ret arab áleminde Qazaqstannyń Elshiligi ashylǵanyn atap ótken jón. Sodan beri Mysyr Qazaqstan úshin arab jáne musylman álemindegi basty seriktesteriniń birine aınaldy. О́z kezeginde Astana da óziniń belsendi syrtqy saıasatymen jáne eldiń ishki damýyndaǵy jetistikterimen halyqaralyq arenada qurmet pen senimge ıe bolyp, Kaırdyń buryn­ǵy keńestik keńistiktegi jáne jalpy Azııadaǵy mańyzdy saıası jáne eko­nomıkalyq seriktesi bolyp úlgerdi. Osy oraıda Qazaqstannyń My­syr Prezıdenti Ábdel Fattah As-Sısıdiń osy laýazymǵa saı­lan­ǵannan bergi resmı saparmen keletin Ortalyq Azııadaǵy birinshi, TMD elderi ishinde Reseıden keıin­gi ekinshi el bolyp otyrǵany kezdeı­soqtyq emes. Budan buryn da My­syr basshysy Reseıdi eseptemegende, KSRO taraǵannan keıin qurylǵan jańa táýel­siz memleketterge bir-aq ret 2006 jyly barǵan-tyn, ol da Asta­na bolatyn. Bizdiń eki el óz aımaqtarynda jetekshi ról atqarady, kóptegen halyqaralyq jáne aımaqtyq problemalar boıynsha ustanymdary da uqsas. О́zderiniń syrtqy saıasatynda halyqaralyq quqyq normalaryn berik ustanyp, barlyq memlekettermen ózara qurmet pen teńdik qa­ǵı­dattary negizinde qarym-qa­ty­nastardy damytýǵa umtylys tany­týda. Bizdiń elimizde sońǵy jyldary qandaı qıyn jaǵdaı oryn alsa da, eki el arasynda saıası únqatysý úzilgen emes. Birinshi kezekte osyny atap ótkim keledi. – Siz sózińizde sońǵy jyldary ­My­syr qıyn kezeńderdi basynan keshti dep aıtyp qaldyńyz. Mysyrdyń qazirgi jaǵdaıyn qalaı baǵalaısyz jáne eldi tyǵyryqtan shyǵarýdaǵy Mysyr basshylyǵy tarapynan jasalyp jatqan búgingi sharalar týraly ne aıtasyz? – Iá, Taıaý Shyǵysta «arab kók­temi» degen atpen belgili revo­lıýsııa­lyq oqıǵalardyń kúni búginge deıin Mysyrda júrgizilip kele jatqan saıası jáne áleýmettik-ekonomıkalyq úderisterge óz áserin tıgizip otyrǵany ras. Degenmen, búgingi Mysyr basshylyǵy óziniń aldynda turǵan syrtqy jáne ishki saıasattaǵy ózekti máselelerdi belsendi ári tabandy áreketterimen oıdaǵydaı sheshýde. Barlyq aýyrtpalyqtarǵa qara­mastan, Mysyr arab áleminiń, Taıaý Shyǵys pen Afrıka memleket­teriniń arasynda halyqaralyq isterde ózindik bedeli men salmaǵy bar basty elderdiń biri jáne bedeldisi retinde qala berýde. Buǵan baı arab monarhııalary men Batys pen Azııanyń jetekshi elderiniń, sondaı-aq, Reseıdiń belsendi jan-jaqty yntymaqtastyqty damytýǵa qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵany aıqyn dálel. Sonymen qatar, Kaır jarııalaǵan kóp vektorlyqqa negizdelgen jańa syrtqy saıası baǵyttyń oıdaǵydaı iske asyryla bastaǵanyn atap ótý kerek, onda Azııa baǵytyna basymdyq berilgen. Jaqyn bolashaqta Mysyr aýyl sharýashylyǵynyń qajettiligi úshin 1,5 mln. feddan jerdi (1 feddan – 4200 sharshy metr) ıgerýdi, atom elektr stansasyn, Sýes kanaly aımaǵynda halyqaralyq óndiristik-logıstıkalyq hab salýdy jáne t.b. birqatar iri jobalardy iske asyrýdy oılastyrýda. Buǵan qosa, mega jobalardyń biri jańa ákimshilik or­talyq salý bolmaq. Osy turǵydan alǵan­da, Mysyr tarapy astanany kó­shirýdegi qazaqstandyq tájirı­bege qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. – Siz Qazaqstan men Mysyr arasyn­daǵy qazirgi saýda-ekonomıkalyq qaty­nastarǵa qandaı baǵa berer edińiz? – Jalpy, baılanystarymyzdy damytýǵa úlken áleýet bar dep esepteımin. О́zińiz baıqap otyr­ǵandaı, eki el arasyndaǵy saıası yntymaqtastyq joǵary deń­geıde damýda, qazir aldymyzda eki­jaqty saýda-ekonomıkalyq qarym-qatynastarǵa sony serpin berý min­deti tur. Biz 2015 jyldyń qory­tyndysy boıynsha shamamen 50 mln.dollar quraǵan taýar aı­nalymy kólemin birneshe ese ul­ǵaıtýymyz, sondaı-aq, ınves­tı­sııalyq-ekonomıkalyq ynty­maq­tastyqty jandandyrýymyz qajet. Saýda-ekonomıkalyq jáne ınves­tı­sııa­lyq yntymaqtastyqtyń perspektıvaly baǵyttary retinde farmasevtıkalyq, toqyma ónim­deri, aýyl sharýashylyǵy salasyn, týrızm, ǵarysh sektorlaryn, qa­zaqstandyq bıdaı ekspor­tyn qaras­tyrýǵa bolady. Osyǵan baılanysty eki eldiń bıznes qaýymdastyǵymen josparly jumystar júrgizilýde. Qazirgi kezde Qazaqstan nary­ǵynda birqatar mysyrlyq kom­panııalar jumys isteýde. So­nymen qatar, «Cairo Poultry Company» («Americana Group» kompanııasynyń enshilesi) kompanııasymen Almaty oblysynda qus sharýashylyǵy ónerkásibin uıymdastyrý, sondaı-aq, taǵy bir mysyrlyq kompanııamen Kaspıı teńizi jaǵasynda «Kendirli» týrıstik kýrorttyń qurylys jobasyn ınvestısııalaý máselesi boıynsha kelissózder júrgizilýde. Byltyr «Qazaqstan ǵarysh sapary» UK» AQ pen Mysyrdyń Qa­shyqtyqtan zondtaý jáne ǵa­rysh ǵylymdary jónindegi ult­tyq basqarmasy», sondaı-aq, «Ǵa­rysh keńistigin paıdalaný jáne qashyqtyqtan zondtaý boıynsha Mysyr kompanııasy» arasynda yntymaqtastyq týraly birqatar qujattarǵa qol qoıyldy. Á.F.As-Sısıdiń Astanaǵa resmı sapary sheńberinde Qazaqstan-Mysyr Iskerlik keńesiniń otyrysy ótedi. Onyń quramy ekijaqty yntymaqtastyq ornatýǵa shynaıy qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵan kompanııalardy engizý arqyly jaqynda tolyqtaı jańartyldy. Bıznes-forýmǵa 20-dan astam iri mysyrlyq kompanııalar qatysady dep kútilýde. Olardyń arasynda qazaqstandyq bıdaıdy satyp alýǵa múddeli, Qazaqstan naryǵyna mysyrlyq taýarlardy ákeletin, sondaı-aq, ınvestısııa salýǵa nıetti kompanııalar júr. Máselen, «Medical Union Pharmaceuticals» kompanııasy bizdiń elde dári-dármek shyǵaratyn zaýyt salýǵa qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Qazaqstandyq taraptan da úlken qyzy­ǵýshylyq bar. Atalǵan sharaǵa 40-tan astam, solardyń qatarynda «QTJ Ekspress» AQ, «Batýmı Teńiz porty» AQ sııaqty iri kóliktik-logıstıkalyq, toqyma óndirisi, farmasevtıkalyq, týrıstik, qyzmet kórsetý, aýylsharýashylyq, sondaı-aq bıdaı óndirýmen aınalysatyn otandyq kompanııalar qatysady. Mysyr jylyna mıllıondaǵan tonna astyq satyp alatyn álemdegi eń úlken astyq ımporttaýshy memleket, al Qazaqstannyń osy aýylsharýashylyq ónimin eksportaýshylar kóshbasshylarynyń qataryna kiretini málim. Osyǵan oraı, mysyrlyq tarap Jerorta teńizindegi Dýmıat jáne Alek­san­drııa kemejaılarynda óz astyq termınaldaryn satyp alýdy nemese salýdy usynyp otyr. Bul tek Mysyrǵa ǵana emes, basqa da Af­rıka elderine astyq jetkizý úshin keń múmkindikter ashary anyq. Qa­zaqstandyq kompanııalar atalǵan usynystarǵa qyzyǵýshylyq tanytady degen úmittemin. – Qazirgi kezde Qazaqstan men Mysyr arasyndaǵy má­denı-gýmanıtarlyq ynty­maq­tas­tyqtyń jaǵdaıy qandaı, bas­qasha aıtqanda, osy sala boıynsha bir-birimizge qandaı qyzyǵýshylyqtar bar? – Bizdiń elderimiz arasyn­da dıplomatııalyq qarym-qaty­nas­tardyń ornaǵanyna nebári 24 jyl ótkenine qaramastan, halyq­tary­myzdyń tarıhı baılanystary ǵasyrlarmen ólshenedi. Mysyr­dy 17 jyl boıy bılegen jáne musylman álemi tarıhynda eleýli ról atqarǵan Uly Dalanyń perzenti Sultan Beıbarysqa mysyrlyqtar úlken qurmetpen qaraıdy. Eki halyqtyń arasyndaǵy dostyqty barynsha nyǵaıtýdyń belgisi retinde bizdiń Úkimet Kaırdegi Sultan Beıbarys meshitin qalpyna keltirýge atsalysýda. Mámlúkter dáýirinde qazirgi Qazaqstan aýmaǵynan basqa da kóptegen iri tulǵalar shyqqan, olardyń taǵdyry men qyzmetin bizdiń tarıhshylarymyz zertteýi tıis. Jalpy, eki el halyqtarynyń ózara qyzyǵýshylyq tanytýy men bir-birine umtylysy tarı­hı, mádenı jáne rýhanı ortaqtyqqa negizdelgen. Ortalyq Azııa­dan shyqqan kóptegen ataqty orta­ǵa­syrlyq ǵalymdar men aqyndardyń arab tilinde sóılep, jazǵandyǵy bel­gili. Olardyń jarqyn ókilderi­niń biri – Ábý Nasyr ál-Farabı. My­syr muraǵattarynda qazaq halqy­nyń tarıhyna qatysty kópte­gen maǵlumattar bar. Ǵyly­mı-zertteý jumystaryn júrgi­zý maqsatymen Kaırge kelip tura­tyn bizdiń ǵalymdarǵa qajet maǵlumattardy qazirgi Mysyr bıligi eshbir kedergisiz usynýda. Mysyr úkimetiniń kómegimen salynǵan Almatydaǵy «Nur-Múbárak» Qazaq-mysyr ıslam ýnıversıteti qazirgi kezde durys baǵyttaǵy teologııalyq bilim beretin, bilikti dinı kadrlar daıarlaıtyn ortalyqqa aınaldy. Biz qazir mysyrlyq tarappen birlese otyryp, atalǵan joǵary oqý ornynyń eń úzdik stýdentterin Ál-Azhar ýnıversıtetiniń sońǵy kýrstaryna qabyldaý jáne dıplomyn alý boıynsha jumystar júrgizýdemiz. Atalǵan jetekshi ıslam ýnıversıtetinde bilim alýdyń tolyq sıklyn ótý úshin qazir 10-12 jyl qajet. Qazirgi kezde ártúrli mysyrlyq joǵary oqý oryndarynda 250-ge jýyq qazaqstandyq stýdent bilim alýda. Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ jáne basqa da qazaqstandyq joǵary oqý oryndary men Kaır, Aın-Shams, Ál-Mınııa, Tanta, Zaqazıq ýnıversıtetteri arasynda yntymaqtastyq ornatylǵan. Mysyr Syrtqy ister mınıstrligi janyn­daǵy Seriktestikti damytý jónindegi agenttiktiń uıymdas­tyrýymen Mysyrda ártúrli salalarda 1500-den astam qazaqstandyq maman arnaıy kýrstardan ótti. О́tken jyly Elshilik basta­ma­symen eki eldiń qarym-qatynas­taryn nyǵaıtý jáne damytýdy kózdegen «Qazaqstannyń dostar toby» qoǵamdyq birlestigi qu­ryldy. Onyń quramyna eki el halyq­tary arasyndaǵy jan-jaqty qarym-qatynastardy tereńdetýge óz úlesin qosýǵa nıettengen mysyrlyq kórnekti saıası jáne qoǵam qaıratkerleri, bıznesmender men jýrnalıster kirdi. Mysyr jáne jalpy arab qaýymyn qazaq halqynyń tarıhymen tanystyrý maqsatynda ótken jyly Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn atap ótý sheńberinde biz I.Esenberlınniń «Kóshpendiler» trılogııasynyń birinshi tomyn arab tiline aýdaryp, Kaırde basyp shyǵardyq. Bıyl qalǵan eki tomyn basyp shyǵarý josparda tur. Bizdiń astanamyzdaǵy kóshe­lerdiń biri Mysyrdyń uly jazýshysy Taha Hýseın atymen atalady. О́z kezeginde, Kaırdiń belgili aýdandarynyń birinde qazaqtyń uly aǵartýshysy ári oıshyly Abaı Qunanbaevtyń atynda kóshe bar. Buǵan qosa, bıyl biz Mysyr astanasynda Abaı eskertkishin ashýdy jos­parlap otyrmyz. – Mysyr Prezıdenti Ábdel Fattah As-Sısıdiń Qazaqstanǵa sapa­rynan qandaı nátıje kúte­siz? Jalpy, Qazaqstan men My­syr arasyndaǵy yntymaq­tas­tyqta qandaı salalarda úlken jetistikterge qol jetkizýge bolady dep sanaısyz? – 2014 jyly Elbasymyz ózi­niń A.F.As-Sısıge onyń Egı­pet Prezıdenti bolyp saılaný qurmetine oraı joldaǵan quttyq­taýynda «Qazaqstannyń Mysyr­dy Islam álemindegi mańyz­dy seriktesteriniń biri retin­de qarastyratyny jáne elderi­miz arasyndaǵy ekijaqty yntymaq­tas­tyqtyń odan ári nyǵaıýyna jáne kópjaqty qurylymdar sheńber­inde ózara árekettesýdi kúsheı­týge múddeliligi» atap ótilgen edi. Osyǵan oraı, Mysyr basshy­synyń Astanaǵa jasaıtyn res­mı saparynyń ekijaqty qarym-qatynastarǵa sony serpin bereti­nine jáne barlyq saladaǵy serik­testiktiń jańa baǵyttaryn anyq­taıtynyna senimdimiz. Jáne de Joǵary Mártebeli Á.F.As-Sısıdiń bizdiń elge kelýi Mysyr bıliginiń Astanamen yntymaqtastyqty barynsha keńeıtýge degen umtylysyn kórsetip otyr. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Samat MUSA, «Egemen Qazaqstan».