«Alǵyspenen el kógeredi» degen osy!

Elimizde taǵy bir aıtýly kún, 1 naýryz – Alǵys aıtý kúni jarııalandy. Aty aıtyp turǵandaı, janǵa jylylyq, kóńilge qýanysh syılaıtyn mereke. Osy merekeniń tóńireginde Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasynyń professory, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory Tóleýǵalı BО́RIBAEVPEN áńgimelesken edik. – Áýeli áńgimemizdi ataýly kúnniń ómirge kelýine bastamashy bolǵan Qa­zaqstan halqy Assambleıasy jónin­degi oıyńyzdan bastasaq. Bizdiń qoǵam­daǵy Assambleıanyń róli qandaı? – Assambleıa búginde zańdy túrde bekitiligen mártebesi bar irgeli uıym­ǵa aınaldy. Osy turǵydan alǵan­da qazaq halqy men basqa etnos ókil­de­ri­niń yntymaqtastyǵyn nyǵaıtý ja­ýap­­kershiligi Assambleıaǵa júktelgen. Al­ǵys aıtý ıdeıasynyń Assambleıadan shyǵýynyń ózi de onyń saıası deńgeıiniń joǵarylaǵandyǵynyń dáleli. «Máńgilik El» ıdeıasynyń temirqazyǵy da Assambleıa qyzmetimen astasyp jatyr. О́ıtkeni, birlik, táýelsizdik, ulttyq qundylyqtardy ornyqtyrý osyndaı irgeli uıymnan bastaý alýy tıis. Ultaralyq tatýlyqtyń negizi bolatyn uly qundylyqtardy ulyqtaýdy Assambleıa tarapynan jasalǵan saıası qadam retinde baǵalaýǵa bolady. – Birlik týraly aıtyp qaldyńyz, qa­zaq qoǵamynda jıi aıty­latyn osy sóz is jú­zin­de qan­shalyqty deńgeıde jemisin be­rip otyr? – Ras, jıi aıtylady. Elbasy shırek ǵasyr boıy eldiń ishki birligi týraly áńgimeni jıi qozǵap keledi. Ultymyzdyń tatýlyǵy, aýyzbirligi, elimizdiń tynysh­tyǵy, azamattyq kelisim – bári-bári qoǵamnyń baǵa jetpes baılyǵy. Asyra aıtqandyq emes, táýelsizdiktiń negizi de osylar. Qoǵamdyq damýdyń irgetasy da myqty birlikten quralady. Ýaqyt ótken saıyn, jyl ótken saıyn birliktiń eń mańyzdy qundylyq ekenin túsinip jatyrmyz ǵoı. Tórtkil dúnıedegi, berekesizdik jaılaǵan elderdegi oqıǵalar osynyń dáleli. Birligi bolmaǵan elde bereke de bolmaıdy. Birligi joq elde damý da bolmaıdy. Demek, el­diń damýynyń kózi, alǵa jyljýymyzdyń tetigi osy bir­likke negizdelgen. Qa­zaq­stan álemdegi ozyq otyz eldiń qatarynan kó­ri­nýge aldyna asqaraly maq­sat qoıyp otyrsa, ol da is jú­zindegi bir­liktiń arqa­synda. – Árıne, ultaralyq ta­tý­lyq pen eldiń ishki bir­li­giniń saqtalýynda memleket quraýshy ulttyń úlesi zor ekeni sózsiz. Ultaralyq qarym-qaty­nas­ty ornyqtyrý barysynda qazaq hal­qy meılinshe tolerantty bolýy ke­rek de­genge qalaı qaraısyz? – Toleranttylyq degenimiz bireýdi sol qalpynda qabyldaýdan bastaý alady. Iаǵnı, basqa ulttyń ókili retinde onyń qundylyqtaryn, dúnıetanymyn, tilin, mádenıetin sol qalpynda qabyldaý degen sóz. Toleranttylyq – ózara syılastyqtyń negizinde birin biri túsinýden, birine biri iltıpat bildirýden týyndaıtyn uǵym. Keıbireýler toleranttylyqty tózim­di­likpen, shydamdylyqpen baılanystyryp jatady. Basqalaı aıtqanda, bizdiń qoǵamdyq sananyń deńgeıinde aıtatyn bolsaq, toleranttylyqty tek qana qazaqtarǵa tán qasıet dep esepteıdi. Iаǵnı, qazaqtar tózimdi, sabyrly bolýy kerek degendeı. Zadynda, toleranttylyq – qazaq ulty men basqa etnos ókilderiniń bárine ortaq qasıet. – Toleranttylyq demekshi, basqa elderdegi onyń kórinisi qandaı? – Toleranttylyq degen uǵymnyń ózi Eýropadan kelgen qundylyq. Al, biraq, olardyń tanym-túsinigindegi tole­rant­tylyq máselesiniń qandaı ekendigine búginde anyq kóz jetkizdik. Mysaly, keshe Sırııadan, Lıvııadan mıllıondaǵan bosqyn qart qurlyqqa qaraı jóńkilgen kezde eýropalyqtar shýlap qoıa berdi emes pe? Eldik múdde aldyńǵy qatarǵa shyqqanda, qandaı tózimdilik bolýy múmkin? Eldiń múddesin, ulttyń múddesin qorǵaýǵa kelgende, saqtaýǵa kelgende to­le­ranttylyq tezine júginýge bolmaıdy eken. Eger sen ózińniń ulttyq múd­deń­di, ulttyq qundylyqtaryńdy syrt­qy yq­paldastyqtan qorǵaı almasań, tole­rant­tylyqtyń qandaı paıdasy bar? Joǵa­ry­daǵy toleranttylyq degenimiz eki jaqty bolýy kerek dep otyrǵanymyz da sondyqtan. – Endeshe, toleranttylyq degeni­mizdiń balamasy tózimdilik degennen góri ózara syılastyqqa kóbirek kele­tindeı me, qalaı? – Durys aıtasyń, syılastyqqa kóbi­rek keledi. Qazaq ta «syılaǵannyń quly­myz» dep jıi aıtady emes pe! Seni halyq dep, el dep qabyldap, moıyndasa, seniń ulttyq qundylyqtaryńdy asqaqtata bilse, sende de onyń qundylyqtaryna degen túzý kózqaras qalyptasady ǵoı. Olarǵa syı-qurmetpen qaraıtyn bolasyń. Dinin, ádet-ǵurpyn, dástúrin syılaýǵa múddelilik tanytasyń. Iаǵnı, zamanaýı toleranttylyq degenimiz – ómir súrýdiń jańa bir jaǵdaıdaǵy úlken bir formýlasy. Syılastyqqa negizdelgen toleranttylyq búkil demokratııanyń negizi dese de bol­ǵandaı. – Endi búgingi áńgimemizdiń basty temirqazyǵy bolǵan Alǵys aıtý kúnine toqtalsańyz. – Alǵys aıtý kúni Qazaqstan halqy Assambleıasy tarapynan qabyldandy ǵoı. Bul – bizdiń qoǵam úshin óte qajetti shara. Mysaly, bizdiń qaı-qaısymyz da dúnıege kelgenimiz úshin, tárbıelegeni, azamat qataryna qosqany úshin ata-babamyzǵa, ata-anamyzǵa alǵys aıtamyz. Sondaı-aq, Qazaqstan halqy bir-birine degen izgi syılastyqtyń arqasynda beıbit, baqýatty ómir súrip jatyr. Alǵys aıtýdyń tarıhı astaryna úńiletin bolsaq, keshegi Keńes ókimetiniń óktem saıasatynyń negizinde qazaq dalasyna qýǵyn-súrginge ushyraǵan, zorlyqpen kóshirilgen etnos ókilderi keldi. Qazaq hal­qy hal-qaderiniń kelgeninshe kómek­tesip, úıine panalatyp, bir tilim nandy bólisip jedi. Talaı adamdy ajaldan ara­shalap qaldy. Qýǵyn-súrginge ushy­raǵandar túgili, tutqynǵa túsken jaýy­na da meıirimmen qaraǵan el emespiz be. Ja­qynda «Egemen Qazaqstannyń» 2 aqpan­daǵy sanynda «Qurǵaq qymyz» (Q.Ábildınov) ­atty maqala jarııalandy. Sonda aı­da­la­da ólimshi halde jatqan nemis tut­qyny Rýdolf Shtrohty qoı baǵyp júr­gen bir qazaq taýyp alyp, úıine áke­lip qymyz­ben emdep, aman alyp qal­ǵ­an. Rýdolf Germanııaǵa aman-esen oralǵan soń qymyz óndirisin jolǵa qoıady... Bul – bir ǵana mysal. Qazaqtyń qaıy­rymdylyǵy arqasynda ómirge qaıta oralǵan Shtrohtardyń urpaǵy aǵa býynnyń atynan alǵysyn bildirip jatsa, mártebe emes pe! Jaqsylyqqa jaqsylyq degen osy bolar. Endeshe, qıyn kezeńde qolushyn sozǵan halyqqa alǵys aıtý bizdiń qoǵamnyń tarıhı sanasynyń jetilgendigin kórsetedi. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Ǵabıt ISKENDERULY, «Egemen Qazaqstan». ASTANA.