Bosaǵa

Jıyrma jyldyń jemisteri

«Aman erdiń aty shyǵady» deıdi halyq. Búgingideı óz qo­lymyz óz aýzymyzǵa jetken jaı­mashýaq kezeńde keshegi aýmaly-tókpeli ýaqyt, tarıh qyspaǵynan aman shyqqa­ny­myz­ǵa shúkirshilik ete alamyz. Osy amandyǵymyz bosa­ǵa­nyń beriktigine de baılanysty. Barlyq jerdegideı sheka­ra­lyq Batys Qazaqstan oblysynda da sońǵy jıyrma jylda túbegeıli ózgerister oryn aldy. Esimi Aqjaıyq óńirine keńi­nen tanymal tarıhshy-ólketanýshy, aýzy dýaly aqsaqal J.AQBAIMEN áńgime osyndaı taqyryp tóńireginde órbidi. – Jaısań aǵa, sizdiń bar­lyq sanaly ǵumyryńyz Oral óńirimen tyǵyz baılanysty. Ásirese, siz oblystyń máde­nıet basqarmasyna basshy­lyq ja­sa­ǵan kezińizde osy to­py­raq­tyń rýhanı-mádenı tur­ǵydan tolysýyna súbeli úlesińizdi qosa bildińiz. Al zeınet dem­alysyna shyqqan ýaqytyńyz elimizdiń egemendik alǵan ke­zeńimen tuspa-tus keldi. Munda alpystan asqannan keıin aǵa­myzdyń jańa ómiri bastaldy, ekinshi tynysy ashyldy dep júr­gender az emes. Buǵan ózińiz ne deısiz? – Iá, kommýnıstik saıasat kezinde sheńber ishinde júrgendeı kúı keshtik emes pe? Bul júıe ult­tyq máselelerge qatysty jáıt­terdi aıtqyzbady. Oǵan  múldem tyıym saldy dese de bolady. Son­dyqtan da býlyǵyp, ishten tynyp kelgenimiz ras edi. Sol kókeıdegi oılar men arman-tilek táýelsizdik tusynda aq qaǵazǵa aqtaryla bastady. Kádimgideı shı­­ryqtyq, eńsemiz tikteldi. Al­dy­men aıtarym, táýelsizdik adam­­dar­dyń sana-sezimderine aı­tar­lyq­taı silkinister ákeldi. Sóı­tip, olardyń boıynda jańasha eko­nomıkalyq oılaý júıesi qa­lyp­tasa bastady. Sodan keıin ne boldy deseńizshi? Aýyldyq jáne aýdandyq tutynýshylar odaǵy, tutastaı keńestik tutyný júı­esi jetpis jyl boıy sheshe al­maǵan máseleni az ýaqyttyń ara­lyǵynda egemen eldiń turǵyn­dary ózderi sheshti. Keńes dáýi­rinde qazaq halqy saýda-sat­tyq­qa múldem beıimi joq dep sana­latyn. Olaı bolmaı shyqty, bul múldem qate túsinik eken. Mun­daı mysaldy qazirgi qoǵamdyq-saıası ómirdiń kez kelgen qyryna qatysty aıtýǵa bolady. Keshegi keńestik kezeń men búgingi táýelsizdiktiń jıyrma jyly arasyndaǵy aıyrma­shy­lyq jer men kókteı. Buǵan my­saldy erkin eldiń erteńi – jastar ómirinen alǵym keledi de turady. Men qoǵamdyq uı­ym­nyń ókili retinde mektepter men arnaýly jáne joǵary oqý oryndarynda, jas adamdary kóp eńbek ujymdarynda jıi bolyp, olarmen kezdesip, pikirlesip júremin. Sonda olardyń arasynda ulttyq erekshelikterine baılanysty bólinýshilik kórinisi joq ekenine kózim jetip, kóńilimdi árkez qýanysh sezimi kerneıdi. Búgingi qazaq­stan­dyq jastardy egemen elge qyzmet etý maqsaty toǵys­ty­ryp jatsa, odan asqan mereı joq. Otanshyldyq, qazaq­stan­dyq patrıotızm dep júr­ge­ni­mizdiń ózi de osyndaı ómirsheń kózqarastan kórinis taba ala­dy. Taýyp ta júr. Ári muny egemendiktiń alǵashqy jyl­dary­nan bastap júrgizilgen patrıottyq tárbıeniń alǵashqy nátıjesi dep qarastyrsaq ta qate bolmaıdy. Osy tárbıeniń bir tarmaǵy ózimizdi ózgelerge tanyta bilý turǵysynan týyndaıdy. Qazir munyń da alǵashqy jemisterin terip alyp jatqandaı kúıde­miz. Aıtalyq, Oral qalasynda ót­kizilip júrgen dástúrli Abaı, Juban oqýlarynda ózge ult ókilderi jastary júldeli oryndardy ıelenip júrgenine kýámiz. Mine, osylaısha ózi­miz­di ózgelerge tanyta bilý qaǵı­da­syn udaıy ustansaq, bir oq­pen eki qoıandy ata alamyz. Iаǵnı, birinshiden, eshkimge upaı­y­­myzdy jibermeımiz. Ekinshiden eshkimge basybaılyq ta kórsetpeımiz. Búginde orys tildi qazaq­stan­dyqtar qazaq jeriniń baı­yr­ǵy turǵyndaryna degen qur­met sezimin qalyptastyryp keledi. Memlekettik tilge qatysty da osylaı deı alamyz. Muny birinshiden Elbasynyń kóregen, alys­ty boljaı biletin salıqaly saıa­satymen baılanystyra qara­ǵa­ny­myz oryndy. Mysaly sonaý sekseninshi jyldary Oral qala­synda ótken jıyndar men jı­na­lystarda bir aýyz qazaqsha sóz estimeıtinbiz. Qarańyz, búginde ob­lystyq ákimdiktiń alqa máji­lis­teri men máslıhat sessııalary tek qazaq tilinde ótkizilip júr. – Jıyrma jyldyń ishinde tutastaı alǵanda Oral óńi­rin­de nendeı ózgerister boldy dep esepteımiz? Mundaǵy qol jetken jetistikter týraly oıyńyz? – Oblys ekonomıkasyndaǵy qazirgi qaryshty qadamdar jónin­de aıtylyp ta, jazylyp ta júr. Ony qaıtalaǵym kelmeıdi. Men o bastan rýhanı salanyń ókili bol­ǵandyqtan negizgi áńgimeni osy ke­zeńdegi rýhanı jetistikter ja­ǵyna qaraı burǵym keledi. Osy aralyqta buǵan deıin joǵaltyp alǵan ulttyq qundylyq­ta­ry­myz­dy túgendeı alǵanymyz – úlken jetistikterdiń biri.    Táýelsizdik alǵan tusta Oral qalasynda to­ta­lıtarlyq-kommýnıstik rýhtaǵy kóshe ataýlarynyń murty múl­dem buzylmaı turǵan-dy. Eń al­ǵash­qyda burynǵy Lenın dań­ǵy­lyn Dostyq-Drýjba jáne Dzerjınskıı kóshesin Eýrazııa dep ózgertýden árige bara almadyq. Arada taǵy da eki-úsh jyl ótti. Sóıtip júrgende Oral qalalyq máslıhatynyń sheshimimen oblys ortalyǵyndaǵy eń úlken 34 or­ta­lyq kósheniń ataýy bir kúnde ózer­tilgeni rýhanı tóńkeris bol­ǵany anyq. Sodan keıin de ono­mas­tıkalyq komıssııanyń she­shimi­ne oraı oblys ortaly­ǵyn­daǵy qalǵan kósheler de egemendik rýhyna saı keletin ataýlarǵa ıe bola bastady. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyl­da­rynda Oral qalasynda qazaq drama teatrynyń ashylǵany, tek bir óńir úshin ǵana emes, tutastaı respýblıkanyń rýhanı-mádenı ómirindegi eleýli oqıǵa boldy. Oǵan sol kezde Almaty teatr-kıno ınstıtýtyn bitirgen bir top talantty túlekter shaqyryldy. Arada úsh-tórt jyl ótken soń Oral qalasynyń qaq ortaly­ǵyn­da ulttyq bitim-bolmys erekshelikterine saı keletin teatrdyń sáý­letti de sándi ǵımaraty boı tú­zedi. Onyń ashylý saltanatyna qa­tysqan qazaq teatr óneriniń tekti tulǵasy, maıtalman rejısser, marqum Ázirbaıjan Mám­be­tovtiń: «Oral teatry keshegi keńestik keńistiktiń ornyndaǵy TMD memleketteri arasynda tuńǵysh boı kótergen ulttyq teatr», degeni de búginde umytyla qoıǵan joq. Odan beride Oralda halyq aspaptar orkestriniń tusaýy kesildi. Oǵan dáýlesker kúıshi-kompo­zı­tor Dáýletkereıdiń esimi berildi. Oryndaý sheberlikteri tolysyp, repertýary ke­ńeı­gen osynaý óner ujymy ótken jyly orkes­tr­diń qurylǵanyna on jyl tolýyn atap ótti. Álbette eldiktiń de, egemen­diktiń de basty bir belgisi – eskertkishter bolmaq. Bul, joǵa­ry­da aıtylǵandaı, ózimizdi ózge­lerge tanyta bilýdiń taǵy bir tap­tyr­mas joly. Táýelsizdik jyl­da­ryn­da Oral qalasynda qazaqtyń uly aqyny Abaıǵa, ár ǵasyrda, ár kezeńde ómir súrge­nimen, túp­teı kelgende halqy­myzdyń táý­el­siz el bolýyn tý etip kótergen Syrym Datulyna, Jahansha Dos­mu­hambedovke jáne Juban Mol­da­ǵalıevke eńseli eskertkishter ornatyldy. Taǵy bir utymdy jeri – bul tuǵyrlar tasada turǵan joq. Bári de Oral qalasynyń bas kóshesi Dostyq dańǵylynyń boı­yndaǵy alańdar men gúlzarlarda ornalasqan. Osy dańǵyldyń temir jol vokzaly tusynda shyǵys qyzdarynyń arasyndaǵy tuńǵysh Keńes odaǵy batyrlarynyń biri Mánshúk Mámetovanyń ajarly tas beınesi menmundalaıdy. Álııa men Mánshúkti erliktiń qos qa­naty desek, Oraldaǵy olar­dyń atyn­daǵy kósheler de bir-birimen qyzdyń qos burymyndaı qatar  irge tepken. Sondaı-aq jıyrma jyl ishinde oblystaǵy birqatar aýdandar ataý­lary da ózgerip, jańasha mán-ma­ǵy­naǵa ıe boldy. Naqtyraq aıtqanda, burynǵy Chapaev-Aq­jaı­yq, Orda-Bókeı ordasy, Jym­pıty-Syrym, Kamen-Tas­qa­la aýdany dep ózger­tildi. So­ny­men birge, ótken jyl­dyń aıa­ǵyn­da ótkizilgen oblystyq más­lı­hattyń sessııasy Zelenov aýda­­ny­nyń ataý­yn Báıterek dep óz­gertý jónindegi Zelenov aýdan­dyq más­lıhatynyń sheshimin ma­quldady. – Jaısań aǵa, ózińiz jaqsy bilesiz, KSRO kezinde Oraldaǵy qorǵanys zaýyttary tikeleı or­talyqqa qyzmet etti. Olar jer­gilikti bıliktiń qoıǵan ta­lap­tarymen múldem sanas­pa­d­y. Kókten túskendeı kúı kesh­ti. Zaýyt jumysshylary men ınjener-tehnık qyzmetkerleri arasynda qazaq ultynyń ókil­de­ri ilýde bireý ǵana edi. Sózim jalań bolmaý úshin sizdi sonaý 1993 jyly statıstıkalyq bas­qarmadan alynǵan derekpen ta­nystyra ketkim keledi. Ege­mendiktiń alǵashqy jyl­­da­ry­nyń ózinde, 1992 jyly «Zenıt» zaýytynda jergilikti ult ókil­deriniń úle­si 19 paıyz, «Omegada» 13 paıyz bolypty. Injener-tehnık qyzmetkerler býy­ny múldem joqtyń qasy. Qa­zirgi kórinis árıne múldem bas­qasha. Bul zaýyttar qazir egemen el múddesine qyzmet jasap ke­ledi. Muny da táýel­sizdik ákel­gen jetistikter dep qa­ras­tyrǵanymyz jón shy­ǵar. – Árıne solaı. Bir biletinim, egemendiktiń eleń-ala­ńyn­da bul strategııalyq kásip­oryndardy qandaı turǵyda paıdalaný kerektigi jóninde naqty sheshim bolǵan joq. Alǵashqy kezde olardy konversııalaý saıasaty ustaldy. Bul – halyq tutynatyn taýarlar ón­dirýge baǵyt ustaý degen sóz. Túpteı kelgende, qorǵanys maq­satyndaǵy tehnologııalyq je­li­lerdiń tinin úzý tıimsiz dep tanyldy. Osy oraıda «Zenıt» zaýyty QR Qorǵanys mı­nıstr­liginiń suranysyna saı áskerı kemelerdi qurastyrý jáne jón­deý isin qolǵa aldy. Oral­daǵy burynǵy qarý-jaraq zaýy­tynyń biri – «Metal­lıstiń» ornynda búginde Batys Qazaq­stan máshıne qurastyrý kompa­nııasy ornalasqan. Bul irgeli ujym respýblıkadaǵy ındýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq damý úde­­risine óz úlesin qosyp keledi. Men, árıne, bul sala­nyń mán-jáıin tereń túsine bermeımin. Áıtse de Oraldaǵy osy óndiris oryndarynda egemen el ıgiligine jaraıtyn  ózge de múmin­dik­ter bar ekenin mamandar aıtyp ta, jazyp ta júr. Buǵan respýblıka úkimeti túsi­nistikpen qu­laq asqanyn qalar edik. Áńgimelesken Temir QUSAIYN, Sýretti túsirgen  Rafhat Halelov.