Quqyq pen ádilet tuǵyry

Dana halqymyz «Jeri azǵan elde toqshylyq bolmaıdy, Eri yntymaqty elde joqshylyq bolmaıdy» degen eken. Onysy yntymaqty eldiń utatynyn, tatýlyq pen birliktiń ıgilikke, baqýatty tirshilikke bastaıtynyn uǵyndyrýǵa degen izgi oıdan týsa kerek. Shyndyǵynda, Táýelsizdiktiń shırek ǵasyrlyq belesin endi baǵyndyrǵaly otyrǵan eldiń búgingi jetken jetistigi men bıigi halyqtyń tatýlyǵynda, ortaq maqsatqa umtylǵan uıymshyldyǵynda jatyr. Osy jyldar ishinde halyq kemel basshysynyń durys baǵdar berip, laıyqty jol silteıtinine nyq senimdi boldy. Memleket basshysynyń bıyl halyqqa tanystyrylǵan Ult Jospary da qazaqstandyqtardyń erteńgi kúnge degen senimin shegeleı túsetin, ulttar men ulystardy bir-birine jaqyndatatyn, táýelsiz eldiń tuǵyryn bekitetin qujat. Elbasy aıqyndaǵan bes ınstıtýttyq reformany oryndap, eldi álemdik daǵdarystan az shyǵynmen alyp shyǵýdyń jolyn kórsetetin, myqty eldiń negizin qalaıtyn bul josparda memlekettik qyzmetti barynsha sapalandyryp, zań ústemdigin qalyptastyrýdyń reti qadam-qadam boıynsha saralanǵan. Prezıdenttiń ózi: «Men el aldyndaǵy turǵan bes aýqymdy ishki mindetterdi kórip turmyn. Birinshiden, bizge turaqtylyǵymyzdyń tiregi retindegi orta taptyń úlesin ulǵaıtyp, bıznesti damytý jáne elge orta tabysy bar turǵyndarynyń sany basym memleket bolýǵa kómektesý kerek. Ekinshiden, biz – ulan-ǵaıyr elmiz. Sondyqtan, bizge Birtutas ishki naryqty damytý jáne búkil óńirdi teńdestirip damytý kerek. Úshinshiden, jemqorlyqpen kúres bizdiń jumysymyzdyń basty basymdyqtarynyń biri bolyp tabylady. Tórtinshiden, jańa jumys oryndaryn qurý; ol úshin ındýstrııalyq baǵdarlama júzege asyrylyp, bıznes damytylýda. Besinshiden, tarıhtyń jańa belesinde ulttyń birligin nyǵaıtý. Osynyń barlyǵy bizdiń memlekettiligimizdiń HHI ǵasyrdaǵy syn-qaterleri», – dep atap ótip, osy aýqymdy mindetterdi minsiz atqarýdyń kózi retinde zań ústemdigin qalyptastyrýǵa erekshe mán berdi. Árıne, áýel bastan quqyqtyq memleket qurýdy kózdegendikten bizde kúshtik qurylymdardyń damýy, zańnamalar sapasy, ádil tórelikke jetý joly kún tártibinen eshqashan túsken emes. О́ıtkeni, quqyqtyq memleket, ádiletti qoǵam qurmaı áleýmettiń ál-aýqatyn arttyryp, ekonomıkany órkendetý, qaýipsiz orta qalyptastyrý múmkin emes. Osyny qapysyz túsingen Memleket basshysy jyl saıynǵy joldaýlarynda zań ústemdigine aıryqsha oryn berip keledi. Mysaly, bıylǵy jyly Qazaqstan óziniń zań ústemdigi boıynsha qol jetkizgen nátıjesin alty satyǵa jaqsartyp, álem elderi arasynda 65-shi orynǵa kóterilgen. Keshe ǵana egemendik alǵan el úshin bul, árıne, jaman kórsetkish emes. Ári bul memleket damýynyń durystyǵyn, quqyqtyq saladaǵy qadamymyzdyń aıqyndyǵyn kórsetedi. Joǵarydaǵy reıtıng búkil álemde zańnyń ústemdigin damytý baǵytynda jumys isteıtin, táýelsiz, kópsalaly «World Justice Project» halyqaralyq úkimettik emes uıymy tarapynan jyl saıyn ázirlenedi. Joǵarydaǵy reıtıng bılik ınstıtýttary quzyretiniń shektelýi, sybaılas jemqorlyqtyń bolmaýy, tártip jáne qaýipsizdik, negizgi quqyqtardy qorǵaý, bılik ınstıtýttarynyń ashyqtyǵy, zańdardyń saqtalýy, azamattyq jáne qylmystyq sot tóreligi sekildi segiz kórsetkish boıynsha jasalǵan. Al Ult Jospary osy jetistikpen shektelip qalmaı, azamattardyń quqyǵy men bostandyǵyn qorǵaýdyń teńdessiz júıesin qurýdy kózdeıdi. Sońǵy jyldary Memleket basshysy el ekonomıkasynyń damýy otandyq kásipkerlerdi qoldaýǵa tikeleı baılanysty ekenin aıtýmen keledi. Shaǵyn jáne orta kásip ıeleriniń aıaǵynan nyq turyp, óz jumysyn jandandyrýy úshin qazir memleket tarapynan jasalyp jatqan qamqorlyq az emes. Mundaı ortaq iske elimizdiń prokýratýra organdary da ún qosyp otyr. Qadaǵalaý organynyń qarymdy jumysynyń arqasynda zańsyz tekseristerge jol bergen qyzmetkerler jaýapqa tartylǵan. Bas prokýratýra kásipkerlerdiń quqyǵyn qorǵaý jobasyn da ázirlegen bolatyn. Bul joba úsh baǵytta júrgiziledi. Onyń negizgi baǵyty zańsyz tekseristerdi boldyrmaý maqsatynda árbir oblys, qala, aýdan prokýratýralarynyń janynan mobıldi toptar qurýdy maqsat etedi. Al 2011 jyldan beri jumys istep kele jatqan «Bıznes tiregi» baǵdarlamasy boıynsha kez kelgen kásipker «115» telefon nómirine qońyraý shalyp, tekserýdiń zańdylyǵy týraly aqparat ala alady. Bul otandyq bıznestiń órkendeýine yqpal etýde. Elbasy usynǵan Ult Josparynda bul máseleler ári qaraı tereńdeı túsken. «100 naqty qadamda» zań ústemdigine arnaıy bólim berilip, sot, prokýratýra, ishki ister sekildi quqyqtyq sala tarmaqtarynyń jumysyn ońtaılandyrýǵa, memlekettik qyzmettiń sapasyn kóterýge mańyz berilgen. Álemdegi básekege qabiletti 30 eldiń qataryna qosylýdy kózdegen Qazaqstannyń aldaǵy jumystardy júıeleý úshin mundaı irgeli jospar jasaýy túsinikti de. О́ıtkeni, alǵa úlken maqsat qoımaı bıik nátıjege jetýdiń múmkin emestigi belgili. Ult Josparyna saı, qazaqstandyq quqyq júıesinde irgeli ózgerister oryn almaq. Bıyldan bastap sot júıesi ınstansııalaryn ońtaılandyrýǵa, sýdıa laýazymyna úmitkerlerdi irikteý tetikterin qataıtýǵa, sýdıalardyń esep berý tár­ti­bin kúsheıtýge, Alqabıler sotynyń qoldanysyn keńeıtýge, sotta aıyptalýshy men qorǵaýshy arasyndaǵy teńgerimdi qam­tamasyz etýge, ınvestısııalyq daýlar boıynsha jeke sot isterin júrgizýdi uıym­dastyrýǵa qadam jasalmaq. Mun­daı myqty mejeniń qoıylýy qadaǵa­laý organyndaǵy jumys josparyna da túbegeıli betburys ákelmek. Alys­qa uzamaı-aq, osy usynystardyń prokýra­týra salasyna qatysty tustary­na toqtalaıyq. Máselen, sot satylary­nyń ońtaılandyrylyp, bes satyly júıe­den úsh satyly júıege kóshirilýi tek qa­rapaıym azamattarǵa ǵana emes, sonymen qatar prokýrorlar úshin de tıimdi. Ári aralyq satylar­dyń qysqarýy prokýrorlar jumy­syn ońtaılandyrýǵa kómektesedi. Sony­men qatar, azamattyq daýlarǵa prokýror­lardyń qatysýy da qysqarmaq. Jańa Aza­mattyq prosessýaldyq kodeks boıyn­sha quqyqtyq turǵyda bekitilgen bul óz­geriske saı, endi prokýrorlardyń barlyq azamattyq daýlarǵa qatysýy mindetti sanalmaıdy. Endigi jerde sot otyrysynda memlekettiń múddesimen baılanysty is qaralǵanda nemese azamattardyń ózderi óz quqyǵyn qorǵaýǵa qabiletsiz bolsa prokýrorlar iske atsalysady. Shyny kerek, sońǵy jyldary aza­mat­tyq daýlar sany artty. Daý kóbeıgen soń sýdıalarmen qatar prokýrorlardyń da júktemesi kóbeıgeni ras. Sonyń áserinen bir prokýror úsh-tórt sýdıanyń, Almaty sııaqty iri qalalarda bes sýdıanyń isine kezek qatysýǵa májbúr bolatyn. Bul aldymen sottyń sapaly ótýine keder­gi keltiretin edi. О́ıtkeni, birneshe sýdıan­yń isine qatysýǵa, ol isterdiń mán-jaıyna úńilip, sapaly qarsylyq tany­týǵa prokýrorlardyń ýaqyty da, múm­kindigi de jete bermeıtin. Bul qadaǵa­laý isiniń sapasyn álsiretetin kemshilik. Al myna ózgeris prokýrorlardan kez kelgen iske qatysý mindetin alyp, olar­dyń memleket múddesi kózdeletin iske tııanaqty, muqııat daıyndalýyna keń jol ashty. Onyń ústine, azamattyq daýlarǵa proký­rordyń qatyspaýy dúnıe júziniń damyǵan elderiniń tájirıbesinde bar úrdis. Qa­zirgi kezde prokýrorlardyń sotqa qa­tysýyn qysqartý jónindegi ózgeris eli­mizdiń Bas Prokýratýrasy tarapy­nan qoldaý taýyp, ony júzege asyrý bo­ıynsha jumystar qolǵa alynyp jatyr. «100 naqty qadamda» tergeý áreket­terine sanksııa berý jónindegi proký­ra­týranyń fýnksııalaryn birtindep tergeý sýdıalaryna berý jóninde de usynys qarastyrylǵan. 22-qadamda kórsetilgen talapqa saı, sol arqyly aıyptaý men qorǵaý arasyndaǵy teńgerimdi saqtaý kózdelip otyr. Bul usynys ta Bas prokýratýra tarapynan qarastyrylyp, tergeý sýdıalarynyń quzyretin keńeıtýge, sol arqyly azamattar quqyǵyn minsiz qorǵaýǵa qadam jasalýda. Ult Josparynyń 29-qadamy «Quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerlerin memlekettik qyzmet júıesine qosýdy» kózdeıdi. Soǵan saı árbir quqyq qorǵaý qyzmetiniń vedomstvolyq erek­she­likterine oraı biryńǵaı qyzmet etý erejesi engiziledi dep kútilýde. Mu­nyń da jaǵymdy qyrlary barshy­lyq. Al 30-qadam, jergilikti atqarý­shy organdarǵa jáne jergilikti qoǵam­das­tyqqa esep beretin jergilikti polısııa qyzmetin qurýǵa baǵyttalǵan. Bul qadam­nyń astaryna tereń úńilmegen syrt kózdiń «Jergilikti polısııa neni ózger­te alady? Onyń aıyrmashylyǵy nede?» dep bastamaǵa kúmánmen qaraýy múm­kin. Alaıda, búgingi polısııa qyz­meti men jergilikti polısııanyń aıyr­ma­shylyǵy jeterlik. Jergilikti polısııa qyzmeti eń aldymen qoǵamdyq tár­tipti qorǵaý máselelerine aralasyp turmystyq qylmysqa qarsy turýǵa, jol-baqy­laý qyzmetine qatysýǵa, usaq quqyq buzýshylyqty tizgindeýge tıis. Ári jol-baqylaý polısııasynyń qyzmetkerleri polısııa qyzmetkerleriniń jumys aýysymy kezinde atqarǵan isiniń barlyǵyn jazyp otyratyn beınetirkegishtermen qam­tamasyz etiledi. Eń bastysy, olar ha­lyq aldynda esep beretin bolady. Bul ta­lap jergilikti polısııanyń jumysyn shı­ratyp, ózi esep beretin azamattar al­dyndaǵy jaýaptylyǵyn kótereri anyq. Ult Jospary jarııa etilgen soń ha­lyqtyń qyzý talqysyna túsken qadamnyń biri qoǵamdyq keńeske qatysty órbidi. О́ıtkeni, 31-qadamda etıkalyq normalardy buzýǵa jol beretin polıseılerdiń is-áreketterine shaǵymdanǵan azamattardyń aryzyn qaraý jónindegi qoǵamdyq keńes júıesin qurýdyń mańyzdylyǵy sóz bolady. Bul bastama arqyly biz qandaı jetistikke qol jetkizemiz? Birinshiden, budan buryn da qurylǵan qoǵamdyq keńester memlekettik bılik pen qarapaıym halyq arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtty. Eki aradaǵy dıalogty jalǵady. Ekinshiden, qoǵamdyq keńes memlekettik qyzmetkerler sapyna myqty, jaýapty kadrlardyń tartylýyna yqpal etti. Jumysqa qabyldaý barysynda qoǵamdyq keńes pikiriniń úlken pármenge ıe ekenin túsingen azamattar bul qurylymǵa qurmetpen qarap, sózin jerge tastamaýǵa tyrysty. Mundaı keńestiń kúshtik qurylym janynan qurylýy da ońdy ózgeris. Sol arqyly aldaǵy ýaqytta polısııanyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etýge jol ashylady. Endeshe, Ult Josparyn baǵdar ete otyryp, aldaǵy ýaqytta qoǵamdyq keńesterdiń mártebesi men ókilettiligin zańdy túrde bekitý boıynsha jumystar júrgizilmek. «100 naqty qadamdy» kózdegen Ult Jospary boıynsha qazir elimizdegi biraz zańnamalarǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizilip, jańa quqyqtyq qujattar ázirlenýde. Bastamanyń zańdyq jaǵy tolyq jasaqtalǵan soń, «100 naqty qadamdy» eńserý de qıyndyq keltire qoımaıdy. Tek osyndaı syn saǵatta Memleket basshysy usynǵan jospardy ómirsheń etý óz qolymyzda ekenin túsinýimiz kerek. «Berekeni kókten tileme, birligi mol kópten tile», «Birligi bar eldiń belin eshkim syndyrmas» deıdi babalarymyz. Sol aıtpaqshy, Ult Josparynyń Uly josparǵa aınalýy bizdiń birligimiz ben yntymaǵymyzǵa tikeleı baılanysty. Berik ASYLOV, Almaty qalasynyń prokýrory, 3-shi synypty memlekettik ádilet keńesshisi. ALMATY.